ترکیه چه نقشی در روند صلح افغانستان می‌تواند بازی کند؟

منبع: جی‌ام‌اف

نویسنده‌ها: زلمی نشاط و محمد فتیح سیلین

مترجم: سیداکرم بارز


از زمانی که ترکیه در سال ۱۹۵۲ به ناتو پیوست، روابطش با ایالات متحده امریکا ماهیت استراتژیک یافت. وقوع حادثه یازده سپتامبر توسط القاعده در امریکا، همکاری دو کشور در زمینه مبارزه با اشکال و گونه‌های تروریسم را تشدید بخشید. افغانستان صحنه دیگر برای بازو دادن بود و دو کشور در کنار هم در تمام عملیات‌ها و ماموریت‌ها کار کردند و این روند هم‌چنان در سال‌های آتی ادامه خواهد یافت. بنابراین، تصادفی نیست که اداره بایدن از ترکیه خواسته است تا میزبان نشست سران افغانستان باشد. از همان ابتدا ترکیه و امریکا سربازان‌شان را در راه‌های پر مخاطره مستقر و در کلیه مراحل مهم همکاری‌های‌شان را به هدف دست‌یابی به صلح پایدار تقویت کردند. ترکیه دو بار ماموریت آیساف را رهبری و تا ختم این مأموریت از آن حمایت کرد. هم‌چنان، ترکیه فرماندهی ماموریت حمایت قاطع در کابل و عملیات میدان هوایی کابل را برعهده گرفت.

به تاریخ ۷ مارچ، وزیر امور خارجه امریکا نامه‌ای با تاکید بر استعجالیت و ضرورت دست‌یابی به صلح افغانستان به رییس جمهور غنی فرستاد و روشن ساخت که پالیسی اداره بایدن تحت بازبینی قرار دارد؛ اما راه حل سیاسی قضیه افغانستان هم‌چنان یک اولویت باقی می‌ماند. در نامه، غنی را از برنامه تدویر کنفرانس تحت نظر سازمان ملل متحد در ترکیه، جایی که جوانب ذی‌دخل جهانی و منطقه‌ای به هدف تلاش در راستای رسیدن به توافق سیاسی و موافقه روی آتش‌بس فوری گرد هم می‌آیند، واقف ساخت.

در ضمیمه نامه، نقشه راه برای تشکیل حکومت صلح نیز وجود داشت و حکومت ترکیه متعاقباً اعلام کرد که این کنفرانس قرار است در ماه اپریل برگزار شود.

به تاریخ ۱۸ مارچ، دبیرکل سازمان ملل متحد، جان آرنو، دیپلمات سابقه‌دار فرانسوی را به حیث فرستاده خاص خویش برای افغانستان و منطقه تعیین کرد. در عین روز، کنفرانسی با محوریت صلح افغانستان در مسکو تدویر یافت که در آن نماینده‌گان امریکا، پاکستان و چین در کنار نماینده‌گان طرفین منازعه افغانستان اشتراک کرده بودند و نماینده‌گان ترکیه و قطر نیز به عنوان ناظر حضور داشتند.

به دنبال تحرکات اخیر، ممکن است نتیجه کنفرانس ترکیه، توافق‌نامه تقسیم قدرت باشد. با توجه به روابط و مشترکات عمیق تاریخی ترکیه با افغانستان و جایگاه منطقه‌ای آن و هم‌چنان عضویت این کشور در پیمان ناتو و مشارکت در اتحادیه اروپا، ترکیه به صورت استثنایی در موقعیت خوب برای تسهیل توافق صلح‌آمیز سیاسی برای قضیه افغانستان قرار دارد.

توافق‌نامه صلح امریکا و طالبان

در دهه گذشته، زمانی که آشتی و مصالحه به عنوان استراتژی خروج جامعه جهانی از افغانستان مطرح شد، طالبان پیوسته از مذاکره مستقیم با دولت افغانستان خودداری و بر مذاکره با امریکا تاکید کردند. در سال ۲۰۱۸، اداره ترمپ مصمم به راه‌اندازی مذاکره مستقیم با طالبان در مقر سیاسی این گروه در قطر شد. بعد از دو سال مذاکره، توافق امریکا و طالبان در فبروری ۲۰۲۰  به امضا رسید. براساس توافق‌نامه، گروه طالبان باید روابط خود با القاعده را قطع می‌کرد و با حسن نیت وارد مذاکره با جانب دولت افغانستان می‌شد و در ازای آن، امریکا تا اول ماه می ۲۰۲۱ نیروهایش را از افغانستان خارج می‌کرد.

