اهمیت بانک مرکزی و اوصاف رییس آن

هر کشور به سیستم مالی باثبات نیاز دارد. از همین‌رو رییس دولت شخصی را تعیین می‌کند که مسوول مدیریت سیستم مالی آن کشور برای یک دوره معین باشد. این شخص به‌نام رییس بانک مرکزی یا رییس کل بانک مرکزی یاد می‌شود؛ اما در سایر کشورها به‌نام‌های دیگر نیز یاد می‌شود. رییس بانک مرکزی مسوولیت ثبات مالی یک سیستم مالی را دارد و هم‌چنین مسوول با ثبات نگه‌داشتن اقتصاد کلان، به خصوص حفظ ثبات نرخ یا جلوگیری از انفلاسیون در سیستم اقتصادی یک کشور است.

رییس بانک مرکزی هم‌چنین موظف است تا یقینی سازد که نهادهای مالی در سکتور مالی بودجه لازم را برای تولید کالاها و خدمات ارایه می‌دهند که این امر منجر به رشد اقتصاد کشور می‌شود.

قبل از این‌که ویژه‌گی‌های یک رییس بانک مرکزی را مورد مطالعه قرار دهم، بهتر خواهد بود که تاریخچه بانک‌های مرکزی سایر کشورها را بدانیم.

تاریخچه بانک‌های مرکزی

تاریخ بانک‌داری مرکزی حداقل به قرن هفدهم میلادی بر می‌گردد؛ زمانی که اولین نهاد تأسیس‌شده در این حوزه، به عنوان بانک مرکزی سویدن (Riksbank) شناخته شد. این بانک در سال ۱۶۶۸ میلادی به عنوان یک بانک سهامی تأسیس شد، تا برای دولت وجوه مالی یا بودجه فراهم سازد و به عنوان اتاق تجارت نیز فعالیت کند. چند دهه بعد، یعنی در سال ۱۶۹۴ میلادی، معروف‌ترین بانک مرکزی آن زمان، بانک انگلیس، به حیث یک شرکت سهامی برای خرید و دیون دولت تأسیس شد. سپس سایر بانک‌های مرکزی در اروپا با اهداف مشابه تأسیس شد، هرچند برخی از این بانک‌ها برای مقابله با نابسامانی پولی تأسیس گردید. به عنوان مثال، بانک مرکزی فرانسه توسط ناپلیون در سال ۱۸۰۰ میلادی تأسیس شد تا اسعار را پس از تورم پول کاغذی در زمان انقلاب فرانسه باثبات سازد و هم‌چنین در تسهیل امور مالی دولت کمک کند.

سیستم فدرال ریزرف (Federal Reserve System) امریکا متعلق به موج بعدی بانک‌های مرکزی است که در اوایل قرن بیستم پا به عرصه فعالیت نهاد. این بانک‌ها عمدتاً برای ادغام ابزارهای مختلف که مردم برای اسعار استفاده می‌کردند، ایجاد شده بود تا ثبات مالی لازم را فراهم سازد. سایر بانک‌های مرکزی این دوره برای مدیریت پایه استاندارد طلا که از اواخر قرن ۱۹ (۱۸۸۰) تا اوایل قرن بیستم (۱۹۱۴) در همه کشورها وجود داشت، ایجاد شده بود.

د افغانستان بانک (بانک مرکزی افغانستان) در سال ۱۹۳۹ (۱۳۱۸) به فعالیت آغاز نمود و وظایف آن به مرور زمان تغییر کرد. د افغانستان بانک، به حیث بانک‌دار دولت و بانک تجارتی در رابطه به چاپ و نشر پول افغانی فعالیت‌های عمده را در نخستین سال‌های تأسیس انجام داد. بر اساس قانون جدید د افغانستان بانک، ثبات قیم هدف اولیه و اساسی این بانک است و به این منظور طرح، تطبیق و اتخاذ سیاست‌های پولی، سیاست و ترتیبات اسعار، چاپ بانک‌نوت و ضرب مسکوکات از وظایف بانک مرکزی تعیین شد.

طبق تعریف جدید صندوق بین‌المللی پول(IMF) ، نقش عمده بانک‌های مرکزی تطبیق سیاست‌های پولی جهت دست‌یافتن به ثبات قیم (یعنی تورم کم و باثبات) و مساعدت در مدیریت نوسانات اقتصادی است. چارچوب‌های پالیسی که در آن بانک‌های مرکزی فعالیت می‌کنند، طی دهه‌های اخیر دست‌خوش تغییرات عمده‌ای شده است. بانک‌های مرکزی در تأمین ثبات اقتصادی و مالی نقش اساسی دارند. این بانک‌ها سیاست‌های پول را جهت کاهش تورم و باثبات‌ساختن آن تدوین می‌کنند.

