نقش زنان در شبکه‌های اجتماعی؛ آزارواذیت شدن، مردسالاری، پنهان کردن هویت

محمدحسین نیک‌خواه

چنان که به دید می‌رسد طی سال‌های اخیر استقبال مردم در افغانستان از شبکه‌های اجتماعی و فضای مجازی بسیار گسترده بوده است. در این میان زنان نیز تلاش کرده‌اند در شکبه‌های اجتماعی پررنگ ظاهر شوند.

حضور زنان در شبکه‌های اجتماعی مثل حضور در جامعه‌ی حقیقی فرازوفرودهایی به همراه داشته است. از دید برخی زنان فعال در شبکه‌های اجتماعی، فضای مجازی برای آن‌ها تاثیر مثبت داشته و زنان از این طریق موفق شده‌اند، دست‌آوردهای خوبی داشته باشند.

از سوی دیگر حضور زنان در شبکه‌های اجتماعی که از دید بسیاری فضایی بی‌در و پیکر است و در کشوری مانند افغانستان قانون تخلف‌های فضای مجازی و جرایم سایبری وجود ندارد، مشکلات خاص خود را داشته است.

تا همین چند سال پیش خیلی از زنان تحصیل‌کرده در حساب‌های کاربری خود با نام و عکس‌های مستعار فعال بودند، اما کم‌کم برخی از آن‌ها با نام واقعی وارد شبکه‌های اجتماعی شدند. برخی زنان هم در فضای مجازی کسب‌وکار «آن‌لاین» به راه انداخته و اجناس گوناگون را به فروش می‌رسانند.

از دید جامعه‌شناسان شبکه‌های اجتماعی در کنار تاثیر مثبت، تاثیرات منفی نیز داشته و در صورت استفاده‌ی بیش از حد می‌تواند سبب ایجاد بحران در خانواده‌ و جامعه شود.

چالش‌های زنان در فضای مجازی

در شبکه‌های اجتماعی بسیاری از زنان با نام و عکس مستعار حضور دارند و نمی‌خواهند هویت‌شان افشا شود. در برخی موارد نیز دیده می‌شود که زنان با عکس یا نام شوهر، برادر، یا پسرشان حساب کاربری ایجاد می‌کنند.

کم‌ نیستند زنانی که نمی‌خواهند عکس‌های شخصی‌شان در فضای مجازی نشر شود، اما در مقابل برخی کاربران زن در شبکه‌های اجتماعی با گذاشتن عکس‌های واقعی در حساب‌های کاربری‌شان هویت اصلی خود را پنهان نمی‌کنند.

زینب سپهری، از فعالان فضای مجازی پنج سال می‌شود وارد این فضا شده است. حساب کاربری او در ابتدا نام و عکس مستعار داشت و عکس «پروفایل» او منظره‌ای از طبیعت بود. پس از مدتی تصمیم گرفت نام واقعی‌اش را در حساب کاربری‌اش بنویسد، اما هنوز جرأت نمی‌کرد عکس خود را هم بگذارد.

زینب، از چندی قبل عکس واقعی خود را روی حساب کاربری فیس‌بوک خود گذاشته و افزون بر این عکس‌های خود را هم به اشتراک می‌گذارد. او پیش از گذاشتن عکس در فیس‌بوک می‌دانست که این کار ممکن است پی‌آمد خوبی برایش نداشته باشد.

او می‌گوید قبل از گذاشتن عکس در حساب کاربری برخی افراد از طریق «مسینجر» فیس‌بوک مزاحمت می‌کردند و برایش پیام می‌فرستادند. پس از گذاشتن عکس مزاحمت‌ها بیش‌تر شد و برخی افراد حتا برایش پیام‌های توهین‌آمیز هم می‌فرستادند، اما در کنار این برخی زنان اقدام او را شجاعانه توصیف کرده و برایش روحیه می‌دانند.

