آیا جنگ لفظی ایران و آذربایجان به نبرد نظامی بدل می‌شود؟

کاظم کیهان

درست زمانی که مردم ایران با نگرانی وضعیت بحرانی و تحولات سیاسی ـ امنیتی در مرزهای شرقی خود با افغانستان را دنبال می‌کردند، تنش در مرزهای شمال‌غربی این کشور سرخط رسانه‌ها شد. در آستانه اولین سال پیروزی جمهوری آذربایجان در جنگ قره‌باغ مقابل جمهوری ارمنستان، تنش و جنگ لفظی میان ایران و آذربایجان اوج گرفت.

پیش از اوج‌گیری تنش‌ها، دو راننده ایرانی که از مسیر جاده ارتباطی ایران به ارمنستان وارد خاک آذربایجان شده بودند، از سوی حکومت این کشور زندانی شدند و آذربایجان برای عبور موترهای باربری ایرانی از خاک آزاد شده کشورش در منطقه قره‌باغ، تعرفه سنگین وضع کرد.

مسیر ارتباطی «گوریس-قاپان» که ایران را به ارمنستان وصل می‌کند، پیش از این در کنترل ارمنستان بود، اما به دنبال نبرد قره‌باغ و آزادسازی مناطق اشغالی توسط آذربایجان، حالا بخش‌هایی از این مسیر در خاک کشور آذربایجان قرار گرفته و رفت‌وآمد موترهای باربری ایران به ارمنستان با چالش روبه‌رو شده است.

از دید بسیاری، ریشه اصلی جنگ لفظی و تنش میان ایران و آذربایجان، به جریان جنگ ۴۴ روزه بر سر منطقه «قره‌باغ کوهستانی» میان جمهوری آذربایجان و جمهوری ارمنستان برمی‌گردد. سال گذشته در اوج روزهای جنگ، ایران در یک دوراهی دشوار قرار گرفت؛ این‌که از آذربایجان پشتی‌بانی کند یا از ارمنستان؟

در مقایسه با ارمنستان، ایران و آذربایجان از چند لحاظ پیوندهای عمیقی باهم دارند که دین، مذهب و زبان مشترک، مهم‌ترین مسایل اشتراکی آن‌ها است. آذربایجان کشوری مسلمان است و ایران براساس خط مشی خود مکلف است از کشورهای اسلامی در نبرد با کشورهای غیرمسلمان پشتی‌بانی کند.

در میان دو‌دسته‌گی‌ دیدگاه در ایران برای حمایت یا عدم حمایت از آذربایجان، بازیگر قدرت‌مند دیگری وارد بازی شد که نتیجه جنگ را به سود آذربایجان تغییر داد. ترکیه، کشوری که مانند ایران، دین، زبان و فرهنگ مشترک با جمهوری آذربایجان دارد و در نبرد قره‌باغ، با تمام توان از آن کشور حمایت نظامی کرد.

یک‌ سال پس از پیروزی آذربایجان در نبرد با ارمنستان، حالا برگزاری مانورهای مشترک نظامی میان ترکیه و آذربایجان در نزدیکی مرزهای ایران، سطح تنش میان ایران و آذربایجان را به اوج رسانده و مقام‌های دو کشور وارد یک «جنگ لفظی» تمام‌عیار شده‌اند.

نخستین نشانه‌های تنش اخیر میان ایران و آذربایجان زمانی آشکار شد که کشورهای آذربایجان، ترکیه و پاکستان، مانور نظامی «دوستی سه برادر» را بدون حضور ایران در مناطق مرزی ایران و آذربایجان برگزار کردند. ایران نسبت به برپایی این مانور نظامی و حضور ترکیه و پاکستان در آن واکنش نشان داد و اعتراض کرد.

از دید حکومت ایران، برگزاری این مانور نظامی با حضور کشورهای «غیرساحلی» در مناطق پیرامون دریای خزر، خلاف «رژیم/کنوانسیون حقوقی» دریای خزر است که از سوی کشورهای عضو امضا شده است. پس با این حساب از دید ایران، ترکیه و پاکستان حق اشتراک در این مانور نظامی را نداشتند.

پیچده‌گی روابط ایران و آذربایجان در همین‌جا خلاصه نمی‌شود؛ چند عامل دیگر هم وجود دارد که سبب افزایش تنش میان این دو کشور همسایه شده است. تغییر «ژیوپولیتیک» مرزهای شمال‌غربی ایران با پیروزی آذربایجان در نبرد قره‌باغ، روابط دوستانه آذربایجان با اسراییل و در نهایت افزایش نفوذ ترکیه در آذربایجان، مهم‌ترین نگرانی‌های ایران در تحولات و تنش‌های اخیر است.

آذربایجان و اسراییل به لطف رابطه دوستانه‌ای که با‌هم دارند، تعاملات گسترده‌ای در بخش‌ اقتصادی میان دو کشور برقرار است. از یک ‌سو اسراییل از مهم‌ترین و بزرگ‌ترین خریداران نفت آذربایجان است و از سوی دیگر به ارزش میلیون‌ها دالر تجهیزات و جنگ‌افزارهای پیش‎رفته نظامی به آذربایجان می‌فروشد.