نحوه عزل و نصب رییس  بانک مرکزی در سایر کشورها

بانک‌های مرکزی در کشورهای مختلف جهان تاریخ و نحوه مدیریت و میزان استقلال متفاوتی دارند؛ اما آن‌چه در میان آن‌ها مشترک است وظایفی است که در مورد حفظ ثبات قیمت‌ها بر عهده آنان است. با نگاه اجمالی به عمل‌کرد و پیشینه بانک‌های مرکزی در نقاط مختلف جهان، به تفاوت‌ها و شباهت‌های آنان بهتر می‌توان پی برد.

نظر به مطالعات بانک تسویه بین‌المللی(Bank for International Settlements)  در ۶۰ درصد از ۴۷ کشور جهان که بررسی شده است، انتصاب رییس کل بانک مرکزی توسط رییس دولت صورت می‌گیرد. در ۱۱ درصد از این کشورها رییس بانک مرکزی توسط مجلس، در ۶ درصد توسط وزیر اقتصاد و در ۶ درصد متباقی کشورها رییس بانک مرکزی توسط سایر نهادهای نظارتی تعیین می‌شود. در عده‌ای از کشورها به شمول افغانستان، رییس‌ کل از سوی دولت به مجلس نماینده‌گان پیشنهاد و پس از کسب رأی اعتماد از مجلس، انتخاب می‌‌شود.

در بسیاری از کشورها، موارد عزل رییس کل در قانون به دقت تعریف شده است. برای عزل رییس کل بانک مرکزی، در حدود دو سوم کشورها تنها تصمیم‌‌گیری یک مقام یا نهاد کافی است. بنابراین، عزل رییس کل نسبت به نصب او ساده‌تر است.