چنان که به نظر می‌رسد زنان در جامعه‌ی افغانستان در کنار جامعه‌ی حقیقی در فضای مجازی هم مورد آزارواذیت قرار می‌گیرند و احساس می‌شود کار بیش‌تری باید برای فرهنگ‌سازی استفاده از شبکه‌های اجتماعی صورت بگیرد.

مردسالاری و شبکه‌های اجتماعی

فعالان حقوق زن حضور زنان در فضای مجازی را یک دست‌آورد طی سال‌های اخیر می‌دانند. از دید آن‌ها همین که زنان می‌توانند در فضای مجازی حضور داشته باشند خود دست‌آوردی بزرگ است.

ملالی علوی، از فعالان حقوق زن در هرات باور دارد، دیدگاه مردسالارانه از جامعه‌ی افغانی به فضای مجازی و شبکه‌های اجتماعی هم رخنه کرده است. او با موارد زیادی از زنان برخورده که مردهای خانواده به این شرط اجازه داده‌اند به شبکه‌های اجتماعی وارد شوند که نام و عکس مستعار داشته باشند.

از دید او در جامعه‌ی افغانی هنوز هم برخی زنان حتا زنان تحصیل‌کرده که در خارج از خانه کارو فعالیت می‌کنند، حق ندارند با نام خودشان خطاب شوند و هویت‌شان مادر، خواهر، دختر و همسر فلانی است و کسی آن‌ها را با نام خود‌شان صدا نمی‌کند.

خانم علوی حضور زنان در فضای مجازی را یک تغییر مثبت در جامعه می‌داند و باور دارد طی سال‌های اخیر شمار قابل توجهی از زنان به فعالیت در شبکه‌های اجتماعی روی آورده‌اند.

انیسه سروری، رییس امور زنان ولایت هرات نیز حضور زنان در فضای مجازی را یک دست‌آورد دانسته و آن را وسیله‌ای برای ایجاد ارتباط و هم‌بسته‌گی بیش‌تر میان زنان می‌داند. زنان فعال در فضای مجازی طی سال‌های اخیر با راه اندازی «هشتگ‌های» مختلف در پیوند به مسائل گوناگون دادخواهی کرده‌اند.

هشتگ‌های «#_نامم_کجاست؟، #_ما_به_عقب_بر_نمی‌گردیم» و ‌چند هشتگ دیگر که از سوی زنان فعال در شبکه‌های اجتماعی راه‌اندازی شده بود سروصدای زیادی بر پا کرد و مورد توجه کاربران فضای مجازی قرار گرفت.

با همه‌ دست‌آوردهای گذشته، بازهم زنان باور دارند که نگاه مردسالارانه حاکم بر فضای مجازی برای آن‌ها قابل قبول نیست و آنان امید دارند در سال‌های پیش رو شمار زیادتری از زنان بتوانند با هویت واقعی‌شان در فضای مجازی فعالیت کنند.

کسب‌وکار مجازی برای زنان

استفاده‌ کاربران از فضای مجازی بنا به نوع سلیقه‌شان متفاوت است؛ خیلی‌ها فضای مجازی را تنها برای سرگرمی و تفریح و انتخاب می‌کنند، اما برخی دیگر از این فضا برای بلند بردن سطح معلومات و بهره‌وری علمی کار می‌گیرند.

فعالان حقوق زن باور دارند در یک نگاه اجمالی می‌توان دریافت که زنان در سنین مختلف استفاده متفاوت از انترنت و شبکه‌های اجتماعی دارند. دختران جوان بیش‌تر دنبال تفریح، سرگرمی، مد و فیشن هستند و زنان مسن‌تر برای ارتباط با دوستان و اعضای خانواده از فضای مجازی استفاده می‌کنند.

در این میان راه‌اندازی کسب‌وکار «آن‌لاین» و فروش محصولات گوناگون از طریق فضای مجازی طی سال‌های اخیر افزایش قابل ملاحظه‌ای داشته است. مریم ایوبی، چند ماه است که در هرات فروشگاهی آن‌لاین ایجاد کرده و لوازم آرایشی و بهداشتی برای زنان می‌فروشد.

