چرا افغانستان عضو دائم سازمان شانگهای نشده است؟

وحید پیمان

تردیدی نیست که سازمان شانگهای، شاید یکی از مطرح‌ترین و در عین حال تأثیرگذارترین سازمان‌های منطقه‌ای است؛ منطقه‌ای که افغانستان را به دلیل موقعیت جغرافیایی‌اش می‌تواند به یکی از مهم‌ترین اعضای سازمان بدل کند.

اما واقعاً چرا و به چه دلیل افغانستان تا اکنون به عضویت این سازمان در نیامده است؟ کارشکنی کشورهای منطقه یا بی‌توجهی خود افغانستان یا موارد دیگری در بحث عدم عضویت افغانستان در سازمان شانگهای، تاثیرگذار بوده است؟

من در نشست نخست‌وزیران سازمان شانگهای که در شهر تاشکند اوزبیکستان برگزار شد به عنوان یک خبرنگار شرکت کردم، آن‌چه در گفت‌وگوهای سران کشورهای عضو به هیأت افغانستان مطرح می‌‌شد‌، دو نکته اساسی داشت. نکته نخست، عدم تلاش افغانستان در تعقیب درخواست عضویت بود.

افغانستان در سال ۲۰۱۵ به ریاست این سازمان پیشنهاد عضویت دایمی داد. هر چند در همان زمان، بختیار خاکیموف نماینده خاص روسیه در سازمان شانگهای از شانس پایین افغانستان برای عضویت در این سازمان در زمان کوتاه خبر داد، اما شماری از چهره‌های مطرح کشورهای عضو سازمان شانگهای در دیدارهایی با عبدالله عبدالله رییس اجرایی حکومت وحدت ملی از عضویت دایمی افغانستان در این سازمان استقبال کرده‌اند.

آن‌ها تلویحاً خواستار تلاش‌های بیش‌تر افغانستان و پی‌گیری جدی‌تر درخواست عضویت شده‌اند؛ درخواستی که از سال ۲۰۱۵ به بعد گویا دیگر هرگز به شکل جدی، تعقیب و پی‌گیری نشده است.

در سال‌های پیش، حضور گسترده نیروهای خارجی عمدتاً اروپایی و امریکایی در تقابل با دیدگاه‌های سازمان شانگهای بود و این موضوع در واقع شانس عضویت افغانستان در شانگهای را به صفر، کاهش داده بود.

افغانستان اما عضو ناظر سازمان شانگهای است؛ این عضویت در سال ۲۰۱۲ و در زمان حامد کرزی انجام پذیرفت. در آن زمان شماری از تحلیل‌گران سیاسی، پذیرفتن عضویت ناظر توسط افغانستان را منطقی نمی‌دانستند اما دولت وقت، این اقدام را برای برقراری توازن در ایجاد ارتباط میان شرق و غرب، الزامی می‌دانست.

به هر ترتیب به نظر می‌رسد که برای کسب عضویت دایمی این سازمان، افغانستان مجبور است تا دروازه‌های کشورهای مختلف عضو شانگهای را بکوبد و تلاش‌های خودش را افزایش دهد.

علاوه بر آن تردیدی نیست که پاکستان علاقه‌ای به عضویت افغانستان در سازمان شانگهای ندارد. این مورد به برخی از اعضای هیأتی که اخیراً برای شرکت در نشست شانگهای به تاشکند رفته بودند نیز واضح  شده بود.

پاکستان از سال ۲۰۰۵ عضو ناظر سازمان شانگهای بود و از سال ۲۰۱۰ درخواست عضویت دایم در این سازمان را مطرح کرد. پاکستان و هند هر دو از تاریخ اول جنوری سال ۲۰۱۵ به عنوان اعضای اصلی و دائم این سازمان معرفی شدند و با پیوستن پاکستان و هند به سازمان شانگهای تعداد اعضای این سازمان به هشت کشور رسید که نماینده ۴۵ درصد جمعیت کل دنیا هستند.

در حال حاضر کشورهای روسیه، چین، قرغیزستان، قزاقستان، اوزبیکستان، تاجیکستان، هند و پاکستان اعضای دایمی این سازمان استند و افغانستان، بلاروس، ایران و مغولستان نیز اعضای ناظر این سازمان‌اند.

برای عضویت یک کشور دیگر در شانگهای باید همه کشورهای عضو، رضایت داشته باشند. ایران که مانند افغانستان یک عضو ناظر سازمان است، سال‌ها است که برای عضویت کامل در سازمان شانگهای تلاش می‌کند اما رای منفی و مخالفت تاجیکستان مانع راه این کشور شده است.

