زلزله‌ها از کجا می‌آیند؟

حشمت‌الله وهاب‌زی

زلزله عبارت از لرزش قسمتی از سطح زمین است که بعضاً باعث خسارات می‌شود؛ به عبارت دیگر، زلزله عبارت از لرزش زمین است که منشأ تکتونیکی و ولکانیکی دارد.

زلزله‌شناسی یک علم جوان بوده و عوامل لرزش زمین (ولکانیکی و تکتونیکی) را مورد مطالعه قرار می‌دهد. تاریخ ویرانی‌های زلزله بیشتر از ۴۰۰۰ سال قدمت دارد، اما تاریخچه مطالعات مستقیم زلزله و اندازه‌‌گیری نظر به زمان رویداد نخست زلزله در افغانستان و جهان بسیار اندک است.

در زلزله‌شناسی باید بر مشاهدات محدود و اندازه‌گیری کم و واقعات غیرقابل پیش‌بینی اعتماد کرد و خطر زلزله را در مکان‌های ساختمانی و تأسیسات آبی در افغانستان در نظر گرفت و با برآورد علمی، خطرات زلزله با مهارت شناسایی گردد تا باعث کاهش مرگ‌ومیر و خرابی ملکیت‌ها شود. زلزله‌های بزرگ می‌توانند خاک و احجار غیرمقاوم در زیربنای عمارت‌ها، اسکلت بندها و دیگر تأسیسات آبی را تخریب و لغزش بزرگ را در زمین و نشیب‌ها ایجاد کند.

در واقع، زلزله  به مردم آسیب نمی‌رساند، بلکه خسارات جانی آن، ناشی از تخریب ساختمان‌ها و عمارت‌های مسکونی است.

در آینده، احتمال زلزله‌هایی بیشتر می‌رود. این زلزله‌ها ناشی از پروسه‌های جیولوجیکی فعال در منطقه است و تلفات و خطر بیشتر به مراکز جمعی و تأسیسات عامه خواهد رسانید.

اجزای زلزله

شکست احجار و منتشر شدن انرژی، هنگام زلزله یک‌باره‌گی اتفاق نمی‌افتد. هنگام وقوع زلزله، امکان پیش‌لرزه و پس‌لرزه در زلزله اصلی موجود است.

پیش‌لرزه: زلزله‌ای است که قبل از زلزله اصلی رخ می‌دهد. دارای قدرت کوچک‌تر است و نزدیک به وقوع زلزله اصلی اتفاق می‌افتد.

پس‌لرزه:‌ تکان‌هایی که بعد از زلزله اساسی رخ می‌دهد، دارای اندازه کوچک بوده و پس از زلزله اصلی اتفاق می‌افتد.

زلزله زمانی به وقوع می‌پیوندد که بلاک‌های احجار زیرزمینی، دفعتاً به امتداد شکسته‌گی بشکنند. در این حالت، انرژی ذخیره شده آزاد می‌شود و امواج سایزمیکی را به وجود می‌آورد و موجب تکان‌های زمین می‌گردد.

عوامل زلزله

زمین از چهار طبقه تشکیل شده است:‌ طبقه داخلی یا هسته زمین، هسته خارجی، مانتیه و قشر زمین.

قشر زمین یا قسمت بالایی زمین از پوست نازک ساخته شده و سطح سیاره زمین را می‌سازد. خود این پوسته از چندین قطعه ساخته شده که سطح زمین را پوشانیده است. این قطعه‌ها به‌آسانی به هر سو حرکت کرده، دور از یک‌دیگر لغزش و با یک‌دیگر تصادم می‌کنند. این‌ها به نام پلیت‌های تکتونیکی یاد می‌شوند.

کناره‌های این پلیت‌ها به ‌نام خط سرحدی پلیت یاد شده، دارای چندین شکسته‌گی است. بیشتر زلزله‌ها در جهان، بالای این شکسته‌گی‌ها اتفاق می‌افتد.

از آن‌جایی که خط سرحدی پلیت‌ها ناهموارند، به هم‌دیگر پیوست می‌شوند؛ در حالی که باقی بخش‌های پلیت‌ها به حرکت ادامه می‌دهند.

بالاخره، زمانی که پلیت‌ها به قدر کافی حرکت کردند، کناره‌ها در یکی از شکسته‌گی جدا شده، زلزله به وجود می‌آید.

همچنان، زلزله زمانی به وقوع می‌پیوندد که حرکات نسبی پلیت‌ها یا بلاک شکسته‌گی، بالای مقاومت برشی گسیخته‌گی تحمیل گردد. این حرکات در‌ احجار کشش لاستیکی را می‌سازد. گسیخته‌گی شکسته‌گی و حرکت ارتجاعی احجار، انرژی کشش را آزاد کرده، مانند موج‌های ضربتی زمین با یک‌دیگر تصادم می‌کنند.

هنگامی که کناره‌های شکسته‌گی باهم پیوست گردند، باقی بلاک‌ها دور از یک‌دیگر لغزش می‌کنند، انرژی‌ای که به‌صورت نورمال باعث لغزش بلاک‌ها می‌گردد، ذخیره می‌شود. زمانی که قوای حرکی بلاک‌ها سرانجام بالای اصطکاک دندانه‌های کناره، برتری حاصل کرد، انرژی ذخیره شده رها شده، به‌شکل موج سایزمیک خارج از شکسته‌گی، به هر طرف پخش می‌شود.

زمانی که امواج به سطح زمین می‌رسد، زمین و اشیای سطح آن را می‌لرزاند.

جایی که زلزله در آن به وقوع می‌پیوندد، به ‌نام مرکز زلزله و محلی که در سطح زمین مستقیماً بالای محل وقوع زلزله قرار دارد، به ‌نام «اپی‌سنتر» یاد می‌شود.

