پوتین در تاجیکستان چه می‌کرد؟

تیم مارشال در مقدمه کتاب زندانیان جغرافیا، سخنی را به ولادیمیر پوتین، رییس جمهور روسیه، نسبت داده است که او می‌گوید آدم مذهبی است؛ حامی بزرگ کلیسای ارتدوکس روسیه. در مقدمه این کتاب آمده است که اگر چنین باشد، شاید پوتین هر شب با خیال آسوده به رخت‌خواب می‌رود، دعا می‌کند و از پروردگار می‌پرسد: «چرا کوه‌های خود را در اوکراین قرار ندادی؟» نگارنده مقدمه می‌افزاید که اگر پروردگار کوه‌ها را در اوکراین قرار داده بود، در نتیجه دشت وسیع و همواری که جلگه اروپای شمالی است، دیگر آن قدر ترغیب‌کننده نبود که مرتب از آن‌جا روسیه را مورد تاخت‌وتاز قرار داد و خواب پوتین را آشفته ساخت.

طولانی شدن جنگ اوکراین و زمین‌گیر شدن مسکو، افزایش تحریم‌ها و نزدیک شدن ایالات متحده به تاجیکستان، این کشور را بیش از پیش هراسان ساخته است که چگونه از حضور غرب به رهبری امریکا در این قلمرو پهناور به‌ویژه در مرزهای شوروی سابق جلوگیری کند. جو بایدن، رییس جمهور ایالات متحده، هم در تازه‌ترین مورد گفته است که نیروهای بیشتر را برای رفع تهدید روسیه در اروپا مستقر می‌کند. این عوامل می‌تواند دلیلی برای نخستین سفر پوتین تلقی شود که پس از حمله روسیه بر اوکراین، او سفرش را از تاجیکستان آغاز کرده است تا به دوشنبه تفهیم کند که دست همکاری از آستین ایالات متحده برون کند و زمینه و بستر را برای حضور این کشور در آسیای مرکزی مساعد نسازد. هرچند تاجیکستان سال‌ها است که یک کشور مستقل است، اما هنوز هم وابسته‌گی‌های فراوان از جمله در عرصه دفاعی و اقتصادی به روسیه دارد و محتمل نیست که سخن پوتین را آویزه گوش نکند. گفته می‌شود مسکو پیش از این زیگنال‌هایی را دریافت کرده که ایالات متحده در تلاش است خود را جای‌گزین مناسب روسیه برای تاجیکستان به‌عنوان یک ضامن امنیتی معرفی کند؛ چیزی که هفته گذشته مایکل کوریلا، یکی از جنرالان ارتش امریکا به مقام‌های نیروهای تاجیکستانی گفته بود که برای ارایه آموزش، تجهیزات و زیر‌ساخت‌ها برای دفاع این کشور آماده هر نوع همکاری است. این جنرال امریکایی گفته بود که واشنگتن تمام تجهیزات لازم را برای دوشنبه در امتداد مرز با افغانستان فراهم می‌کند. او در یک نشست خبری خاطر‌نشان ساخته بود که امریکا ۴۰۰ موتر تیزرفتار برای نیروهای امنیتی تاجیکستان داده است و این کمک‌ها ادامه خواهد داشت. این مقام پنتاگون افزوده بود که سفارت ایالات متحده در دوشنبه به‌زودی کار روی پاسگاه جدید مرزی تاجیکستان و افغانستان را شروع می‌کند و سنتکام تمام تجهیزات ارتباطی مورد استفاده نیروهای امنیتی تاجیکستان را در امتداد مرز افغانستان فراهم  می‌کند. احتمال می‌رود این وعده‌های امریکا، کابوسی وحشتناک برای کرملین شده و سفر اسثتنایی و غیر‌مترقبه پوتین را رقم زده است.