معلومات مختصر در مورد بانک‌ها و رییسان کل بانک‌های‌ مرکزی کشور‌های مختلف

  1. فدرال ریزرف امریکا (Federal Reserve, Fed): سیاست‌های فدرال ریزرف توسط یک کمیته ۱۲ نفری تعیین می‌شود که ۷ تن آنان برای مدت ۱۴ سال توسط رییس جمهور ایالات متحده امریکا و بعد از تأیید مجلس سنا انتخاب می‌شوند. پنج عضو دیگر را رییس فدرال ریزرف نیویورک و رییسان فدرال ریزرف‌های چهار منطقه دیگر امریکا تشکیل می‌دهند. رییس بانک مرکز امریکا یا فدرال ریزرف از سوی رییس جمهور آن کشور نامزد و برای اخذ رأی اعتماد به سنای آن کشور معرفی می‌شود. دوره تصدی رییس فدرال ریزرف ۴ سال و مدت تصدی هر یک از اعضای هیأت‌مدیره ۱۴ سال است. رییس فدرال ریزرف امریکا جروم پاول نام دارد. بعد از چندین دهه، پاول یگانه رییس فدرال ریزرف است که در رشته اقتصاد دکترا ندارد؛ اما از سال ۱۹۸۴ به این سو در عرصه بانک‌داری ایفای وظیفه می‌کند.
  2. رییس بانک مرکزی انگلستان(Bank of England, BoE) : رییس بانک مرکزی انگلستان با پیشنهاد نخست‌وزیر و توسط ملکه این کشور انتخاب می‌شود. رییس بانک مرکزی انگلستان اندرو بیلی نام دارد، او در رشته اقتصاد از دانشگاه آکسفورد دکترا و بیش‌تر از ۳۰ سال در عرصه بانک‌داری تجربه کاری دارد.
  3. رییس بانک مرکزی اروپا(The European Central Bank, ECB) : هیأت اجرائیه این بانک شامل رییس، معاون رییس و چهار عضو دیگر است که از سوی اعضای اتحادیه اروپا تعیین می‌شوند. هم‌چنین رییسان بانک‌های مرکزی کشورهای عضو اتحادیه هم از اعضای اصلی بانک مرکزی اروپا محسوب می‌شوند. رییس بانک مرکزی اروپا خانم کریستین لاگارد نام دارد. وی قبلاً رییس‌ صندوق بین‌المللی پول (IMF) بوده و در سمت‌های مختلف کشور فرانسه مانند وزیر تجارت و وزیر زراعت ایفای وظیفه کرده است.
  4. رییس بانک مرکزی جاپان (Bank of Japan, BoJ): رییس بانک مرکزی جاپان بعد از پیشنهاد رییس جمهور و با تصویب مجلس انتخاب می‌شود. آقای هاروهیکو کورودا رییس بانک مرکزی جاپان است و اخیراً در دور دوم برای یک دوره ۵ ساله به ریاست این بانک منصوب شد. او قبلاً رییس‌ بانک انکشاف آسیایی (ADB) بود و تحصیلات خویش را در رشته اقتصاد در دانشگاه آکسفورد به پایان رسانده است.
  5. رییس ریزرف بانک هندوستان (Reserve Bank of India, RBI): امور بانک مرکزی هند توسط یک هیأت مرکزی اداره می‌شود که اعضای آن توسط دولت این کشور و برای یک دوره چهار ساله انتخاب می‌شوند. شاکتیکانتا رییس بانک ریزرف هندوستان است. او بیش‌تر از ۳۸ سال تجربه در عرصه‌های مختلف حکومت هندوستان دارد؛ به طور مثال در عرصه مالی، مالیات، صنایع و زیربناها. وی هم‌چنان رییس علی البدل هند در بانک جهانی بوده و در بانک انکشاف آسیایی، بانک انکشافی جدید (NDB) و بانک سرمایه‌گذاری زیربناهای آسیا (AIIB) ایفای وظیفه کرده است.
  6. رییس بانک مرکزی پاکستان(State Bank of Pakistan, SBP) : بانک دولتی پاکستان توسط یک هیأت مدیره مستقل اداره می‌شود که مسوولیت نظارت و رهنمایی امور بانک را بر عهده دارد. این هیأت توسط رییس بانک مرکزی پاکستان اداره می‌شود و متشکل از ۸ مدیر غیرموظف و وزیر مالیه دولت فدرال است. رییس بانک مرکزی پاکستان مدیر ارشد اجرایی بانک است و امور بانک را از طرف هیأت مدیره اداره می‌کند. رییس بانک مرکزی توسط رییس جمهور پاکستان با پیشنهاد وزیر مالیه برای مدت سه‌سال منصوب می‌شود که یک‌بار قابل تمدید است. داکتر رضا باقر رییس بانک مرکزی پاکستان است. او ۱۸ سال تجربه در صندوق بین‌المللی پول و ۲ سال تجربه در بانک جهانی دارد. موصوف در رشته اقتصاد از دانشگاه کالیفرنیا در برکلی دکترا دارد و سند ماستری خویش را در همین رشته از دانشگاه هاروارد اخذ کرده است.
  7. رییس بانک مرکزی ایران(Central Bank of Iran, CBI) : رییس بانک مرکزی ایران در گذشته به پیشنهاد رییس جمهور و تأیید هیأت اجرائیه رییس بانک مرکزی انتخاب می‌شد؛ اما اکنون بعد از اصلاحات، اشخاصی به پیشنهاد اعضای هیأت اجرائیه و حداقل با ۳ رأی به رییس جمهور معرفی می‌‌شوند و در نهایت رییس بانک مرکزی توسط رییس جمهور از میان این افراد انتخاب می‌شود. رییس بانک مرکزی ایران داکتر عبدالناصر همتی نام دارد. او از سال‌های ۱۳۷۳ تا ۱۳۸۵ به مدت ۱۲ سال، ریاست بیمه مرکزی جمهوری اسلامی ایران را بر عهده داشت. موصوف از ۱۳۸۵ تا ۱۳۹۲ برای مدت ۷ سال مدیرعامل بانک سینا بود. او از ۱۳۹۲ تا ۱۳۹۵ نیز مدیرعامل بانک ملی ایران بود. داکتر همتیدر دانشگاه تهران برنامه ماستری خود را در رشته اقتصاد دنبال کرد و در همین دانشگاه به درجه دکترای اقتصاد در سال ۱۳۷۲ نایل آمد و رساله خود را در دانشگاه لندن به  اتمام رساند.
  8. رییس د افغانستان بانک (Da Afghanistan Bank): رییس د افغانستان بانک از سوی رییس جمهور به مجلس نماینده‌گان معرفی و در صورت موافقت نماینده‌گان به ریاست این بانک به مدت پنج سال منصوب می‌شود. ماده ششم قانون د افغانستان بانک در مورد تشکیل این بانک چنین تصریح می‌دارد: د افغانستان بانک دارای شورای عالی (منحیث عالی‌ترین مرجع تصمیم‌گیری و سیاست‌گذاری)، رییس کل (منحیث مسوول اداره د افغانستان بانک) ناظر کل (منحیث مسوول تفتیش و بررسی داخلی عملیات د افغانستان بانک) و سایر کارکنان مربوطه می‌باشد. هم‌چنین طبق قانون د افغانستان بانک، این نهاد در گزینش سیاست‌های پولی از استقلال کامل برخوردار است.

