نقش ترکیه در بازسازی افغانستان پساطالبان

ضیاءالدین جمال

افغانستان پس از سقوط نظام طالبان در سال ۲۰۰۱، در حالی‌ که تمام زیرساخت‌هایش را در جریان سال‌‎ها جنگ از دست داده بود، وارد مرحله نوینی از حیات سیاسی و اقتصادی خود شد. در این مرحله، نهادهای بین‌المللی و کشورهای جهان تصمیم گرفتند افغانستان را کمک کنند و در بازسازی این کشور سهیم شوند. براساس این تصمیم، کشورها و سازمان‌های بین‌المللی کمک‌های هنگفتی را برای بازسازی افغانستان طی دو دهه‌ اخیر اختصاص دادند. ترکیه نیز یکی از کشورهای مهم در بازسازی افغانستان محسوب می‌شود و در طول دو دهه‌ اخیر با این کشور همکاری کرده است. هرچند مقدار دقیق این کمک‌ها مشخص نیست؛ اما نهادهای نظامی و سیاسی، تعلیم و تربیه، صحت، ترانسپورت و تجارت از جمله حوزه‌هایی است که ترکیه در نوسازی و تقویت آن همکاری چشم‌گیر کرده است. کمک‌های این کشور در زمینه‌های یادشده، اثرگذار بوده است. این مقاله نقش ترکیه در بازسازی افغانستان پساطالبان را مورد بحث قرار داده است و تلاش می‌کند براساس آمارها و گزارش‌های نشرشده در این زمینه، این همکاری‌ها و کمک‌ها را بررسی کند.

پس از حادثه یازدهم سپتامبر، افغانستان در محراق توجه جهان قرار گرفت. کشورهای جهان و نهادهای بین‌المللی در صدد آن شدند تا به جنگ خونین و طولانی افغانستان پایان دهند. بعد از حضور نیروهای امریکایی و سقوط امارت طالبان، نشست بن میان گروه‌های مختلف و زیر نظارت کشورهای جهان، در مورد ساختار آینده افغانستان برگزار شد. در این نشست، طرف‌های مختلف روی تشکیل اداره‌ موقت، دولت انتقالی، تصویب قانون اساسی و استقرار نظام سیاسی مبتنی بر دموکراسی، توافق کردند.

سازمان ‌ملل و کشورهای قدرتمند جهان که ناظر و حامی پروسه بن بودند، از کشورها و نهادهای بین‌المللی دعوت کردند تا از روند نظام‌سازی و احیای مجدد افغانستان نوین حمایت کنند. نظر به درخواست سازمان‌ ملل، کشورهای جهان و نهادهای بین‌المللی متعهد شدند که در بازسازی افغانستان سهم بگیرند. سپس برای سازمان‌دهی این کمک‌ها، از سال ۲۰۰۱ الی ۲۰۱۷، پانزده نشست بین‌المللی برگزار شد و نزدیک به هفتاد کشور و سازمان، میلیاردها دالر را برای توسعه افغانستان کمک کردند. کشورها و سازمان‌ها، هدف‌شان از این کمک‌ها را تحکیم نظام مبتنی بر دموکراسی و ارزش‌های انسانی، مبارزه با تروریسم و مواد مخدر، تأمین امنیت و بازسازی زیربناهای افغانستان اعلام کردند. در هشت نشست، کشورها وعده‌ کمک دادند. کنفرانس‌های دیگر برای برنامه‌ریزی، بررسی وضعیت امنیتی و ارزیابی چگونه‌گی مصرف این کمک‌ها دایر شد.

مشخص کردن مقدار کمک‌های جهانی برای افغانستان به دلیل این‌که بخش بزرگ آن به صورت مستقیم از طریق  کشورهای کمک‌کننده مصرف شده، کار دشوار است. تاهنوز آمار دقیق این کمک‌ها نشر نشده است و معلوماتی که در این زمینه وجود دارد، همه احتمالی است. طبق گزارش‌های رسمی، بیش‌ترین کمک را برای افغانستان، امریکا کرده است. کمک‌‌های این کشور تا سال ۲۰۱۷ به ۱۱۹.۷۴ میلیارد دالر رسیده بود. (رامیار و دیگران، ۱۳۹۷: ۱۰) در میان کشورهای جهان، ترکیه نیز یکی از همکاران افغانستان در طی دو دهه‌ گذشته بوده است. این کشور به سهم خود کمک‌هایی را در عرصه‌های مختلف برای توسعه افغانستان انجام داده است.