او پس از دریافت سفارش از طریق «مسینجر» اجناس مشتریانش را به ولایت‌های هرات، فراه و کابل می‌فرستد. مریم لوزام آرایشی و بهداشتی را از ترکیه وارد می‌کند و باور دارد که خیلی از زنان توان خرید اجناس گران‌قیمت را ندارند و نمی‌خواهند پول زیادی برای خرید این کالاها مصرف کنند.

چند نفر دیگر هم مانند او به همین روش اجناس‌شان را می‌فروشند. خانم ایوبی می‌گوید بسیاری از دکان‌داران اجناس‌شان را در شبکه‌های اجتماعی برای زنان تبلیغ می‌کنند.

در هرات صفحه‌ای در فیس‌بوک با نام «دنیای مد و فیشن دختران» با دست‌کم ۲۰ هزار عضو فعالیت دارد که دختران جوان درآن باهم ارتباط دارند و فضای کلی صفحه مربوط به مد و فیشن زنانه است.

در کنار این برخی صفحه‌های دیگر برای خریدوفروش لوازم خانه ایجاد شده که برخی از آن‌ها مخصوص زنان است. فعالیت زنان در کسب‌وکار آن‌لاین این فرصت را فراهم کرده تا در کنار تجارت و خریدوفروش برای زنان دیگر نیز سهولت ایجاد کنند.

نگرانی از ایجاد بحران در خانواده و جامعه

جامعه‌شناسان باور دارند فضای مجازی در جامعه‌ی افغانستان کارایی مثبت و منفی داشته است و برای زنان نیز می‌تواند مثبت یا منفی باشد. سیدمحمد فقیری، جامعه‌شناس و استاد دانشگاه هرات باور دارد آسیب‌ شبکه‌های اجتماعی برای زنان در افغانستان بیش‌تر از سود آن است.

طی سال‌های اخیر سبک زنده‌گی در جامعه‌ی افغانی تغییر کرده و در شهرهای بزرگ زنده‌گی آپارتمان‌‌نشینی رواج یافته است. او یکی از عوامل روی آوردن زنان به شبکه‌های اجتماعی را فرار از چهار دیواری و تنهایی آپارتمان و پناه بردن به فضای مجازی می‌داند.

آقای فقیری می‌افزاید شبکه‌های اجتماعی برای زنان نکات مثبت هم داشته است و کاربران زن با حضور در فضای مجازی آگاهی‌های‌شان را افزایش داده و در جریان رخدادهای روز جامعه قرار گرفته‌اند، اما فضای ناسالم در شبکه‌های اجتماعی، توهین، تهمت، افترا و ترویج خشونت برای آن‌ها زیان‌بار است.

اعتیاد‌آور بودن و استفاده بیش از حد و افراطی از دیگر ضررهای شبکه‌های اجتماعی عنوان می‌شود.

او باور دارد اگر استفاده و حضور زنان در شبکه‌های اجتماعی به گونه درست مدیریت نشود درآینده ممکن است سبب ایجاد بحرانی بزرگ در خانواده و جامعه شود.

در قانون اساسی افغانستان به جرایم فضای مجازی اشاره‌ای نشده و پی‌گیری جرایم انترنتی روزنه‌ای برای افراد سودجو باز کرده تا از آب گل‌آلود ماهی بگیرند و هرچه می‌خواهند از طریق شبکه‌های اجتماعی نشر کنند.

در حالی که فعالان حقوق زن و زنان فعال در شبکه‌های اجتماعی حضور در فضای مجازی را یک دست‌آورد می‌دانند، اما تأکید می‌کنند که برای ایجاد فرهنگ درست استفاده از فضای مجازی در افغانستان باید کاری بیش‌تری صورت گیرد و راه درازی در پیش است.

دکمه بازگشت به بالا
بستن