طالبان به میراث آیین بودایی چشم دوخته‌اند

حاکمان جدید افغانستان میراث‌های تاریخی را دوباره چپاول می‌کنند

لین اودانل، ستون‌نویس فارن پالیسی

طالبان، بلافاصله پس از قدرت گرفتن در افغانستان در ماه آگست گذشته، با غارت گنجینه‌های باستانی در ولایت بامیان، در ارتفاعات مرکزی افغانستان، دشمنی‌شان را با میراث غنی ماقبل اسلام در این کشور از سر گرفتند. آن‌ها به مکان بوداهای غول‌پیکر که در دوره اول طالبان در دهه ۱۹۹۰، در عرصه بین‌المللی تبدیل به نمادی از ویرانگری این گروه شد و مجسمه‌های ۱۴۰۰ ساله را «بت‌پرستی» اعلام کرده و منفجر کردند، توجه ویژه‌ای نشان دادند.

یکی از مردانی که پشت یکی از فجیع‌ترین جنایات فرهنگی تاریخ قرار داشت، ملا عبدالله سرحدی بود که اکنون والی طالبان برای ولایت بامیان است. به گفته باستان‌شناسان و کارشناسان آگاه از فعالیت‌های این تخریب، از زمان بازگشت طالبان، این شخص مسوولیت غارت آثار باستانی حفاظت ‌شده بودایی را برعهده دارد. او هم‌چنین در کشتار هزاره‌ها در بین سال‌های ۱۹۹۶ تا ۲۰۰۱ که بامیان را وطن خود می‌دانند، دست دارد.

علی فولادوند، یک فعالان هزاره که اکنون در تبعید زنده‌گی می‌کند و کمپین جهانی با هشتگ توییتری #SaveBamiyanHistorical Heritage را راه‌اندازی کرده بود، می‌گوید: «غارت و تخریب آثار باستانی و ساخت برخی از ساختمان‌های تجارتی جدید در سایت‌های [حفاظت ‌شده توسط یونسکو] در روزهای پس از تسلط طالبان در ۱۵ آگست سال گذشته آغاز شد.»

فولادوند می‌گوید: «ما از یونسکو و سایر سازمان‌ها و کشورهایی که واقعاً به میراث جهانی اهمیت می‌دهند، می‌خواهیم که به هر طریق ممکن طالبان را برای حفظ میراث فرهنگی بامیان تحت فشار قرار دهند. حداقل، جهان باید از تخریب بیش‌تر آثار باستانی جلوگیری کند.»

طالبان فقط بوداها را منفجر نمی‌کنند، بلکه غارها را نیز غارت می‌کنند. آن‌ها مردم هزاره را مورد کشتار قرار می‌دهند، شیعیانی که حدود ۱۰ درصد از جمعیت ۳۸ میلیونی افغانستان را تشکیل می‌دهند و خودشان را وارث آثار باستانی منطقه می‌دانند.

هزاران هزاره در بامیان و سایر نقاط کشور پس از قدرت گرفتن طالبان پس از جنگ داخلی در سال ۱۹۹۶ کشته شدند و بسیاری می‌گویند که «نسل‌کشی» که به زمان عبدالرحمان خان، در اواخر قرن نوزدهم بر‌می‌گردد، هم‌چنان ادامه دارد. فولادوند که تا ماه آگست گذشته در رشته پزشکی تحصیل می‌کرد و اکنون در تبعید زنده‌گی می‌کند، می‌گوید که تخریب میراث بامیان بخشی از سیاست «پاک‌سازی فرهنگی» طالبان در قبال هزاره‌ها است که آن‌ها را مرتد می‌دانند. در سال‌های اخیر، هزاره‌ها در خانه‌ها، مدارس و مساجد خود کشته شده‌اند، اگرچه از زمانی که طالبان کنترل را دوباره به دست گرفتند، مسوولیت این جنایات فزاینده‌ را گروه تروریستی رقیب طالبان، یعنی شاخه خراسان داعش موسوم به دولت اسلامی – خراسان، برعهده گرفته است.

فولادوند می‌گوید: «تخریب آثار باستانی به طالبان این امکان را می‌دهد که هزاره‌ها را نفی کنند، آن‌ها را به‌عنوان گروهی اجتماعی بی‌اهمیت طبقه‌بندی کنند و نسل‌های آینده‌شان را کاملا محو سازند.»

