آیا تنش عربستان و قطر بر مذاکرات صلح افغانستان اثر می‌گذارد؟

محمدحسین نیک‌خواه

هم‌زمان با آغاز رسمی گفت‌وگوهای مستقیم میان هیأت جمهوری اسلامی افغانستان و هیأت طالبان در شهر دوحه قطر، حضور کم‌رنگ کشورهای ایران و روسیه توجه‌ها را به خود جلب کرد. در مراسم آغاز رسمی گفت‌وگوها، وزیران خارجه ایران و روسیه حضور نداشتند و از طریق «تماس ویدیویی» هم صحبت نکردند.

افزون بر ایران و روسیه، نقش کم‌رنگ یکی دیگر از قدرت‌های منطقه‌ای در این نشست حس شد؛ عربستان سعودی، کشوری قدرت‌مند و ثرورت‌مند در غرب آسیا که از دید بسیاری به دلیل روابط اقتصادی گسترده‌اش با پاکستان، نفوذ زیادی در این کشور دارد.

باورها بر این است که پاکستان می‌تواند در گفت‌وگوهای صلح افغانستان نقش مهمی ایفا کند و حضور رهبران ارشد طالبان در خاک این کشور و آن‌چه مقام‌های حکومت افغانستان وجود پایگاه‌های جنگ‌جویان طالبان در آن‌سوی مرز با پاکستان عنوان می‌کنند، این کشور را به بازی‌گری کلیدی در روند گفت‌وگوهای صلح افغانستان بدل کرده است.

نگرانی اصلی دربار‌ه‌ی حضور کم‌رنگ کشورهایی مانند ایران، روسیه و عربستان در گفت‌وگوهای صلح با طالبان، این است که اگر این کشورها در فرآیند صلح نقش نداشته باشند، ممکن است در اجرای توافق احتمالی کارشکنی و سنگ‌اندازی کنند.

شاید یکی از عواملی که سبب حضور کم‌رنگ عربستان در مراسم آغاز رسمی گفت‌وگوهای مستقیم میان هیأت جمهوری اسلامی افغانستان و هیأت طالبان شد، کشور میزبان برگزاری این نشست تاریخی باشد.

قطر، کشوری که با عربستان و برخی کشورهای عرب هم‌پیمان آن رابطه‌ی خوبی ندارد و تنش سیاسی میان قطر و عربستان، همین چند سال پیش به رویارویی تمام‌عیار سیاسی – دیپلماتیک تبدیل شد.

در سال ۲۰۱۷ کشورهای عربستان، امارات متحده عربی، مصر و بحرین، با فشار عربستان سعودی روابط دیپلماتیک‌شان با قطر را لغو کردند. از جانب دیگر ایران و ترکیه از جنجال میان کشورهای عرب با قطر استفاده و روابط اقتصادی – تجارتی خودشان را با آن افزایش دادند.

پس از قطع روابط دیپلماتیک عربستان، مصر، امارات و بحرین با قطر، تنش‌ها میان این کشورها اوج گرفت. نبرد دیپلماتیک میان عربستان و قطر از خلیج فارس و کشورهای عرب فراتر رفت و برخی کشورهای آفریقایی نیز به پشتی‌بانی از عربستان سعودی روابط دیپلماتیک‌شان را با قطر قطع کردند.

قضیه به همین جا ختم نشد و کشورهای هم‌پیمان عربستان سعودی برای افزایش فشار بر قطر، تمام مرزها و مسیرهای ارتباطی زمینی، دریایی و هوایی‌شان با این کشور را بستند. برخی از این کشورها به شمول عربستان سعودی «آسمان و حریم هوایی»شان را هم به روی رفت‌وآمد هواپیماهای قطری مسدود کردند.

به نظر می‌رسد منشای اصلی جنجال میان کشورهای عرب هم‌پیمان عربستان با قطر، بر سر رقیب دیرینه‌ و منقطه‌ای عربستان، یعنی ایران بوده است. به ادعای مقام‌های ارشد کشورهای عرب هم‌سو با عربستان، شیخ تمیم بِن حَمَد، امیر قطر، در سخنانی، نقش مهم ایران در ثبات منطقه را تمجید کرده، اما این ادعا از سوی مقام‌های قطری رد شده است.

به باور آگاهان امور سیاسی، عربستان و کشورهای عرب هم‌پیمان آن، تلاش کردند با قطع روابط دیپلماتیک و تحریم‌های شدید اقتصادی، قطر را در صحنه‌ی سیاست منطقه‌ای منزوی کنند، اما برگزاری «اجلاس دوحه» بخشی از تلاش آنان برای انزوای این کشور را زیر پرسش بُرد.