روابط افغانستان و ترکیه

افغانستان و ترکیه جدید از همان آوان ظهور به عنوان کشورهای مستقل در عرصه بین‌المللی در دهه دوم قرن بیست، باهم روابط نزدیک برقرار کردند. زمانی ‌که افغانستان به رهبری امان‌الله خان در سال ۱۹۱۹ موفق به کسب استقلال کامل از بریتانیا شد، مردم ترکیه نیز به رهبری مصطفی کمال آتاترک مصروف جنگ و مبارزه رهایی‌بخش بودند و می‌خواستند روی ویرانه‌های امپراتوری عثمانی که در جنگ اول جهانی فروپاشیده بود و از طرف کشورهای پیروز جنگ در اشغال به سر می‌برد، کشور جدید با ساختار مدرن تأسیس کنند. بعد از آن‌که کشور مذکور در مبارزه رهایی‌بخش پیروزی نسبی به دست آورد و بنیاد حکومت جدید به رهبری «مجلس کبیر ملی ترکیه» را در انقره گذاشت، به سوی ایجاد روابط دیپلماتیک با کشورهای همسایه و منطقه رفت. افغانستان از جمله اولین کشورهایی بود که دولت جدید ترکیه را به رسمیت شناخت و امان‌الله خان نیز اولین زمام‌دار خارجی بود که از انقره در سال ۱۹۲۸ دیدار کرد. هم‌چنان ترکیه بعد از روسیه دومین کشوری بود که استقلال افغانستان را به رسمیت شناخت. اولین معاهده میان افغانستان و ترکیه در ماه مارچ ۱۹۲۱ در مسکو امضا شد. در این معاهده روی همکاری دوجانبه، دفاع مشترک از یک‌دیگر، دفاع از استقلال کشورهای اسلامی و موارد دیگر، توافق شد. (Türani, 2016: 35)

بعد از امضای معاهده مذکور، نماینده‌گی‌های سیاسی دو کشور در پایتخت‌های‌ آنان گشایش یافت و روابط دیپلماتیک به صورت مستقیم برقرار شد. مطابق مواد موافقت‌نامه‌ مذکور، ترکیه یک گروه از افسران نظامی و دیگر متخصصان را به خاطر همکاری با پروژه‌ مدرن‌سازی امان‌الله خان به افغانستان فرستاد. این متخصصان در بخش‌های نوسازی نهاد عسکری، آموزش، قانون‌گذاری‌، صحت و دیگر عرصه‌ها کار و با دولت نوگرای امان‌الله خان در زمینه‌های فوق همکاری کردند. قبل از آن نیز ترک‌ها در امور اصلاحات دولت‌های امیر حبیب‌الله خان و امان‌الله خان همکاری داشتند. جمال پاشا، از رهبران دولت عثمانی که بعد از جنگ جهانی اول و شکست امپراتوری عثمانی به افغانستان آمده بود، کارهای چشم‌گیر در خصوص مدرن‌سازی نهاد نظامی افغانستان انجام داد.

در اثر این همکاری‌ها، مکاتبات رسمی میان رهبران دو دولت صورت گرفت، مقامات افغانستان به ترکیه سفر کردند و زمینه امضای معاهدات بعدی مهیا شد. این اقدامات زمینه‌های مشترک فرهنگی و روابط نزدیک و صمیمانه میان دو کشور را تقویت کرد. روند اصلاحات در ترکیه به رهبری آتاترک از طرف دولت امان‌الله خان با اشتیاق تعقیب می‌شد و آن کشور در نقش الگوی جذاب برای افغانستان در عرصه مدرنیزاسیون قرار داشت. اما این وضعیت با فروپاشی دولت امانی در سال ۱۹۲۹ تغییر کرد. ترکیه از سقوط دولت امان‌الله خان متأسف بود و به همین دلیل با حکومت حبیب‌الله کلکانی روابط برقرار نکرد.