بعد از مذاکرات جدی، توافق‌نامه امریکا و طالبان، شامل موافقت دولت افغانستان برای رهایی پنج هزار زندانی طالبان در برابر رهایی یک هزار تن از نیروهای دفاعی و امنیتی از بند طالبان برای ورود به مذاکرات مستقیم دو طرف بود. در سپتامبر سال گذشته، دو طرف وارد مذاکرات مستقیم شدند؛ اما تاکنون نتیجه امیدوار کننده نداشته است.

اداره بایدن حالا این توافق‌نامه و استراتژی امریکا را بازبینی می‌کند. سه نظریه خاص در واشنگتن مطرح شده است: پای‌بندی کامل به توافق‌نامه از جمله خروج، خروج تدریجی و گام به گام نیروها و حضور در افغانستان برای جلوگیری از به مخاطره افتادن دست‌آوردهای دو دهه اخیر.

اداره بایدن هم‌چنان این مسأله را واضح ساخته است که قبل از تصمیم نهایی با متحدانش در ناتو و اتحادیه اروپا مشوره می‌کند و نشست ترکیه هم بخشی از این تلاش‌ها است.

روابط ترکیه و افغانستان

برای ترکیه، افغانستان هیچ‌گاهی به لحاظ تاریخی و اجتماعی دورافتاده نبوده است. قرن‌ها قبل، ترک‌ها از خراسان – این منطقه تاریخی دربرگیرنده افغانستان امروز – به آناتولی مهاجرت کردند. امروزه این روابط هم‌چنان زنده و پابرجا است. روابط مردم با مردم و دولت با دولت هم‌چنان قوی باقی مانده است. مردم ترکیه، سهم و مشارکت مهم در افغانستان در جریان تهاجم شوروی و پس از حادثه یازده سپتامبر داشتند.

بعد از حادثه یازده سپتامبر و به عنوان بخشی از ابتکارات جامعه بین‌المللی، ترکیه یک‌بار دیگر از ایجاد آینده بهتر و افغانستان باثبات حمایت کرد. بزرگ‌ترین کمک مالی در تاریخ ترکیه به افغانستان صورت گرفت و این کمک در تمام سلسله کنفرانس‌ها، هم‌چنان برقرار بوده است. براساس تعهدات کنفرانس جینوا، انقره ۷۵ میلیون دالر کمک به افغانستان را در دوسال آینده فراهم می‌کند.

ترکیه بیش‌تر از پنج هزار تن از نظامیان افغانستان و بیش‌تر از هزار پولیس را در چارچوب ماموریت آموزشی و حمایوی ناتو، آموزش داده است. در دسامبر سال گذشته، این کشور تصمیم گرفت که دسته نظامیان اعزام شده به افغانستان را برای هجده ماه دیگر – تا پایان سال ۲۰۲۲ – فراتر از مهلت زمانی خروج نیروهای امریکایی تمدید کند و هرگونه تعدیل در میزان نیروهای ناتو در افغانستان تاثیر بر حضور ترکیه نخواهد داشت.

تصمیم اداره ترمپ مبنی بر کاهش نیروهای امریکایی عقب‌گرد در تلاش تامین ثبات با محوریت ناتو محسوب و در مغایرت با اصول حضور باهم و خروج باهم تلقی می‌شود. این امر متحدان را واداشته است تا در مورد چگونه‌گی عیارسازی خود از یک ریسمان باریک عبور کنند، این وضعیت مانند مقایسه گذار از ماموریت آیساف به ماموریت حمایت قاطع است  که در مورد بحث‌های جدی در چارچوب ناتو صورت گرفت.

نقش ترکیه در روند صلح

افغانستان، مأموریت پایان نیافته و مستلزم توجه منطقه و جامعه جهانی است. توافق امریکا و طالبان سنگ‌بنای مهم فراراه کشور آزاد، در صلح باهم و با دیگران است و دست‌یابی به این هدف به خاطر این‌که بخش‌های رادیکال طالبان هم‌چنان به خشونت‌ورزی ادامه می‌دهند، دشوار به نظر می‌رسد.

تمام بازیگران دخیل باید حافظ دست‌آوردهای دو دهه گذشته باشند، در غیر آن، آسیب‌پذیری‌ها در افغانستان تداوم خواهد یافت و مخرج‌های بی‌ثباتی باقی خواهد ماند.

حمایت از پروسه دوحه و زنده نگه‌داشتن تمام مجاری گفت‌وگو در داخل کشور به خاطر کنفرانس قریب‌الوقع به نفع ترکیه است. دیپلماسی این کشور می‌تواند به تمام همسایه‌های افغانستان غرض رسیده‌گی به چالش‌ها و موانع در برابر صلح و ثبات افغانستان تماس و ارتباط برقرار کند و این گفت‌وگوهای وسیع زمانی می‌تواند تکمیل شود که یک طرح جدید همکاری‌جویانه در سطح منطقه شکل گیرد. پروسه استانبول – قلب آسیا در سال ۲۰۱۱ این هدف را تامین کرد و حالا زمان آن فرارسیده است تا یک چارچوب جدید و قوی‌تر همکاری برای برقرای صلح ایجاد شود و باید دو کشور به خاطر رسیدن به این مقصد، مشورها را آغاز کنند.