زمانی که طالبان دوباره به قدرت رسیدند، مستقیماً به تخریب و غارت مکان‌های تاریخی اقدام کردند. مردم محل می‌گویند که سرحدی افراد غیر‌افغان را برای انجام حفاری‌ها و غارت‌ها به بامیان آورده است. روزنامه هنر گزارش داده که حداقل دو مکان در اطراف طاقچه‌های غول‌پیکر بودا حفاری شده است، از جمله غارهایی که قبلاً هرگز کندن‌کاری نشده بود. فهم این‌که آن‌ها چه چیزی را باقی گذاشته‌ باشند و چه چیزی را غارت کرده‌اند، دشوار است. سخنگویان طالبان به درخواست‌ها برای اظهار نظر پاسخ ندادند، هرچند برخی منابع گفتند که سرحدی از سوی مقام‌های طالبان در کابل دستور توقف حفاری را دریافت کرده است.

طالبان به‌ساده‌گی به صحنه جنایت باز می‌گردند. یکی از مقام‌های سابق یونسکو، به شرط فاش نشدن هویتش، گفت شخصیت‌های طالبان که در تخریب بوداها موسوم به صلصال و شهمامه، در سال ۲۰۰۱ دست داشتند، هم‌چنین بسیاری از آثار باستانی را غارت کرده‌اند، در حالی که متخصصان خارجی را برای تخریب و نابودی کامل بوداها استخدام کرده‌اند.

این مقام پیشین یونسکو می‌گوید: «آن‌ها بسیاری از گنجینه‌ها و آثار بامیان را در بازار سیاه فروختند و اکنون [سرحدی] برای تکمیل ماموریت خود [به این ولایت] بازگشته است. آن‌ها کندن‌کاری مناطق بسیار ویژه را در اطراف ساحات تاریخی بامیان آغاز کرده‌اند.»

منابع متعدد گفتند سرحدی به دنبال گنجینه‌هایی شبیه به جواهر گران‌بهای طلایی بوده است که از شش مقبره کوچی‌ها در شمال افغانستان در اواخر دهه ۱۹۷۰ کشف شد. این گنج که به‌عنوان گنجینه باختری شناخته می‌شود، قدمت دو هزار ساله دارد و شامل یک تاج تاشوی طلایی پنج اینچی، خنجرهای جواهر‌، کوپیدها، دلفین‌ها، گوسفندان، اژدهاها و خدایان است. تنوع اشیا، نشان‌دهنده ارتباطات تجاری بیش از پنج هزار مایلی از دریای مدیترانه تا چین بین ۲۲۰۰ سال قبل و ۲۰۰ سال پس از میلاد مسیح است.

اولین باری که گروه‌ طالبان حمله کرد، این گنجینه‌ها توسط رییس موزیم ملی افغانستان، عمره‌خان مسعودی، تا سال ۲۰۰۴ محفوظ ماند. بخشی از این مجموعه سپس در موزه‌های سراسر جهان گردانده شد. آخرین تصور این بود که این گنجینه در ارگ ریاست جمهوری در کابل است و محل نگهداری آن در حال حاضر مشخص نیست. طالبان می‌گویند که به دنبال آن هستند.

دره بامیان توسط یونسکو به‌عنوان یک میراث جهانی در معرض نابودی طبقه‌بندی شده است که «برای کل بشریت اهمیت دارد». پس از تسلط طالبان در ۱۵ آگست، یونسکو خواستار حفاظت از منطقه در برابر آسیب‌ها و غارت شد، اما بدون اعمال نظارت از ساحات، دشوار است که بدانیم این آژانس چگونه می‌تواند بر بناهای تاریخی مهم کشور نظارت داشته باشد و وعده‌های طالبان بسیاری را قانع نمی‌کند.

شریل بنارد، رییس اتحاد برای احیای میراث فرهنگی مستقر در ایالات متحده، می‌گوید: «نگرانی من این است که آن‌ها در ابتدا در مورد موضوعات دیگر نیز خوب صحبت می‌کردند، مانند بازگشایی مکاتب دخترانه و نوع پوشش زنان. آن‌ها در ابتدا بیانیه‌های بسیار انعطاف‌پذیر و تساهل‌آمیزی صادر کردند، اما از آن زمان، یا به این دلیل که احساس اعتماد بیش‌تری می‌کنند یا به دلیل این‌که تندروها دست بالا را در سازمان به دست می‌آورند، به روش‌های قبلی خود باز‌گشتند. ترس من این است که در مورد میراث فرهنگی هم همین اتفاق بیفتد.»