بعد از روی کار آمدن نادر شاه و برقراری حاکمیت خانواده آل‌ یحی، روابط ترکیه و افغانستان از سر گرفته شد. در این دوره، همکاری‌های ترکیه در عرصه نوسازی افغانستان هم‌چنان ادامه یافت و مقامات دو کشور سفرهایی را به کشورهای یک‌دیگر انجام دادند. این روابط تا کودتای ۲۶ سرطان ۱۳۵۲ به رهبری محمدداوود خان که بر اثر آن نظام سلطنتی ساقط شد، ادامه داشت. بعد از رویداد مذکور، رابطه افغانستان و ترکیه سرد شد و با کودتای ۷ ثور ۱۳۵۷ و استقرار حکومت کمونیستی در افغانستان به حداقل رسید. ترکیه در زمان اشغال افغانستان توسط ارتش شوروی، مانند بسیاری از کشورهای اسلامی و غربی از مجاهدین حمایت کرد و این امر بر مناسبات کابل – انقره اثر گذاشت. پس از فروپاشی دولت تحت حمایت شوروی در کابل و روی کار آمدن مجاهدین نیز روابط دو کشور به گرمی سابق نرسید. (آروین، ۲۰۱۱)

بعد از سقوط امارت طالبان در سال ۲۰۰۱ و گشایش فصل جدید حیات سیاسی افغانستان، ترکیه از اولین کشورهایی بود که با فعال‌سازی دوباره نماینده‌گی سیاسی‌اش در کابل، با دولت جدید روابط دیپلماتیک برقرار کرد. بعد از آن، روابط دو کشور مانند سایر کشورها توسعه‌ یافت و با همکاری متقابل ادامه پیدا کرد. در این مدت، ترکیه علاوه بر همکاری در زمینه‌های بازسازی و تأمین امنیت افغانستان، به همکاری سیاسی در زمینه حل اختلافات منطقه‌ای این کشور، خصوصاً با پاکستان، تلاش‌ کرد. انقره تا سال ۲۰۱۳، هشت نشست را با حضور مقامات ارشد سه کشور برگزار کرد؛ اما به دلیل عمیق بودن اختلافات افغانستان و پاکستان، این نشست‌ها نتایج مهمی نداشت. (زکی، ۱۳۹۷) دور اول نشست سه‌جانبه در سال ۲۰۰۷ در انقره، دور دوم در سال ۲۰۰۸ با موضوع همکاری‌های اقتصادی در استانبول، دور سوم در سال ۲۰۰۹ با موضوع امنیت در انقره و دور چهارم در سال ۲۰۱۰ با موضوع آموزش در استانبول برگزار شد. نشست‌های دیگر نیز به تعقیب آن میان افغانستان، پاکستان، ترکیه و کشورهای منطقه دایر شد. (افغانستان و ترکیه در مسیر همکاری، ۱۳۹۳)

در این دوره، مقامات دو کشور بارها سفرهایی را به کشورهای یک‌دیگر انجام دادند و در تمامی دیدارها، معاهداتی را در مورد توسعه روابط و همکاری میان دو کشور امضا کردند. رجب طیب اردوغان در ۳ میزان ۱۳۹۳، زمانی که حکومت وحدت ملی در افغانستان تازه روی کار آمده بود، از کابل دیدار و ضمن ملاقات با رهبران دولت، پیمان استراتژیک با افغانستان امضا کرد. (فرهمند، ۱۳۹۳: ۲)

ورود ترکیه در عرصه بازسازی افغانستان

بعد از وقوع حادثه ۱۱ سپتامبر و سقوط رژیم طالبان، کنفرانس بن برای تعیین ساختار سیاسی آینده افغانستان برگزار شد. کشورهای زیادی در نقش ناظر در کنفرانس مذکور حضور داشتند. ترکیه یکی از آن کشورها بود. با موفقیت نشست بن و شکل‌گیری اداره‌ موقت، جهان در صدد حمایت از دولت نوبنیاد افغانستان برآمد. شورای امنیت سازمان ملل متحد به خاطر کمک به دولت موقت افغانستان نشست عمومی برگزار کرد. اسماعیل جم، وزیر خارجه وقت ترکیه در این نشست با تأکید بر مصیبت‌های گذشته افغانستان و مشترکات تاریخی و فرهنگی میان دو کشور، همکاری و حمایت کشورش را از دولت جدید اعلان کرد. (Kaya, 2019: 90)