ایران بارها آشکارا اعلام کرده که حضور و نفوذ اسراییل را در نزدیکی مرزهای کشور خود تحمل نمی‌کند. در اوضاعی که «طرح صلح ابراهیم» سبب برقراری صلح میان اسراییل و کشورهای امارات متحده عربی و بحرین شد و این کشورها باهم روابط دیپلماتیک برقرار کردند، ایران از گسترش نفوذ اسراییل در آذربایجان نگران است.

برخی کارشناسان ایرانی ادعا دارند که سازمان جاسوسی اسراییل (موساد)، حجم بزرگی از اسناد محرمانه برنامه هسته‌ای ایران را از مسیر کشور آذربایجان سرقت کرده است. فرماندهان سپاه پاسداران انقلاب ایران هم مدعی‌اند که اسراییل در خاک آذربایجان پایگاه جاسوسی ـ نظامی دارد و پهپادهای جاسوسی اسراییلی از حریم هوایی آذربایجان وارد خاک ایران می‌شوند.

الهام علی‌اف، رییس جمهور آذربایجان، این ادعا را بی‌اساس دانسته و حضور نظامی اسراییل در کشورش را رد کرده است. هرچند براساس عرف و قوانین بین‌المللی، جمهوری آذربایجان به‌عنوان یک کشور مستقل حق دارد با هر کشوری که خواسته باشد روابط دوستانه برقرار کند و ایران نمی‌تواند نسبت به این مساله اعتراض کند.

در این میان مساله دیگری که از دید ایران سبب افزایش تنش با آذربایجان شده و رد پای ترکیه در آن دیده می‌شود، باز هم برمی‌گردد به نبرد نظامی سال گذشته میان آذربایجان و ارمنستان و حمایت ترکیه از نیروهای نظامی آذربایجان. ایران ادعا دارد که ترکیه جنگ‌جویان افراطی را از سوریه برای حضور در نبرد با ارمنستان به مناطق مرزی ایران و آذربایجان انتقال داده است.

در اوضاعی که ترکیه و آذربایجان حضور جنگ‌جویان افراطی سوریه‌ای در مرزهای ایران و برای نبرد با ارمنستان را رد می‌کنند، فرماندهان نظامی ایران حضور این جنگ‌جویان را به داعش ربط می‌دهند و ادعا دارند آن‌چه آن‌ها حضور «داعش» و «اسراییل» در مناطق مرزی با آذربایجان می‌پندارند، برای‌شان قابل تحمل نیست.

هم‌زمان یکی از مهم‌ترین نگرانی‌های ایران، پیوستن «آذری‌زبان‌ها و ترک‌تبارهای» ساکن ایران با هم‌زبانان آذری‌شان در کشور آذربایجان و قوت گرفتن اندیشه «تجزیه‌طلبی» است. در اوضاعی که افرادی از اقوام کُرد، عرب و بلوچ ایرانی هم تمایل به تجزیه‎طلبی دارند، ایران در روابط دو‌جانبه با آذربایجان جانب احتیاط را در نظر گرفته است.

در واکنش به برپایی مانورهای نظامی مشترک از سوی آذربایجان و ترکیه، ایران هم بخشی از نیروهای نظامی سپاه پاسداران را در مناطق مرزی با آذربایجان مستقر کرد و مانور نظامی «فاتحان خیبر» از سوی ارتش این کشور در نزدیک مرز با آذربایجان برگزار شد.

افزون بر زورآزمایی‌های نظامی، جنگ لفظی هم میان ایران و آذربایجان اوج گرفته و مقام‌های حکومتی و نماینده‌گان مجلس دو کشور طی روزهای گذشته برای هم شاخ و شانه کشیدند. کار حتا به جایی رسید که علی خامنه‌ای، رهبر مذهبی ایران، به‌گونه تلویحی آذربایجان را «به سیلی خوردن» تهدید کرد.

در آخرین مورد از تنش‌ها، دفتر نماینده‌گی رهبر ایران در شهر باکو، پایتخت آذربایجان، به دلیل آن‌چه همه‌گیری کرونا گفته می‌شود، مسدود شد و مانور نظامی «برادری خلل‌ناپذیر» به‌گونه مشترک از سوی آذربایجان و ترکیه در جمهوری «خودمختار نخجوان» ـ بخشی ناپیوسته از خاک آذربایجان و در نزدیکی مرزهای ایران ـ برگزار شد.

با این‌همه، نگرانی اساسی این است که افزایش تنش میان ایران و آذربایجان، از جنگ لفظی به درگیری نظامی بکشد؛ چیزی که احتمال وقوع آن اندک است و کارشناسان سیاسی باور دارند که با وجود درگیر بودن ایران در میدان‌های عراق، سوریه، لبنان، یمن و تحولات اخیر در افغانستان، بعید است این کشور وارد جنگ با آذربایجان شود.

دکمه بازگشت به بالا