تأثیر کرونا بر ادبیات چگونه است؟

محمدزمان سیرت

سوالی که به عنوان تیتر مطرح شده، مبتنی بر سردرگمی، فرضیات و امید کاملاً لغزنده است. نگاهی گذرا به تاریخ ادبیاتی که از بحران‌های طبیعی یا انسان‌ساز پدید آمده، روندی را نشان می‌دهد که تجربه‌ها و ویژه‌گی تاثیر آن را به تصویر می‌کشد. تلاش بشر برای زنده ماندن از طریق چالش‌ها و موفقیت‌آمیز بودن و داشتن ذکاوت برای از‌سرگیری سفر، شاید همان چیزی باشد که وجود را در این جهان تعریف می‌کند.

گزارش‌ از بیماری‌های همه‌گیر در ادبیات، بیانگر توانایی انسان در ثبت تاریخ در قالب‌های خلاقانه برای هضم شدن آن توسط مصرف‌کننده‌گان است. شرح طاعون مصر در کتاب «خروج»، ذکر آفت ویرانگری که سوفوکل را الهام بخشید تا صفات «پادشاه ادیپ» را تکرار کند و توصیف «توکیدید» از طاعونی که بر آتن وارد شد، از اولین تلاش‌ها برای به دست آوردن موارد ضروری است.

دکامرون بوکاچیو، حکایت‌های کانتربری چاوسر، ژورنال سال طاعون دفو، طاعون کامو و در آخرین زمان‌ پیش‌بینی واقعاً سرگرم‌کننده و هیجان‌انگیز «دن کونتز» در یک شهر چین به نام «یوهوان» در رمان ۱۹۸۱، همه مبتنی بر شیوع اپیدمی و همه‌گیری و پیامدهای آن است. این ادبیات همه‌گیری چه مشترکاتی دارد؟ مشترکات همه این آثار، به میزان کم یا زیاد، آن لحن شوم، مهلک و ترس‌آور است.

پارامترهای ارزیابی ماهیت همه‌گیرها، با گذشت زمان تکامل یافتند. در طی مراحل اولیه تاریخ، بشر یک واقعه معمایی، یک واقعه یا یک بیماری ناگهانی را به خشم خدایان و الهه‌ها، جادوها و خرافات و رفتار شیطانی مردم مرتبط می‌کردند. با پیش‌رفت بشر در علوم و منطقی‌تر شدن، این انتسابات به ماوراءالطبیعه به تدریج در آثار ادبی داستانی بالغ می‌شود. تاریخی بودن این بیماری به یک طرح احساسی و زیبایی‌شناختی از احساسات فروخورده تبدیل شد.

ادبیات، در واقع واکنش انسان به برخی از وقایع مانند تحولات و انقلاب‌ها است. بعد از زمان بحران واقعی است که نویسنده‌گان مبارزات مشترک و فردی را به یاد می‌آورند. کرونا به طور مستقیم بر زنده‌گی خصوصی و موقعیت‌های کاری بسیاری از نویسنده‌گان تأثیر گذاشته است. بی‌ثباتی اقتصادی ـ اجتماعی در نوشته‌های آن‌ها منعکس خواهد شد. تهدید به پایداری اقتصادی، به معیار ارزیابی نتایج زیبایی‌شناختی آن‌ها تبدیل خواهد شد. این امر به نوبه خود می‌تواند به وقایع‌نگاری زنده‌گی‌نامه‌ای تخیلی مبتنی بر تنظیمات زمان واقعی اهمیت دهد.

پیش‌بینی می‌شود که جنگ برای بقا از نظر محوریت نوشته‌های پس از کرونا در چوکی جلو بماند. با در کنار هم قرار دادن ترس، تهدید، تاریکی و مرگ همراه با آزادی، صلح و زنده‌گی، موضوع بقا احتمالاً دوباره ظاهر خواهد شد؛ اما این بار با یک پیام واضح که اگر اکنون راه خود را نیابیم، همان‌طور که می‌دانیم تهدید خواهیم شد. نیاز شدید برای پر کردن شکاف اقتصادی ـ اجتماعی و وجود جمعی، احتمالاً توسط نویسنده‌گان احساس و نشان داده خواهد شد.