به شکل خاص، ترکیه باید تلاش کند تا پاکستان را دوباره تا بالاترین حد ممکن شامل روند سازد. پاکستان از افراط گرایی مذهبی و منازعات درون قومی رنج می‌برد. به خاطر نیل به این هدف، انقره باید انرژی تازه به گفت‌وگوهای سه‌جانبه افغانستان، ترکیه و پاکستان بدهد و در گذشته این تلاش‌ها نتایجی در قبال داشته است و در این مرحله یک ابتکار جدید مبتنی بر شامل‌سازی بیش‌تر پاکستان، آغاز خوب پنداشته می‌شود.

صلح و ثبات در افغانستان وابسته به مدیریت موفقانه موازنه‌های حساس داخلی میان جوامع متعدد قومی است و این امر مستلزم راه‌اندازی گفت‌وگوهای منطقه‌ای نتیجه‌محور است. بدون در نظرداشت یک جانب، تلاش‌های معطوف به دست‌یابی به صلح دوامدار به شکست می‌انجامد و نیاز است تا تلاش‌های مستحکم در داخل آغاز و به منطقه رسانده شود.

اقدام ترکیه مبنی بر تعیین نماینده ویژه برای افغانستان، گامی به موقع پنداشته می‌شود. نماینده ویژه نه تنها دسترسی به مقامات در داخل افغانستان داشته باشد؛ بلکه با کشورهای پیرامونی نیز باید در تماس باشد. نماینده ویژه باید درک کند که تلاش‌ها در افغانستان همگام با ابتکارات و تلاش‌های منطقه‌ای و جهانی باشد. ترکیه هم‌چنان می‌تواند در قسمت مطرح‌سازی چالش‌های افغانستان به عنوان آجندای ناتو نقش بازی کند و این مسأله نیازمند آگاه‌سازی منظم متحدان از تلاش‌ها و پیش‌رفت‌ها است.

افغانستان در گزارش سال ۲۰۳۰  ناتو جایگاه قوی ندارد و با توجه به پتانسیل خروج نیروهای امریکایی، زمان آن  فرارسیده است تا در طرح‌های مشارکت دوامدار ناتو شامل شود. هدف نهایی واضح است و آن جلوگیری از برگشت افغانستان به پناهگاه‌ تروریسم و فراهم‌سازی زمینه‌های صلح و ثبات در این کشور است.

قبل از اول می ۲۰۲۱، برای ترکیه بسیار مهم است که با اداره بایدن روی محدودسازی ضررها و خسارات احتمالی افغانستان پسا خروج امریکا وارد تعامل شود. ایالات متحده هم‌اکنون از خطرات احتمالی واقف است و افغانستان هم‌چنان یک قضیه مورد بحث ترکیه با اتحادیه اروپا است. مهاجرت‌های غیرمنظم افغان‌ها به عنوان یک موضوع مورد بحث با اتحادیه اروپا، مکمل تماس‌های افغانستان با این اتحادیه است. ترکیه ممکن است روی گزینه‌های مختلف برای برخورد با افغان‌های مهاجر شبیه به مهاجران سوری که پناهگاه یافته‌اند، کار کند.

ترکیه هم‌چنان می‌تواند رهبری کمک به افغانستان جهت افزایش تعاملات منطقه‌ای را عهده‌دار شود. تعمیق همکاری در قسمت کریدور راه لاجورد به خاطر وصل اقتصاد محاط به خشکه افغانستان به کشورهای همسایه و هم‌چنان وصل شدن به بندرهای دریایی شرق و غرب، مثال‌های خوب است. این پروژه جاه‌طلبانه در درازمدت نه تنها به سود  ترکیه و افغانستان، بلکه به نفع همسایه‌ها و کشورهای اروپایی نیز است.

ترکیه تا زمانی که افغان‌ها بخواهند متعهد به حضور در افغانستان است و این حضور مبتنی بر عنایت به مشترکات دایمی میان دو کشور و تعامل با تمام گروه‌های موجود بدون تبعیض است. در سال ۲۰۲۱، افغانستان یک‌بار دیگر در تقاطع و دو راهی قرار دارد. ترکیه، افغانستان و هم‌چنان جامعه جهانی باید یک‌بار دیگر تلاش‌ها در جهت تامین صلح و ثبات در افغانستان و منطقه را فشرده و به هم پیوسته سازند.

دکمه بازگشت به بالا