حقابه ایران؛ حق مسلم یا سوءاستفاده از ضعف نظام در افغانستان؟

دولت ایران پس از فروپاشی نظام جمهوریت در افغانستان، پیوسته ادعا کرده ‌که طرف افغانستان حقابه این کشور را نقض کرده است. مقام‌های ایرانی در نزدیک به یک سال گذشته، چندین بار با هیأت طالبان در مورد حقابه رود هلمند گفت‌وگو کرده‌‌اند. هرچند طالبان مکرراً به ایران تعهد لفظی داده‌اند که حقابه این کشور را تأمین خواهند کرد، اما این تعهدات طالبان برای جانب ایران بسنده نبوده است.

امیر عبداللهیان، وزیر امور خارجه ایران، در تازه‌ترین مورد روز پنج‌شنبه، ۶ سرطان، با امیرخان متقی، سرپرست وزارت خارجه طالبان گفت‌وگوی تلفنی داشته است. رسانه‌های ایرانی گزارش می‌دهند که در این مکالمه تلفنی، آقای عبداللهیان به امیرخان متقی هشدار داده است، در صورتی که مسأله حقابه ایران از رود هیرمند با سرعت و جدیت حل‌وفصل نشود، روی سایر حوزه‌های همکاری دو کشور تأثیرات منفی خواهد گذاشت.

وزیر خارجه ایران این سخنان هشدارآمیز را براساس خواست رییس‌جمهور این کشور مطرح کرده است. پیش از این ابراهیم رییسی، رییس‌جمهور ایران، در نشست هیأت دولت به وزیران خارجه و نیروهای نظامی این کشور دستور داده بود که موضوع حقابه ایران را به‌گونه جدی پیگیری کنند. آقای رییسی موضوع سرازیر شدن آب از رود هلمند به ایران را «حق مسلم» کشورش خوانده و تأکید کرده که از پیگیری این حق، ملت ایران به هیچ عنوان کوتاه نخواهد آمد.

مقام‌های ایرانی در حالی چنین موضع‌گیری تندی را در پیش گرفته‌اند که رهبران طالبان همواره به دولت ایران اطمینان داده‌اند که به معاهده سال ۱۳۵۱ خورشیدی درباره حقابه ایران متعهد هستند. ذبیح‌الله مجاهد، سخنگوی طالبان، گفته است که آنان هیچ مشکلی با سرازیر شدن آب رود هلمند به ایران ندارند. به گفته او، در صورتی که رود هلمند به اندازه کافی آب داشته باشد، خاک ایران نیز از آن مستفید خواهد شد. انعام‌الله سمنگانی، معاون سخنگوی طالبان نیز در این‌ مورد گفته است که رهبری این گروه به تعهداتی که از این پیش دولت‌های مشروع افغانستان در مورد حقابه با دولت ایران داشته، پای‌بند است. سمنگانی توضیح داده که افغانستان با خشک‌سالی مواجه است و این موضوع حقابه ایران را متأثر ساخته است.

با این حال، وزیر نیروی ایران قرار است تا چند روز دیگر به کابل سفر کند و در مورد حقابه ایران با طالبان گفت‌وگو کند.

آگاهان و متخصصان امور آب از فشارهای دولت ایران بالای طالبان انتقاد می‌کنند و می‌گویند که مذاکره درباره موضوع‌های ملی، مانند آب تنها از صلاحیت یک دولت مشروع است. به گفته آنان، طالبان مشروعیت ملی و بین‌المللی ندارند تا درباره آب با جانب ایران مذاکره کنند. این آگاهان تأکید می‌ورزند که دولت ایران نباید با استفاده از ضعف‌ها و مجبوریت‌ها در داخل افغانستان، بر افزون‌خواهی‌های خود مبنای حقوقی ببخشد.

نجیب‌آغا فهیم، استاد دانشگاه کابل و عضو هیأت مذاکره‌کننده آب در حکومت پیشین، می‌گوید که ایران از ضعف‌ها و کاستی‌های وضعیت موجود در افغانستان استفاده می‌کند تا بتواند خواست‌های خود را مبنای حقوق ببخشد. آقای فهیم تأکید می‌کند که طالبان مشروعیت ملی و بین‌المللی ندارند تا تصمیم‌های‌شان جنبه حقوقی و قانونی پیدا کند. او تصریح می‌کند که ایران در جریان سال‌های گذشته چندین برابر اضافه‌تر از حقابه خود استفاده کرده‌ است. به گفته او، ایران متعهد به مذاکره نیست و زمانی را برای گفت‌وگو درباره حقابه خود انتخاب می‌کند که پایان دوره یک حکومت نزدیک باشد و یا حکومت تازه‌ای روی کار آمده باشد.

این عضو هیأت پیشین مذاکره‌کننده آب، می‌افزاید که ایران ده‌ها پروژه بزرگ و کوچک را در ‌سیستان و بلوچستان طرح و تطبیق کرده است؛ در حالی که ظرفیت ایکولوژیک محیط را در نظر نگرفته است. او توضیح می‌دهد: «آخرین پروژه را که ایران در سال ۱۳۹۹ از آب دریای هلمند افتتاح کرد، ۴۶ هزار هکتار زمین را در سیستان آبیاری می‌کند و ۴۰۰ متر مکعب آب ضرورت دارد؛ در حالی که بند کمال‌خان ۵۲ میلیون مکعب آب ضرورت  دارد. در این وضعیت هم ایران ناراض است و افغانستان را متهم به نقض حقابه خود می‌کند.»

این همه در حالی است که افغانستان و ایران در سال ۱۳۵۱ خورشیدی معاهده‌ای برای استفاده از آب رودخانه هلمند را امضا کردند. براساس این معاهده، ایران حق دارد تا ۲۶ متر مکعب در ثانیه، حقابه داشته باشد. براساس این محاسبه سالانه باید ۸۲۰ میلیون متر مکعب آب از دریای هیرمند افغانستان به دریاچه هامون ایران بریزد. دولت ایران ادعا دارد که در سال گذشته آبی حدود کمتر از ۴ میلیون متر مکعب به دریاچه هامون رسیده است. طالبان تاکنون در این باره واکنش صریح نداشته‌اند. این گروه تنها اعلام کرده‌اند که به تعهدات دولت‌های پیشین درباره حقابه ایران متعهد هستند.

با این همه، ایران همواره افغانستان را به نقض حقابه خود از رود هلمند متهم کرده است. در حالی که افغانستان به دلایل جنگ و مشکلات اقتصادی، در هیچ مقطع زمانی نتوانسته آب رود هلمند را مدیریت کند. در طول دو دهه گذشته دو سد بزرگی در غرب افغانستان ساخته شده که باعث بروز تنش‌ها میان ایران و افغانستان شده است. ایران به دلیل ساخت سد کمال‌خان و بند سلما در هرات، افغانستان را به نقض حقابه‌اش متهم کرده است؛ اما حکومت‌های گذشته افغانستان همواره تأکید کرده‌اند که ایران بیش از  مقدار تعیین شده در معاهده سال ۱۳۵۱ آب دریافت کرده است.

دکمه بازگشت به بالا