براساس فیصله شورای امنیت سازمان ملل مبنی بر اعزام نیروی نظامی به منظور برقراری امنیت در افغانستان و حمایت از دولت موقت این کشور، ترکیه نیز موضوع اعزام نیروی نظامی را مورد بحث قرار داد. مطابق تصمیم شماره ۷۲۲ مجلس کبیر ملی ترکیه در تاریخ ۱۰ نوامبر ۲۰۰۱، ۲۶۷ سرباز و افسر قوای مسلح این کشور در چوکات نیروهای بین‌المللی کمک به امنیت افغانستان یا آیساف در شروع سال ۲۰۰۲، وارد افغانستان شدند. (Kaya, 2019: 94) در آغاز، ساحه فعالیت این نیروها کابل و حوالی آن بود؛ اما به تدریج به ولایات نیز توسعه یافت و کشورها با توجه به وضعیت افغانستان شمار سربازان‌شان را افزایش دادند. با گذشت زمان بر تعداد نیروهای ترکیه نیز افزوده شد.

ترکیه یکی از اعضای عمده‌ آیساف در افغانستان بود. این کشور سه دوره فرمان‌دهی عمومی نیروهای آیساف را برعهده داشت. ترکیه که تنها عضو مسلمان نیروهای بین‌المللی بود، کم‌تر با نفرت مردم سنتی افغانستان مواجه بود. برای همین، تلفات سربازان ترکیه در مقایسه با کشورهای دیگر بسیار ناچیز گزارش شده است. (Khumchany, 2019: 57). به این ترتیب، ترکیه با سهم‌گیری در تأمین امنیت و ثبات افغانستان، از طریق اعزام نیروی نظامی، وارد عرصه بازسازی این کشور شد و در پروسه اعمار افغانستان نوین سهم گرفت.

همکاری‌های ترکیه با افغانستان پساطالبان

بعد از کنفرانس بُن، کنفرانس بین‌المللی توکیو در سال ۲۰۰۲ به منظور جلب کمک‌های جهانی به خاطر بازسازی افغانستان برگزار شد. در این کنفرانس کشورهای مختلف جهان همکاری‌های مشخص مالی را وعده دادند. ترکیه نیز در کنفرانس مذکور کمک یک میلیون دالری را در طی همان سال متعهد شد و مطابق آن همکاری‌های مالی‌اش را با افغانستان آغاز کرد. براساس گزارش‌ها، ترکیه تا سال ۲۰۰۳ به ارزش ۶ میلیون دالر برای افغانستان کمک کرده است. (Khumchany, 2019: 54)

ترکیه از جمله کشورهایی است که اکثر کمک‌هایش طی دو دهه‌ گذشته از طریق دولت افغانستان به مصرف نرسیده است. این کشور به منظور رساندن کمک به مردم افغانستان، نهادهایی را موظف کرده بود. یکی از این نهادها که بیش‌ترین کمک‌های ترکیه از طریق آن به مصرف می‌رسید، سازمان همکاری و هماهنگی ترکیه یا تیکا (TİKA) بود. این نهاد از سازمان‌های دولتی کمک‌رسان ترکیه است که در بیش از ۱۰۰ کشور جهان فعالیت دارد. تیکا بعد از فروپاشی اتحاد جماهیر شوروی به منظور کمک به بازسازی و توسعه کشورهای تازه‌تأسیس آسیای میانه، از طرف شورای وزیران ترکیه در سال ۱۹۹۲ ایجاد شد. (Kaya, 2019: 106)