در آینده نیز ممکن است شاهد ظهور ادبیات توطیه‌ای باشیم. این توطیه‌ها راه را برای گسست‌های ژیوپلیتیکی بزرگ‌تر و ناسازگاری جهانی علیه برخی از ملت‌ها یا کشورهای قدرت‌مند هموار می‌کنند. با رقابت فزاینده، ادبیات تبلیغات، تعصب و نژادپرستی در تار و پود تلاش‌های زیبایی‌شناسی نفوذ خواهد کرد.

تمایل به تولید ادبیات «تحقق»، برخی از نویسنده‌گان را برمی‌انگیزد تا سفری درونی داشته و پاسخ‌های طبیعت را در مرگ‌بارترین ویروس سیاره زمین پیدا کنند.

این واکسین طبیعت علیه ویروس انسانی است. با توجه به نکته مثبت‌تر، نگرانی‌های زیست‌محیطی در ادبیات شدیدتر و برجسته‌تر می‌شود. نویسنده‌گان برای بهبود سیاره زمین در مورد موضوعاتی از جمله جمعیت بیش از حد، تغییرات آب و هوا، اختلافات اقتصادی، فقر و راه‌حل‌های جهانی بهداشت و درمان کار می‌کنند.

هم‌چنین ممکن است در ادبیات پس از کرونا شاهد کاهش داستان علمی باشیم. شاید بتوانیم دورترین گوشه‌های جهان را کشف کنیم، اما آیا توانسته‌ایم درمانی برای این ارگانیسم کوچک پیدا کنیم؟ آیا سرنوشت قریب‌الوقوع خود را فتح کرده‌ایم؟ این درمانده‌گی باعث تغییر دیدگاه در مورد تسخیرناپذیری و پیش‌رفت انسان خواهد شد. حتا آرمان‌های قدرت را به چالش می‌کشد. در حالی که پیش از همه‌گیری، سربازان، سرمایه‌داران بزرگ و رزمنده‌گان در مرکز ادبیات قرار داشتند، اما پزشکان، پرستاران و کارکنان بخش صحی موقعیتی تحریک‌کننده و الهام‌بخش در ادبیات «پسا همه‌گیری» پیدا می‌کنند.

فرار ممکن است در برخی از نویسنده‌گان این گرایش را ایجاد کند که ادبیات مربوط به بیماری همه‌گیر را کاملاً رد کرده و دیدگاهی «اتوپیایی» به زنده‌گی پیدا کنند. چنین گرایشی ممکن است پیش‌زمینه روایت‌های عاشقانه را بیش از پیش به وجود آورد و با تنظیم مجدد زمینه‌های همه‌گیر شدن، کاملاً هیجان‌انگیز شود.

مقوله‌ای که احتمالاً با عنوان «عاشقانه نقاب‌‌دار» برچسب خورده است، می‌تواند ماهیت صمیمیت جسمی را در روابط منجر به اتحادهای عاطفی مجازی، تغییر دهد. قرنطین و منزوی شدن از خود می‌تواند قدرت «واقع‌گرایی» را از بین ببرد و تخیل را بارورتر و قابل لمس کند. هرچه موجودیت جسمی محدودتر باشد، چانس بیش‌تری برای پروازهای خیالی وجود دارد. این خطر بدون از دست دادن ارزش اجتماعی ادبیات، نخواهد بود.

ترس مداوم از آلوده شدن به بیماری به طور قابل ملاحظه‌ای بر مطالعات تأثیر می‌گذارد. میان ایمنی و بقا، منافع و آسیب‌های مجاورت، ارزش و آسیب‌های آزادی، فضای شخصی و معاشرت، موضوعات روان‌شناختی را متنوع می‌سازد.

این احتمال وجود دارد که شاهد رشد ادبیات ارزان‌ تجاری با استفاده از موضوعات همه‌گیر برای ایجاد ماجراها و گشت‌و‌گذارهایی بر‌اساس ماموریت‌های غیرممکن باشیم.

