نقش منابع طبیعی در امنیت افغانستان 

ذخایر معدنی گسترده افغانستان هم فرصت و هم خطرات بالقوه را برای این کشور به همراه دارد.

منبع: آسیا تایمز

نویسنده: فرزاد رمضانی بونش

برگردان: سید‌جمال اخگر


افغانستان یک کشور کوهستانی است. اگرچه این سرزمین از زمان‌های بسیار قدیم دارای معادن گران‌بهایی بوده است، اما در قرن بیستم از نظر اکتشاف و بهره‌برداری از منابع معدنی خود پیش‌رفتی نکرده و مورد توجه بسیاری از کشورهای خارجی قرار نگرفته بود.

پس از حمله شوروی به افغانستان‌، توجه بیش‌تری به ذخایر معدنی صورت گرفت که منجر به کشف و شناسایی منابعی  چون مس و آهن شد.

پس از سقوط رژیم طالبان و تأسیس جمهوری اسلامی افغانستان، این موضوع مورد توجه بیش‌تر دولت و کشورهای خارجی قرار گرفت.

در طول دو دهه گذشته، ما شاهد تلاش‌های دولت افغانستان برای شناسایی منابع طبیعی در کشور با کمک دولت‌ها و شرکت‌های خارجی بودیم که در نتیجه آن، ذخایر استراتژیک، مختلف و مهمی  چون مس‌، نفت‌، گاز‌، لیتیوم‌، اورانیوم و غیره در مناطق مختلف افغانستان کشف و شناسایی شده است.

به نظر می‌رسد ارزش کل ذخایر زیرزمینی افغانستان یک تریلیون دالر یا بیش‌تر باشد.

 اطلاعات و آمار مربوط به منابع طبیعی افغانستان عمومی‌تر است، اما شناخت افغانستان به عنوان کشوری دارای ذخایر سرشار معدنی مهم‌، متنوع و گسترده، از اهمیت خاص برخوردار است. این آمار باید در تحلیل‌، سیاست‌گذاری و ارزیابی سازمان‌ها‌، بازی‌گران غیردولتی و قدرت‌های خارجی در نظر گرفته شود.

در اخیر‌، موجودیت منابع معدنی می‌تواند هم تهدیدی برای امنیت کشور و یا هم فرصتی برای بهبود امنیت و توسعه اقتصادی در افغانستان باشد.

از یک نقطه نظر‌، ذخایر معدنی افغانستان می‌تواند منبع امید شهروندان برای توسعه و یک فرمول برای تأمین منابع مالی باشد.

در حال حاضر بخش عمده‌ای از جمعیت افغانستان در فقر‌ و ناامنی به سر می‌برند و  بسیاری از ولایات کشور با فساد سیاسی و اداری‌، درامد کم سرانه‌، وابسته‌گی به کمک‌های اقتصادی خارجی و ده‌ها چالش اقتصادی دیگر  رو‌به‌رو هستند.

گام نخست:

در عین حال، تامین امنیت ذخایر معدنی افغانستان می‌تواند یک حمایت عمده برای رشد اقتصادی‌، سیاسی و فرهنگی کشور باشد و هم‌چنان به از بین بردن عقب‌مانده‌گی کمک کند. این امر نیازمند امنیت به عنوان بستر توسعه صنعت استخراج منابع است.

 هم‌چنین قابل یادآوری است  که اگر دولت بتواند فرمول دقیقی برای بهره‌‌برداری از منابع معدنی افغانستان پیدا کند‌، بخش مهمی از این امر باعث تأمین نیازهای مالی بخش‌های امنیتی و نظامی خواهد شد.

علاوه بر این، با افزایش توان اقتصادی دولت به لطف افزایش درآمدهای صادراتی بخش معدن‌، توانایی‌اش برای تقویت امنیت در ولایات و جلوگیری از کشت مواد مخدر نیز افزایش می‌یابد. این امر در دراز‌مدت و میان‌مدت تأثیر مثبتی در کاهش منابع مالی گروه‌های شورشی از درک تجارت تریاک خواهد داشت. علاوه بر این‌، با تامین  امنیت بهتر استخراج قانونی منابع معدنی‌، تعداد زیادی از شهروندان بی‌کار و اعضای گروه‌های افراطی در بخش استخراج معادن مصروف کار شده و در نتیجه خود را از گروه‌های افراطی مانند دولت اسلامی (داعش) دور می‌کنند.

یکی از عوامل دیگر بی‌ثباتی:

موجودیت ذخایر معدنی در یک کشور به طور  خودکار باعث تامین امنیت و توسعه نمی‌شود.