دکتر جمشید نیک‌جو، استاد دانشگاه و آگاه امور سیاسی بر این باور است، هر چند کشورهایی مانند عربستان سعودی، امارات و برخی دیگر از کشورهای عرب خلیج فارس با قطر مشکل دارند، اما «اجلاس دوحه» با ابتکار ایالات متحده برگزار شد و آنان متحدان مهم امریکا هستند.

از دید آقای نیک‌جو، در اجلاس گفت‌وگوهای صلح افغانستان، سه گروه از کشورها شامل روسیه و کشورهای هم‌سو با آن، امریکا و کشورهای هم‌سو با آن و کشورهای عرب خلیج فارس که هم‌پیمان امریکا هستند، حضور داشتند.

او می‌افزاید، افزون بر حضور کم‌رنگ عربستان و کشورهای عرب هم‌پیمانش، نگرانی اصلی در مسأله صلح افغانستان، سهم‌گیری اندک روسیه و کشورهای هم‌سو با آن، مثل ایران می‌باشد، که احساس می‌کنند ابتکار عمل «اجلاس دوحه» نزد امریکا است و موفقیت مذاکرات هم به سود این کشور تمام می‌شود.

این آگاه امور سیاسی پافشاری دارد، عربستان سعودی با وجود تیره‌گی روابط با پاکستان، هنوز در این کشور نفوذ دارد و می‌تواند معادلات گفت‌وگوهای صلح افغانستان را با اعمال فشار بر پاکستان برهم بزند، اما به نظر می‌رسد پاکستان هم به سمت ترکیه گرایش پیدا کرده و ترکیه روابط نزدیک با قطر دارد.

در حالی که برخی کشورهای عرب خلیج فارس تلاش دارند قطر را به انزوا بکشند و نقش آن را در معادلات منطقه‌ای کم‌رنگ کنند، اما طی سال‌های اخیر سیاست‌گذاران ارشد قطری خواسته‌اند کشورشان در میدان‌های منطقه‌ای به بازی‌گری مهم بدل شوند.

قطر در میدان‌های نبرد و تحولات سیاسی کشورهای سوریه، لیبیا، لبنان، یمن و برخی کشورهای دیگر حضور غیرمستقیم داشته و با پشتی‌بانی پنهان و آشکار از طرف‌های درگیر نبرد، سعی کرده در معادلات منطقه‌ای نفش‌آفرینی کند.

این کشور در افغانستان نیز طی سال‌های اخیر به دنبال افزایش نفوذ خود بوده است. مؤسسه‌ی خیریه «الغرافه» که بنیان‌گذار آن یکی از اعضای خانواده شاهی قطر است، در سال‌های پسین برخی پروژه‌های توسعه‌ای را در افغانستان اجرا کرده و در ولایت‌های کابل، هرات، فراه و برخی نقاط دیگر کشور فعالیت داشته است.

گشایش دفتر سیاسی برای طالبان در شهر دوحه و تلاش برای برگزاری «اجلاس صلح امریکا – طالبان» در این کشور، امضای تفاهم‌نامه صلح و در نهایت برگزاری اجلاس صلح بین‌الافغانی، تلاش‌ قطری‌ها برای افزایش نفوذ و نقش‌آفرینی بیش‌تر در تحولات سیاسی افغانستان پنداشته می‌شود.

از دید آگاهان امور سیاسی، در مقایسه با ۲۰ سال پیش که «کنفرانس بُن» در آلمان برگزار شد، بازی‌گران منطقه‌ای، بازی‌گران جهانی و بازی‌گران داخلی افغانستان دچار دگرگونی‌های مهمی شده‌اند و همین امر می‌تواند بر معادلات «چند مجهوله» صلح اثرگذار باشد.

هر چند عربستان سعودی و کشورهای هم‌پیمان آن با قطر مشکلات پیچیده و مهم دارند، اما به نظر می‌رسد به دلیل این که ابتکار آغاز و پیش‌برد گفت‌وگوهای صلح افغانستان در اختیار امریکا است، این کشورها که متحدان مهم ایالات متحده در منطقه هستند، مشکل زیادی در روند مذاکرات ایجاد نکنند.

با این همه، نگرانی اصلی که هم‌چنان به قوت خود باقی است، نقش‌آفرینی منفی کشورهایی مانند روسیه، چین، ایران و کشورهای هم‌سو با آنان، در روند گفت‌وگوهای صلح جمهوری اسلامی افغانستان و طالبان است.

نوشته های مشابه

دکمه بازگشت به بالا
بستن