دفتر سازمان تیکا به هدف مصرف کمک‌های ترکیه در افغانستان، در سال ۲۰۰۴ در کابل گشایش یافت. به تعقیب آن در سال ۲۰۰۷ در مزار شریف و در سال ۲۰۱۷ در هرات نماینده‌گی‌های تیکا افتتاح شد. این نهاد از آوان فعالیتش در افغانستان تاکنون ۷۹۴ پروژه را در بخش‌های مختلف مدیریت کرده است. بیش‌ترین پروژه‌های تیکا در عرصه‌های صحت، آموزش، تأمین آب آشامیدنی و دیگر نیازمندی‌های اساسی مردم افغانستان عملی شده است. (Kaya, 2019: 108) پروژه‌های سازمان مذکور ۱۷ ولایت را دربرمی‌گیرد. به صورت مختصر، فعالیت‌های مهم تیکا در بخش تعلیم و تربیه افغانستان شامل موارد ذیل است:

  • اعمار و بازسازی مکاتب و صنف‌های درسی.
  • ایجاد مرکز آموزش مداوم برای معلمان داخل خدمت در کابل براساس تفاهم‌نامه ۱۵ سپتامبر ۲۰۰۹.
  • همکاری با مکتب حربی کابل و بازسازی تعمیرهای آن.
  • حمایت از بخش‌های ادبیات ترکی دانشگاه‌های افغانستان.
  • برگزاری کورس‌های زبان ترکی.
  • ساخت مرکز آموزش زنان.
  • تأسیس کتابخانه‌ها، تهیه‌ کتاب برای آن‌ها و موارد دیگر. (Özel, 2018: 238)

در بخش صحت نیز تیکا فعالیت‌های چشم‌گیر برای افغانستان داشته است. مطابق گزارش این سازمان، تیکا تاکنون سه باب شفاخانه را اعمار کرده است که روزانه به ۶۲۵ تن خدمات صحی ارایه می‌کنند. هم‌چنان ایجاد دو کلینیک صحت طفل با ظرفیت ارایه خدمات برای ۲۲۵ تن در روز و دو کلینیک سیار، از جمله همکاری‌های دیگر تیکا در عرصه صحت است. براساس گزارش این سازمان، تیکا بین سال‌های ۲۰۰۵ الی ۲۰۱۳ برای حدود پنج میلیون نفر خدمات صحی ارایه کرده است. (Özel, 2018: 240) براساس یک آمار دیگر، در مجموع از طرف ترک‌ها طی دو دهه‌ گذشته ۱۷ باب شفاخانه/کلینیک در نقاط مختلف افغانستان اعمار شده و سالانه به طور اوسط این کشور ۲۰۰ مریض افغانستانی را در شفاخانه‌هایش به صورت رایگان تداوی کرده است. (Yıldız, 2014: 89)

تأمین آب آشامیدنی صحی برای مردم محروم و روستانشین افغانستان، مورد مهم دیگری است که سازمان تیکا روی آن توجه داشته است. این سازمان بین سال‌های ۲۰۰۵ الی ۲۰۰۶، ۴۹ حلقه چاه، بین سال‌های ۲۰۰۶ الی ۲۰۰۷، ۷۸ حلقه چاه و در سال ۲۰۰۸، ۸۸ حلقه چاه آب آشامیدنی را حفر کرده است. (Özel, 2018: 242)

اعمار سرک، پل و تأسیسات عام‌المنفعه دیگر در افغانستان پساطالبان، عرصه‌ دیگر کار تیکا را تشکیل می‌دهد و در این زمینه نیز کارهای مهمی از طرف این سازمان انجام شده است. به عنوان نمونه، بازسازی سرک‌های داخل شهر کابل، از جمله سرک پل سوخته الی قصر دارالامان در سال ۲۰۰۴، اعمار پل کوکچه در سال ۲۰۰۹، اعمار مسجد امیر علی‌شیر نوایی در شهر شبرغان و مسجد دیگری در میدان هوایی بین‌المللی حامد کرزی و اعمار یتیم‌خانه دخترانه علاءالدین و انستیتوت مسلکی دخترانه کابل در سال ۲۰۱۷، از جمله کارهای مهم تیکا در بخش ساخت‌وساز محسوب می‌شود. (Khumchany, 2019: 56)