از جانب دیگر دسترسی به این ذخایر یکی از اهداف مهم گروه‌های افراطی و تروریستی است، چنان‌چه طی دو دهه گذشته‌، طالبان و گروه‌های دیگر تروریستی به دنبال به دست گرفتن کنترل مناطقی‌اند که در آن‌ها ذخایر زیرزمینی وجود دارد و یا هم از شرکت‌ها و اشخاصی که مشغول استخراج معادن هستند، اخاذی می‌کنند.

در واقع‌، گروه‌های تروریستی یا ضد دولتی که از این بخش بهره‌مند می‌شوند‌، سعی در جلوگیری از دسترسی دولت و سرمایه‌گذاران به معادن در مناطق مختلف دارند که ادامه این امر می‌تواند به بی‌ثباتی جدید در کشور منجر شده و گروه‌های مخالف تروریستی را بیش‌تر تقویت کند.

علاوه بر این، استخراج و فروش غیرقانونی سنگ‌های قیمتی و مواد معدنی در افغانستان می‌تواند در سایه ناتوانی دولت در مهار آن، عاملی برای توان‌مندسازی گروه‌های مسلح در برخی مناطق باشد.

هم‌چنین، سود از ناحیه استخراج و فروش غیرقانونی مواد معدنی توسط  سازمان‌های جنایتکار و نیروهای مخالف مسلح دولت در برخی از مناطق کشور چندین برابر سود دولت است. بخش قابل ملاحظه‌ای از این منابع به خارج از کشور قاچاق می‌شود.

استخراج غیرمجاز توسط افراد غیر‌مسوول نه تنها به روند ایجاد امنیت آسیب می‌زند‌، بلکه باعث تقویت چنین افراد و گروه‌های تروریستی و افراطی می‌شود. جدا از این‌، افزایش سرمایه‌گذاری خارجی بالای ذخایر زیرزمینی یک نیاز اساسی و بارز است. بهره‌برداری از ذخایر زیرزمینی به فناوری پیش‌رفته‌ای نیاز دارد‌، بنابراین دولت باید شرایط مناسبی را برای سرمایه‌گذاری خارجی فراهم کند.

 اما ناامنی در بسیاری از مناطق‌، حمایت مالی از سوی شرکت‌های سرمایه‌گذار و سایر بازی‌گران بین‌المللی را دل سرد کرده است. در صورت ادامه این کار‌، درها را برای گروه‌های افراطی و افراد غیرمسوول برای بهره‌برداری از منابع ملی کشور باز می‌کند و منابع مالی بیش‌تری را در اختیار آن‌ها می‌گذارد و احتمال ناامنی بیش‌تر را فراهم می‌سازد.

چشم‌انداز:

آشکار است که ذخایر گسترده مواد معدنی کشف شده افغانستان می‌تواند هم فرصتی برای تأمین امنیت کشور و کمک به دست‌یابی به اهداف سیاسی و اقتصادی باشد و هم می‌تواند به عنوان تهدیدی برای امنیت این کشور و فرصتی برای نفوذ سایر بازی‌گران باشد.

هم‌چنین قابل یاد‌آوری است که در اصل، هرگونه سرمایه‌گذاری داخلی و خارجی بالای منابع گسترده و متنوع افغانستان با متغیری به نام «امنیت و ثبات» گره خورده است.

اما واقعیت این است که دولت نتوانسته است رویکردی جامع برای مدیریت معادن زیرزمینی افغانستان داشته باشد و در عمل برخلاف برنامه‌هایی که انجام شده است‌، سود این بخش بسیار اندک است.

بنابراین، اگر دولت افغانستان نتواند امنیت را در کوتاه‌مدت و میان‌مدت تامین کند، نباید انتظار داشت که برنامه‌های اقتصادی این کشور برای بهره‌برداری و سرمایه‌گذاری  داخلی و خارجی معادن تأثیر به سزایی داشته باشد.

روشن است که استخراج بخشی از معادن افغانستان تاکنون نتوانسته است فرصتی برای بهبود امنیت فراهم کند.

اما اگر مذاکرات صلح سرانجام به پایان برسد و طالبان رویکرد خود را برای تأمین امنیت تغییر دهند، این یک فرصت مهم برای تشویق سرمایه‌گذاری‌های خارجی خواهد بود. در غیر آن، ناامنی هم‌چنان بزرگ‌ترین چالش فرا‌راه بهره‌‌برداری از منابع طبیعی افغانستان باقی خواهد ماند.

دکمه بازگشت به بالا
بستن