دیدگاه دیگر مربوط به رشد مضامین دینی و معنوی است که نویسنده‌گان ممکن است در اطراف ایده‌های «شر»، نفرین، مجازات، رستگاری و نجات ببافند. نویسنده‌گان بالقوه‌ای که این خط فکری را در پیش گرفته‌اند، از دریچه تقوا و بلوغ عرفانی به همه‌گیری نزدیک می‌شوند و مصرف‌کننده‌گان را تشویق می‌کنند تا خود را جست‌وجو کنند و با آن‌ها یکی باشند.

چگونه قرار است از این وضعیت بیرون بیاییم؟ چنین سوالاتی به افکار عادی تبدیل شده‌ است. در پشت ذهن خود، شاید همه ما زنده‌گی خود را دوباره زنده می‌کنیم، «وقتی که سر‌و‌صدا تمام شد‌، وقتی که جنگ شکست خورد و پیروز شد». نبرد با ویروس پیروز خواهد شد، اما چهره تلاش‌های ادبی برای همیشه تغییر خواهد کرد. شاید خودانگیخته‌گی، اصالت و خلاقیت بیش‌تری را به نمایش بگذارد. چه کسی می‌داند!

چه ادبیاتی می‌تواند درباره جهان پس از کرونا که در آن سوی کوه‌های تاریک واقع شده است، به ما بگوید؟

در حساب فیس‌بوک «دنیای پسا‌آخرالزمانی» را دنبال می‌کنم. اخیراً تصاویر به‌ صورت واکنشی شروع به تکرار می‌کند؛ تنظیمات شفاخانه‌ها، چهره‌های نقاب‌دار و پست‌هایی درباره تنهایی. امروز، به هر کجا که نگاه کنید، اعم از توییتر، اینستاگرام یا واتس‌اپ‌، با پیام‌های مقاومت، رفاقت و اعتقاد به این‌که «این نیز خواهد گذشت» مواجه می‌شوید.

در محافل قدرت سیاسی، بیان انتخاب «جنگ علیه ویروس» است، در حالی که تجارت دوست دارد در مورد سناریوی پسا‌همه‌گیری از نظر «بازگشت به گذشته» صحبت کند. در این گفته‌ها، بیانات و تصاویر ممکن است برای ما این امکان را داشته باشد که به دنبال سرنخ‌هایی درباره جهانی باشیم که در طرف دیگر در انتظار ما است.

در داستان «dystopian» شوئت تاناجا «دختری که خون‌ریزی می‌کند» در تلاش برای دریافت یک جایزه بزرگ فرانسه‌ای است. زنان بارور نادر هستند و برای ازدواج با بالاترین پیشنهاد حراج می‌شوند. رمان «Escape Manjula Padmanabhan» هندی، آینده‌ای را به تصویر می‌کشد که در آن زنان «حیوانات موذی» هستند. براساس این رمان، از آن‌جایی که فناوری یک راه جایگزین برای تولید مثل فراهم کرده است، دیگر نیازی به زن‌ها نیست.

اگرچه شایعات مربوط به سلاح‌های زیستی و نشت آزمایشگاهی در اطراف شیوع کرونا و زن‌ستیزی در زمان درگیری‌های اجتماعی بیش‌تر می‌شود، اما فاجعه فعلی سیر پیچیده‌تری را دنبال می‌کند؛ به این دلیل که ویروسی جدید است و انتظار می‌رود دنیای طرف دیگر این ویروس همه‌گیر از جهات قابل توجهی متفاوت باشد.

ویژه‌گی‌های جهان پس از آفت هنوز سیال است و هنوز هم در تصورات، اقدامات، آماده‌گی‌ها و امیدهای ما مشخص نیست. به همین دلیل است که ما باید داستان‌هایی را که در کانال تخیل ما هستند، نگاه کنیم و در عین حال به صحبت‌های کارشناسان و اشخاص در خیابان گوش دهیم.

دکمه بازگشت به بالا