مناطق شمال افغانستان در حوزه نسبتاً آرام طرف جنوب پلیت تکتونیکی اروپاـ‌آسیا قرار دارد، اما افغانستان از طرف شرق، جنوب و غرب توسط پلیت سرحدی فعال که با تغییر شکل، شکسته‌گی و زلزله ارتباط دارند احاطه شده است.

خطر بیشتر در مناطق شرقی است؛ جایی که قسمت شمال پلیت هند، پلیت آسیاـ‌اروپا را به اندازه چهار سانتی‌متر در یک سال حرکت می‌دهد.

زون تغییر شکل به امتداد پلیت سرحدی، قسماً در شرق افغانستان قرار داشته و از کوه هندوکش، در شمال افغانستان به طرف جنوب‌غرب به استقامت کابل و به امتداد سرحدات افغانستان با پاکستان تمایل دارد. این زون توسط زلزله‌های بزرگ و شکسته‌گی‌های بزرگ مشخص شده است.

کوه هندوکش یکی از مناطق نادر قاره‌ای است که زلزله در عمق ۲۰۰ کیلومتری آن به وقوع پیوسته و باعث خسارات هنگفت می‌شود.

قسمت شمال‌شرقی بدخشان، یکی از مناطق فعال از نگاه زلزله به ‌شمار می‌رود. دلچسبی منطقه در این است که اکثر زلزله‌ها در این‌جا از نوع متوسط بوده و هایپوسنترهای آن‌ها به عمق ۶۰-۳۰۰ کیلومتر واقع شده است. اکثر هایپوسنترهای زلزله‌های افغانستان مربوط به شکسته‌گی‌های بزرگ زمین است که بعضی از آن‌ها قشر زمین را قطع کرده است.

در شکل فوق خطوطی که به رنگ آبی بالای نقشه افغانستان نشان داده شده است، شکسته‌گی/گسل‌های بزرگ و فعال هستند که عمدتاً بیشترین زلزله‌ها در همین گسل‌ها به وقوع می‌پیوندد. این گسل‌ها شامل چمن، مقر، شکسته‌گی هری‌رود، شکسته‌گی بدخشان مرکزی و شکسته‌گی درواز است.

پلیت غرب به طرف شمال حدود ۱٫۳ سانتی‌متر در سال نسبت به پلیت آسیاـ‌اروپا حرکت می‌کند. به این سبب غرب افغانستان کمتر زلزله‌خیز است.

 آیا دانشمندان قادرند زلزله را پیش‌بینی کنند؟

بعید به نظر می‌رسد. دانشمندان می‌کوشند روش‌های مختلفی را برای پیش‌بینی این حادثه بلاخیز پیدا کنند، اما هنوز موفق نشده‌اند. دانشمندان فقط می‌توانند گسل‌های زلزله‌خیز را شناسایی کنند، اما وقت وقوع زلزله در گسل‌ها را پیش‌بینی کرده نمی‌توانند.

 مقیاس زلزله

مقیاس شدت زلزله توسط «ریشتر» اندازه‌گیری می‌شود. شدت زلزله عبارت از لوگاریتم نوسان اعظمی میکرون، براساس سیسموگراف وود اندرسون، ۱۰۰ کیلومتر از مرکز اپی‌سنتر استوار است.

این تعریف اصلی برای کاربرد توسط به‌کارگیری سیسموگراف‌های مختلف در فواصل مختلف اپی‌سنتر توسعه یافته است و بعضی استیشن‌های سایزمیکی اندازه اختلالات بالای سامان‌آلات ثبت شده می‌توانند.

دانشمندان چگونه مقیاس زلزله را اندازه‌گیری می‌کنند؟

مقیاس زلزله مربوط به اندازه گسل و مقدار لغزش بالای آن است، اما امکان ندارد که دانشمندان به‌آسانی بتوانند شکسته‌گی‌های عمیق تحت سطح زمین را توسط نوار اندازه کنند. آن‌ها خطوطی که توسط زلزله‌سنج ترسیم می‌شود را جهت تعیین بزرگی زلزله درسطح زمین استفاده می‌کنند. یک خط کوتاه که جنبش بیشتر ندارد، به معنای زلزله کوچک و خطوط با جنبش طویل به معنای زلزله‌های بزرگ است. طول جنبش، مربوط به سایز گسل و سایز جنبش، مربوط به اندازه لغزش است.

 

خاک‌های عمیق و زلزله

خاک‌های نرم نوسانات زمین را کاهش نداده، باعث تقویت آن‌ها می‌شوند. ساختمان بالای خاک نرم خسارات  وخیم‌‌تر زلزله را نظر به ساختمان‌هایی که بالای احجار تهدابی قرار دارند، متقبل می‌شوند.

 ماهیت زلزله‌ها

زلزله‌های اندوجینی به تکان‌های جداگانه و یا امکان دارد به انفجاراتی که در عمق زمین به ‌وقوع می‌پیوندند، ارتباط داشته و ماهیت آن‌ها تا هنوز واضح نشده است.

زلزله‌ها نظر به عمق در کانون زلزله چهار نوع‌اند:

۱- زلزله‌‌های سطحی با عمق موقعیت کانون کمتر از ۱۰ کیلومتر؛

۲- زلزله‌های نورمال با عمق موقعیت کانون از ۱۰ـ۶۰ کیلومتر؛

۳- زلزله‌های وسطی با عمق موقعیت کانون از۶۰ ـ ۳۰۰ کیلومتر؛

۴- زلزله‌های عمیق با عمق موقعیت کانون از۳۰۰ ـ ۸۰۰ کیلومتر.

دکمه بازگشت به بالا