به این ترتیب، بهترین کار و جدی‌ترین زمان برای عضویت کامل افغانستان در سازمان شانگهای، پیش از سال ۲۰۱۵ بود، زمانی که پاکستان هنوز عضو شانگهای نشده بود. به نظر می‌رسد که با موجودیت کشوری به نام پاکستان در میان اعضای شانگهای، افغانستان برای عضویت کامل در این سازمان، یک مسیر طولانی و راه دشواری را پیش رو دارد.

 پس از به وجود آمدن داعش و افزایش تروریسم در افغانستان، سازمان همکاری‌های شانگهای تصمیم گرفت تا افغانستان را به صورت مستقیم در سال ۲۰۱۲ از کشورهای تحت بررسی این سازمان به عضو ناظر بدل کند که هم‌مرز بودن با آسیای میانه از عمده‌ترین دلایل آن است. همین اکنون این سازمان، تروریسم، افراطیت مذهبی و جدایی‌‌طلبی را هم‌چون اصلی‌‌ترین تهدیدها در برابر کشورهای عضو این سازمان می‌داند، اما با آن هم رقابت روسیه و چین سبب شده است تا این سازمان تا اکنون مؤثریت خاصی برای افغانستان نداشته باشد. چینایی‌ها همین اکنون روی اعمار راه ‌ابریشم تمرکز دارند و از سویی هم روسیه اتحادیه‌ی اقتصادی یوریشیا را رهبری می‌کند که چین در آن عضویت ندارد. کشورهای عضو شانگهای در بخش‌های سیاسی، اقتصادی، فرهنگی، آموزش و پرورش، تجارت، انرژی و ترانسپورت با هم همکاری می‌کنند.

با وصف نگرانی در مورد کارشکنی پاکستان برای عضویت در شانگهای، اما روسیه می‌تواند برای راضی ساختن دیگر کشورهای عضو برای افغانستان رای‌زنی کند. از آن رو که افغانستان هم‌‌مرز با آسیای میانه است و با ناامنی افغانستان تهدید ناامنی آسیای میانه و چین نیز بالا می‌رود، صلح در افغانستان می‌تواند به سود تمامی کشورهای عضو سازمان همکاری‌های شانگهای تمام شود.

 روس‌ها به خوبی این موضوع را درک کرده‌اند که با ناامنی افغانستان، آسیای میانه و به خصوص سه کشور هم‌ مرز با افغانستان که برای سال‌های زیادی است زیر هژمونی روسیه قرار دارند، ناامن خواهند شد.

از سویی، کشت مواد مخدر و قاچاق آن به این کشورها نیز از نگرانی‌های اساسی اعضای این سازمان است. آنان بر این باور اند، در صورتی که افغانستان امن باشد، می‌تواند به خوبی علیه قاچاق و کشت مواد مخدر مبارزه کند.

علاوه بر این‌ها، افغانستان می‌تواند به عنوان یک نقطه مرکزی ترانزیت کالای تجارتی و اقتصادی کشورهای عضو سازمان به بازارهای منطقه و بین‌المللی نقش بازی کند. چنان‌که افغانستان با عبور دادن خط ابریشم، سال‌ها نقطه وصل کشورهای آسیای میانه بوده است.

افغانستان بیش از هر کشور دیگری با کشورهای عضو این سازمان مشترکات فرهنگی دارد. افغانستان هم‌چنان برای کشورهای عضو سازمان شانگهای حیثیت دروازه را دارد و باید برای گسترش روابط تجارتی و ترانزیتی خود از فرصت‌های منطقه‌‌ای استفاده درست کند.

 افغانستان برای رسیدن به خودکفایی، ثبات، امنیت و رشد اقتصادی نیاز به گسترش روابط با کشورهای منطقه از جمله کشورهای عضو سازمان شانگهای دارد و باید برای جلب رضایت همه کشورهای عضو تلاش‌های خودش را تسریع بخشد.

عضویت افغانستان در این سازمان می‌تواند بر رفع مشکلات سیاسی منطقه‌ای، مشکلات مرزی با کشورهای همسایه و ناامنی در افغانستان نیز کمک کند.

سازمان همکاری‌های شانگهای در سال ۲۰۰۱ برای همکاری‌های چندجانبه امنیتی، اقتصادی و فرهنگی توسط رهبران چین، روسیه، قزاقستان، قرغیزستان، تاجیکستان و اوزبیکستان به هدف برقرارسازی موازنه در برابر نفوذ امریکا و ناتو در منطقه، پایه‌گذاری شد.

دکمه بازگشت به بالا
بستن