در بیانیه پوتین و رحمان گفته شده است که دو طرف روی اتحاد استراتژیک و وضعیت افغانستان گفت‌وگو کرده‌اند، اما جزییات فراتر از این رسانه‌‌ای نشده است. از طرف دیگر یوری اوشاکوف، مشاور پوتین در امور خارجی، گفته است که روسیه تلاش می‌کند تاجیکستان را برای پیوستن در بلوک تجاری اتحادیه اقتصادی اوراسیا به رهبری مسکو ترغیب کند. ولی این چیزی جدید و سخنی تازه به نظر نمی‌رسد و می‌توانست در سطح وزیران خارجه دو کشور نیز مورد بحث قرار گیرد. براساس پیش‌بینی‌ها، احتمال می‌رود دو طرف در مباحث یک‌به‌یک در مورد همسویی و همکاری تاجیکستان با طالبان و نپذیرفتن کمک‌های ایالات متحده گفت‌وگو کرده باشند؛ چون در حال حاضر مسکو به طالبان به‌عنوان دوست خوب و دشمن ایالات متحده می‌نگرد.

بنابراین کنار آمدن تاجیکستان با طالبان، می‌تواند همسویی مسکو با دوشنبه را افزایش دهد و کمک کند تا روسیه از این مرز خود از حضور و نفوذ امریکا مطمین باشد. روسیه در بدل همسویی تاجیکستان با طالبان و عدم دریافت کمک‌های امریکا، مرزهایش را به روی کارگران تاجیک باز نگه می‌دارد، نیروهای نظامی تاجیکستان را حمایت هوایی و زمینی می‌کند و تسلیحات و تجهیزات فراهم می‌آورد.

روسیه پس از تسلط طلبان بر افغانستان تاکنون مانورهای نظامی مشترک در مرز با افغانستان داشته و پیام داده است در صورتی که عناصر خطرناک از جنوب تصمیم بگیرند از مرز عبور کنند، نیروهای روسی آن‌ها را متوقف خواهند کرد. روسیه علاوه بر فشارهای اقتصادی و سیاسی، خود را به‌عنوان شریک ضروری دوشنبه نیز معرفی می‌کند و در این کشور پایگاه نظامی دارد. از طرف دیگر بانک جهانی تخمین زده است که حواله‌های ارسالی توسط کارگران مهاجر تاجیک که بخش عمده‌ای از آن‌ها معمولاً برای کار به روسیه می‌روند، ممکن است تا اواخر سال ۲۰۲۲ تا ۴۰ درصد کاهش یابد.

تاجیکستان در میان متحدان نزدیک روسیه در آسیای مرکزی قوی‌ترین پناهگاه در برابر طالبان است و به تندی علیه خصومت تصور شده طالبان با گروه‌های اقلیت قومی به‌ویژه تاجیک‌ها صحبت کرده است. پوتین به رییس جمهور تاجیکستان از همسویی با طالبان ممکن اطمینان داده باشد که آنان بر طالبان اشراف دارند و تهدیدی از طرف این گروه متوجه وضعیت این همسایه شمالی نخواهد بود؛ اما این واقعیت که نیروهای مخالف دولت تاجیکستان که سال‌ها در صفوف طالبان تفنگ زده‌اند، حال به حمایت طالبان نیاز دارند، نادیده گرفته شده است. در مرز این کشور ده‌ها گروه تروریستی در حمایت طالبان قرار دارند و تهدید مستقیم علیه امنیت تاجیکستان می‌باشند.

از سوی دیگر احتمال می‌رود که پوتین، امام‌علی رحمان را از تغییرات قریب‌الوقوع در کاخ قدرت دوشنبه نیز اطمینان داده باشد که به‌زودی فرزند بزرگ آقای رحمان بر کرسی پدر تکیه بزند و مسکو از او حمایت کند؛ چون نفوذ روسیه هنوز هم در لایه‌های مختلف جامعه تاجیکستان پا‌برجا است و این کشور می‌تواند نقشی مهم در گردش قدرت در دوشنبه ایفا کند.

دکمه بازگشت به بالا