مجراهای مهم دیگری که همکاری‌های ترکیه از طریق آن‌ها عملی شده است، نهادهای نظامی هستند. همان‌طوری که قبلاً یادآور شدم، نیروهای نظامی ترکیه در شروع سال ۲۰۰۲ وارد افغانستان شدند و علاوه بر تأمین امنیت و حمایت از حکومت جدید، در عرصه‌های آموزش نیروهای مسلح افغانستان و بازسازی این کشور نیز فعالیت داشته‌اند. از جمله کمک‌های ترکیه، حدود ۷۵ میلیون دالر آن از طریق قوای مسلح این کشور به مصرف رسیده است. (Khumchany, 2019: 49) از جمله نهادهای نظامی که در بخش بازسازی افغانستان مأموریت داشتند، تیم‌های بازسازی ولایتی یا (PRT) بودند. اولین تیم بازسازی ولایتی در سال ۲۰۰۲ توسط امریکایی‌ها در گردیز ایجاد شد. به تعقیب آن در سال ۲۰۰۳ در ولایت‌های بامیان و کندز این تیم‌ها به فعالیت خود آغاز کردند و تا سال ۲۰۱۴ در ۲۷ ولایت افغانستان توسعه داده شدند. (Özel, 2018: 255)

از جمله ۲۷ تیم پی‌آرتی مستقر در ولایت‌های افغانستان، دو تیم آن مربوط ترکیه می‌شدند که یکی آن در ولایت میدان‌وردک و دیگری در ولایت جوزجان فعالیت داشت. پی‌آرتی میدان‌وردک در سال ۲۰۰۶ براساس فیصله شورای وزیران ترکیه ایجاد شد و به فعالیت آغاز کرد. در ترکیب این تیم، ۶۴ ارتشی، ۲۰ پولیس، ۱۰ مربی، ۲ دیپلمات وزارت خارجه، ۲ متخصص صحی و یک مأمور تیکا حضور داشتند. (Özel, 2018: 259) تیم بازسازی ولایتی میدان‌وردک بین سال‌های ۲۰۰۶ الی ۲۰۱۰ حدود ۲۰۰ پروژه بازسازی را در این ولایت عملی کرد که شامل تأمین بورسیه برای دانش‌آموزان، ایجاد کورس‌های پرستاری و قابله‌گی برای زنان، اعمار و بازسازی ۶۸ باب مکتب، توزیع لباس و لوازم آموزشی برای حدود ۱۰۰۰۰ کودک، تداوی هزاران مریض، اعمار پل‌ها، حفر چاه‌های آب آشامیدنی، تدویر کورس‌های مسلکی برای جوانان و موارد دیگر می‌شد. (Khumchany, 2019: 57)

هم‌چنان از سال ۲۰۰۶ به این طرف، هشت افسر پولیس در نقش مربی در تعلیم و آموزش پولیس ولایت میدان‌وردک همکاری کردند. مأموریت تیم مذکور در سال ۲۰۱۳ پایان یافت و مقر آن بعد از تخلیه به مکتب تبدیل و به لیسه حامد کرزی مسما شد. (Özel, 2018: 258)

تیم بازسازی ولایتی جوزجان در سال ۲۰۱۰ تأسیس شد و ولایت‌های جوزجان و سرپل را تحت پوشش قرار می‌داد. فعالیت این تیم توسط احمد داوود اوغلو، وزیر خارجه وقت ترکیه افتتاح شد و در رأس آن نیز یک دیپلمات وزارت خارجه آن کشور قرار گرفت. این تیم در نخستین سال فعالیتش ۱۰ پروژه‌ بازسازی و کمک‌رسانی را روی دست گرفت که اکثر آن تا پایان سال ۲۰۱۰ تکمیل شد. تأسیس شفاخانه صحت طفل دوستی افغان – ترک و اعمار مکتب دخترانه «حبیبه قادری» از مهم‌ترین پروژه‌های پی‌آرتی جوزجان است. (Kaya, 2019: 100)