بعد از استعفای خلیل صدیق در ماه جوزای ۱۳۹۸، اجمل احمدی در جوزای ۱۳۹۹ به عنوان سرپرست و نامزد ریاست عمومی بانک مرکزی افغانستان تعیین شد. اما موصوف نتوانست رأی اعتماد مجلس نماینده‌گان را برای کرسی ریاست د افغانستان بانک کسب کند. حالا دولت جمهوری اسلامی افغانستان در تلاش انتخاب شخص مناسب برای کرسی د افغانستان بانک است.

اما سوال این‌جا است که چه کسی می‌تواند برای این پست مهم اقتصادی کشور مناسب باشد؟

اوصاف یک رییس بانک مرکزی خوب چه می‌تواند باشد؟

لیاقت: لیاقت یا شایسته‌گی، ویژه‌گی است که باعث می‌شود تا یک شخص وظیفه خویش را به شکل احسن به پیش ببرد. منظور از لیاقت در این‌جا، دانش تخنیکی علم اقتصاد و سایر رشته‌های مرتبط، توانایی شناختی، مهارت، تجربه و انگیزه برای پیشبرد مستقلانه و مسلکی امور بانک مرکزی است. رییسان توانا و لایق بانک‌های مرکزی می‌توانند در چندین جهت تأثیرگذار باشند: ۱. دامنه مقررات مالی، ۲. شدت تحریم‌های نظارتی، ۳. میزان خطرات در سیستم مالی، نوع تصامیم سیاست‌های پولی که اتخاذ می‌شود و ۴. نحوه مدیریت اقتصاد کشور و نوع مداخلات در آن که در زمان بد اقتصادی رخ می‌دهد. تحقیقاتی که از طرف آقایان هریک رومر و رومر در سال ۲۰۰۴ انجام شده است، نشان می‌دهد که  انتخاب رییس بانک مرکزی می‌تواند پیامد یک پالیسی را تحت تأثیر قرار دهد. این دو تحقیق نشان داده است که لیاقت رییسان بانک مرکزی می‌تواند بر پیامدهای سیاست مالی تاثیرگذار باشد.