صلصال و شهمامه به روی صخره‌ای در مرکز ولایت سحر‌آلود، که معروف به بامیان است، حک شده‌ است. این دو تندیس بزرگ در مرکز شبکه وسیعی از غارها جا خوش کرده که مجموعه‌ای از صومعه‌ها و عبادت‌گاه‌ها را تشکیل می‌دادند که بسیاری از آن‌ها با نقاشی‌های دیواری نفیس تزیین شده بود‌. در نزدیکی شهر، بقایای شهر غلغله وجود دارد که در سده‌های ششم تا دهم میلادی، در آن کاروان‌سراهایی وجود داشت که در مسیر جاده ابریشم هند و چین را به هم وصل می‌کرد. این نمونه‌ای بی‌بدیل از هنر هزاره اول گندهارایی است که چنان‌چه یونسکو گفته است «ملغمه‌ای از فرهنگ‌های هندی، هلنیستی، رومی، ساسانی و اسلامی» را در خود جای داده است.

در سراسر افغانستان، بقایای میراث بودایی گواه اهمیت جغرافیایی افغانستان برای گسترش بودیسم از هند به چین، جاپان و کوریا است. در همجواری ‌کابل، مس عینک، یک شهر بودایی تقریباً دو هزار ساله است که روی ذخایر عظیم مس ساخته شده است و برای قرن‌ها توسط راهبانی که آن را در مسیر خود از شبه‌قاره به شرق دور کشف کرده بودند، مورد بهره‌برداری قرار می‌گرفت.

در جایی دیگر، مناره قرن دوازدهمی جام در ولایت غور، که هم‌چنین یک میراث جهانی یونسکو است، در ماه می ۲۰۱۹ توسط طالبان تسخیر شد؛ زمانی که آن‌ها دسترسی به این مکان را ممنوع کردند و بیش از ده‌ها نگهبان را کشتند.

باستان‌شناسان می‌گویند که طالبان معتقدند مکان‌های فرهنگی منبع بالقوه اشتغال‌زایی در کشوری هستند که فعالیت‌های اقتصادی در آن متوقف شده است و حدود نیمی از جمعیت آن امنیت غذایی ندارند. یک کارشناس اروپایی که نخواست نامش فاش شود، گفت اما آن‌ها نمی‌دانند چه کار می‌کنند، هیچ دانش واقعی در مورد اهمیت این سایت‌ها ندارند، فکر می‌کنند هر چیزی که حفاری ‌کنند ارزش پولی دارد، بنابراین نیاز به نظارت متخصصان دارند.

طالبان بدنام به چیزی جز تفسیر سخت‌گیرانه‌شان از اسلام توجه چندانی نشان نمی‌دهند و تخریب بوداهای بامیان یک اقدام تخریبی فرهنگی برجسته بود که وحشی‌گری حکومت پنج‌ساله این گروه را در دهه ۹۰ آشکار کرد؛ حکومتی ‌که هشت ماه بعد با تهاجم ایتلاف بین‌المللی به رهبری ایالات متحده در انتقام از تبانی آن‌ها در حملات تروریستی ۱۱ سپتامبر در نیویورک و واشنگتن پایان یافت.

در بامیان، جای خالی صلصال و شهمامه، همانند دو جای زخم روی صخره [غول‌پیکر] دیده می‌شود. در طول دو دهه پس از ویرانی این تندیس‌ها، کارشناسان ملی و بین‌المللی برای حفاظت از مکان‌های مربوط به دوره تمدن گندهارا و بودایی در بامیان تلاش کردند. یونسکو، جاپان و کوریای جنوبی میلیون‌ها دالر را برای محافظت از گنجینه‌های بامیان سرمایه‌گذاری کردند. آن‌ها نمی‌توانند با غارهایی که تخریب ‌شده، آسیب ‌دیده یا ویران شده‌ و به‌طور غیرقابل برگشتی نقاشی‌های دیواری تاریخی در آن از بین رفته‌ است، کاری انجام دهند. برخی از غارها اکنون به مسکن باشنده‌گان فقیر ولایت بامیان تبدیل شده است که برای روشن کردن خانه‌ها از چراغ‌ها و اجاق‌ها استفاده می‌کنند. برای کودکان غارنشین مکاتبی نیز تأسیس شده است. برخی از آن‌ [غار]ها توسط افراد معتاد به مواد مخدر اشغال شده است.

این منطقه هزاران سال است که حفر و غارت شده است و بسیاری از کارشناسان معتقدند که ارزش کمی برای یافتن وجود دارد. مانند طاقچه‌های خالی که زمانی بوداهایی مشرف بر مزارع گندم بامیان وجود داشت، بسیاری از میراث فرهنگی افغانستان به زودی به تاریخ خواهد پیوست.

دکمه بازگشت به بالا