برعلاوه نهادهای دولتی یادشده، سازمان‌های غیردولتی ترکیه نیز در طی دو دهه گذشته در راستای کمک و بازسازی افغانستان فعالیت داشته‌اند. (İHH) یکی از مهم‌ترین نهادهای فعال در این عرصه است و فعالیت‌های مفید در زمینه‌های گوناگون داشته است. به طور نمونه، ایجاد کورس‌های آموزشی در جلال‌آباد، تالقان، دشت قلعه، خواجه بهاءالدین و ینگی‌قلعه و حمایت از خانواده‌های بی‌بضاعت و تأمین لباس و عیدانه برای آن‌ها، از جمله فعالیت‌های نهاد مذکور است. هم‌چنان لیسه‌های افغان – ترک که از نهادهای آموزشی پیشتاز در افغانستان بودند، از سال ۱۹۹۵ به این طرف در کشور فعالیت داشتند. این مکاتب که تعدادشان به ۱۲ باب می‌رسید، سالانه حدود ۵۰۰۰ دانش‌آموز را فارغ می‌دادند. بعد از کودتای ناکام ۲۰۱۶ در ترکیه، به دلیل ارتباط مکاتب افغان – ترک با فتح‌الله گولن، اداره‌ این مکاتب را بنیاد معارف ترکیه برعهده گرفت و پس از آن هم‌چنان به آموزش جوانان افغانستان ادامه دادند. (Khumchany, 2019: 66)

شرکت‌های خصوصی ترکی، نهادهای دیگری هستند که در بازسازی افغانستان طی دو دهه‌ اخیر نقش چشم‌گیری داشته‌اند. در این سال‌ها، ۱۲۷ شرکت خصوصی ترک در افغانستان فعالیت داشتند که حدود ۹۵ درصد آن شرکت‌های ساختمانی بودند. این شرکت‌ها بین سال‌های ۲۰۰۳ الی ۲۰۱۶، ۶۲۷ پروژه عمرانی را به ارزش حدود ۶ میلیارد دالر کار کردند. از جمله بزرگ‌ترین شرکت‌های مذکور، یکی هم شرکت ساختمانی «یوکسل» بود که در سال ۲۰۱۱ میدان هوایی بین‌المللی حامد کرزی و کمپلکس میدان هوایی مزار شریف را بازسازی کرد. پروژه میدان هوایی بگرام در سال ۲۰۱۰ نیز توسط همین شرکت عملی شد. هم‌چنین در بین سال‌های ۲۰۰۲ الی ۲۰۰۴ ساخت شاه‌راه کابل – قندهار از پروژه‌های مهم دیگری بود که از سوی شرکت یوکسل مدیریت شد. (Khumchany, 2019: 51)

به این ترتیب، ترکیه هم به عنوان عضو ناتو و هم به عنوان کشور اسلامی در عرصه‌های ملکی و نظامی با افغانستان همکاری کرده است. هرچند اقتصاد ترکیه خیلی قوی نیست؛ اما این کشور نقش برجسته در بازسازی افغانستان داشته است.

نتیجه‌گیری

افغانستان پس از سقوط نظام طالبان به عنوان کشوری که همه هست‌وبودش را در جریان سال‌ها جنگ از دست داده بود، نیاز جدی به کمک‌های جهانی داشت تا دوباره روی پا بایستد و در صحنه بین‌المللی به عنوان یک کشور سالم و مفید برگردد. نظر به همین نیازمندی و تشویق سازمان ملل متحد، کشورهای جهان آماده شدند که در پروسه نوسازی افغانستان سهم بگیرند. ترکیه یکی از کشورهای حامی روند سیاسی و نوسازی افغانستان پساطالبان بود. این کشور از همان روزهای نخست شکل‌گیری افغانستان نوین، به صحنه بازسازی آن وارد شد و در این پروسه نقش عمده‌ای را به دوش گرفت.

ترکیه به عنوان عضو سازمان بین‌المللی ناتو در شروع سال ۲۰۰۲ در چوکات نیروهای بین‌المللی کمک به امنیت افغانستان یا آیساف، به این کشور نیرو اعزام کرد و در تأمین امنیت و ثبات آن سهیم شد. علاوه بر مأموریت امنیتی، نیروهای نظامی ترکیه در بازسازی و آموزش نیروهای ارتش نوتأسیس افغانستان کمک کردند. هم‌چنان با ایجاد دو تیم بازسازی ولایتی یا پی‌آرتی در ولایت‌های میدان‌وردک و جوزجان و گشایش سه دفتر نماینده‌گی سازمان همکاری‌های ترکیه یا تیکا در کابل، مزار شریف و هرات، این کشور در روند بازسازی افغانستان سهم گرفت.

کمک‌های ترکیه در کنار عرصه نظامی، عمدتاً شامل بخش‌های صحت، آموزش و تأمین آب آشامیدنی صحی است. از نظر ترک‌ها، افغانستان در جریان سال‌ها جنگ بیش‌ترین آسیب‌ را در حوزه‌های مذکور دیده بود و همکاری در این زمینه‌ها، از نیازهای جدی بود. به همین منظور، ترکیه از طریق نهادهای کمک‌رسان دولتی که در افغانستان به فعالیت آغاز کرده بودند، طی دو دهه گذشته با این کشور همکاری کرد. کمک‌های ترکیه در بخش‌های فوق نتایج مفید و چشم‌گیری داشت؛ طوری که تحول جدی در خدمات صحی ایجاد و نهاد معارف کشور با استفاده از همکاری‌های ترکیه تقویت شد. هم‌چنان در نتیجه این کمک‌ها بخشی از مردم افغانستان که در دوردست‌ها زنده‌گی می‌کردند/می‌کنند، به آب آشامیدنی صحی دست‌رسی پیدا کردند.

ترکیه از طریق نهادهای خصوصی تجاری، شرکت‌های ساختمانی و سازمان‌های خیریه در طول دو دهه‌ اخیر سهم برازنده در بازسازی و توسعه اقتصادی و فرهنگی افغانستان داشته است. به دلیل حضور فعال ترکیه در عرصه‌های سیاسی، فرهنگی و اقتصادی افغانستان، این کشور به عنوان الگوی جذاب برای توسعه این کشور جا باز کرده است.

منبع‌ها

۱- افغانستان و ترکیه در مسیر همکاری، (۲۷ میزان ۱۳۹۳)، روزنامه ۸صبح: https://8am.af/afghanistan-turkey-cooperation/

۲- آروین، ایوب، (۱۰ نوامبر ۲۰۱۱)، فراز و فرود روابط تاریخی افغانستان و ترکیه، سایت فارسی بی‌بی‌سی: https://www.bbc.com/persian/afghanistan/2011/11/111101_k02-afghan-turkey-relations

۳- رامیار، سید جواد و دیگران، (۱۳۹۷)، نقش کمک‌های خارجی در توسعه اقتصادی و اجتماعی افغانستان، دو فصل‌نامه علمی – پژوهشی جامعه‌شناسی سیاسی جهان اسلام، دوره ششم.

۴- زکی، حفیظ‌الله، (۲۰ حمل ۱۳۹۷)، ترکیه و نقش مهم آن در صلح و ثبات افغانستان، روزنامه افغانستان ما: http://www.dailyafghanistan.com/editorial_detail.php?post_id=143194

۵- فرهمند، شهریار، (۱۳۹۳)، ترکیه، بازیگری مطلوب در افغانستان. روزنامه اطلاعات روز، سال سوم، شماره ۶۸۷.

۶- Kaya, Gamze, (2019), Türkiye Afganistan ilişkileri, (Basılmamış Yüksek Lisans Tezi), Yalova: Yalova Üniversitesi.

۷- Khumchany, Sayed Janbaz, (2019), Türkiye Afganistan ilişkileri (1991 – ۲۰۱۴), (Basılmamış Yüksek Lisans Tezi), Edirne: Trakya Üniversitesi.

۸- Özel, Cengiz, (2018), Afganistan’ın yeniden inşasında Türkiye’nin yumuşak güç stratejisi, (Basılmamış Doktora Tezi), Malatya: İnönü Üniversitesi.

۹- Yıldız, Mehmet, (2014), Afganistan’ın yeniden inşasında Türkiye’nin rolü (۲۰۰۱ – ۲۰۱۱), (Basılmamış Doktora Tezi), Sakarya: Sakarya Üniversitesi.

دکمه بازگشت به بالا