  1. داشتن تجربه، تعهد و نفوذ اقتصادی در داخل و خارج کشور: رییس بانک مرکزی باید دارای علم و دانش کافی اقتصادی و تجارب کافی در این عرصه باشد تا بتواند منحیث یک شخص اثرگذار در داخل و خارج افغانستان توصیف شود. فکتورهایی چون تحصیلات عالی در رشته اقتصاد، تجربه در سکتور مالی، تجربه کار در دولت و نوشته‌های علمی می‌تواند موصوف را شایسته احراز کرسی ریاست بانک مرکزی سازد. به عبارت دیگر، رییس بانک مرکزی باید تجربه بانک‌داری، به خصوص تجربه در بانک مرکزی یا سایر بانک‌های داخلی و خارجی یا نهادهای مالی در پست‌های بلند را داشته باشد. اما نباید فقط یک فرد بانکی باشد. چون افغانستان در شرایط کنونی با سایر موسسات بین‌المللی سروکار دارد، از همین‌رو باید رییس بانک مرکزی شناخت بین‌المللی در عرصه اقتصاد و بانک‌داری داشته باشد. موصوف باید به کشور متعهد باشد و از نفوذ اقتصادی در داخل و خارج کشور برخوردار باشد، به‌ویژه در تعاملات با صندوق بین‌المللی. رییس بانک مرکزی باید بداند که اقتصاد کشور چگونه فعالیت می‌کند و بر مبنای تجارب و دانش تخنیکی اقتصادی خود تصامیم بهتر اتخاذ کند.
  2. توانایی شناختی: توانایی شناختی رییس کل بانک مرکزی می‌تواند بر امور مختلف بانک مرکزی، به طور خاص بر ثبات سیستم مالی تأثیر بگذارد. یکی از ویژه‌گی‌های کلیدی رییس کل بانک مرکزی موفق، توانایی او در کنار هم قراردادن و استفاده از تمام اطلاعات موجود برای اتخاذ تصامیم مهم در زمینه تقویت ثبات سیستم مالی است. هرگاه رییس بانک مرکزی در دانشگاه‌های مشهور جهان درس خوانده باشد، می‌تواند داده‌ها و معلومات بیش‌تر را بهتر تجزیه و تحلیل و از آن طریق سیاستی را طرح و تدوین کند که امور بانک مرکزی را به شکل بهتر به پیش ببرد و سیستم مالی کشور را با ثبات نگه‌ دارد. عوامل اصلی موفقیت سیاست‌های پولی، نظر سیاست‌گذاران در مورد چگونه‌گی کارکرد اقتصادی و سیاست‌های پولی است. چون آنان بر سیاست‌های‌شان باور دارند، از همین‌رو چنان سیاست‌های پولی را طرح می‌کنند که اثرگذاری آن در کشور محسوس است.
  3. داشتن سرمایه اجتماعی: سرمایه اجتماعی به ارتباطات اجتماعی و شناخت فرد با سیاست‌مداران، صرافان، بانک‌داران بین‌المللی و صاحب‌نظران برجسته اقتصادی اطلاق می‌شود که در جریان تجربه‌های قبلی‌شان با سایر نهادهای مالی چون صندوق بین‌المللی پول و سایر نهادها و تحصیلات عالی‌شان در رشته اقتصاد حاصل شده است. در صورتی که یک فرد سرمایه اجتماعی داشته باشد، می‌تواند سیاست‌های مالی را به خوبی تطبیق و ثبات پولی را حفظ کند.
  4. داشتن علم بانک‌داری اسلامی: با مروج‌شدن بانک‌داری اسلامی در سراسر جهان و با درک اهمیت آن در افغانستان، به خصوص جهت جلب تعداد زیادی از افغان‌ها که شامل بانک‌داری کشور نیستند، مهم است تا رییس بانک مرکزی آینده کشور از بانک‌داری اسلامی دانش کافی داشته باشد و بتواند آن‌را نهادینه سازد. از آن‌جا که عدالت، ثبات و رشد اقتصادی از اهداف کلان و مهم نظام اقتصادی اسلام است، از این‌رو بانک‌داری اسلامی نیز باید به گونه‌ای مدیریت شود که اقتصاد را به سمت اهداف مورد نظر پیش ببرد. بانک‌داری اسلامی می‌تواند در رشد سرمایه‌گذاری بزرگ، متوسط و کوچگ کمک بسیار کند و سرمایه‌گذاران می‌توانند از بانک‌داری اسلامی استفاده خوب کنند.
  5. توانایی حفظ استقلال، حسابدهی و شفافیت بانک مرکزی
    • استقلال: رییس بانک مرکزی باید خودمختاری بانک مرکزی را حفظ کند. ماده سوم قانون د افغانستان بانک بر خودمختاری بانک تأکید می‌ورزد. بنابراین وظیفه رییس بانک مرکزی باید چارچوب روابط بانک مرکزی و دولت را به شکل درست مشخص کند. در صورتی که حکومت نیاز به پول داشته باشد، نباید به چاپ پول بپردازد. جایگاه سیاسی بانک مرکزی ایجاب می‌کند که بانک مرکزی استقلال خود را از طریق مدیریت درست رییس بانک مرکزی حفظ کند. رییس بانک مرکزی نباید فقط یک شخص بانکی باشد. مصوف باید از قوانین و سیاست‌های داخلی و خارجی آگاهی و دانش خوب داشته باشد و نباید مطیع اوامر رییس دولت گردد.
    • حسابدهی: رییس بانک مرکزی بودن، مستلزم تعهد حساب‌دهی در برابر وظایف است که شامل ارایه اطلاعات کامل به مردم و رسانه‌های کشور می‌باشد. رییس بانک مرکزی باید بتواند در برابر عمل‌کرد خود پاسخ‌گو باشد. با توجه به این‌که اقدامات و فعالیت‌های ترویج‌شده توسط بانک‌های مرکزی بر کل جامعه اقتصادی، اجتماعی و سیاسی تأثیر می‌گذارد، باید تحت نظارت شهروندان و نماینده‌گان منتخب آن‌ها قرار گیرد، به‌ویژه پارلمان کشور.
    • شفافیت: تقریباً تمام مطالعات مربوط به شفافیت در بانک‌های مرکزی بر موضوع سیاست‌های پولی تمرکز دارد. شفافیت کارهای آتی را انجام می‌دهد: ۱. توافق بین تحلیل‌گران را افزایش می‌دهد، ۲. تورم را کاهش می‌دهد و انتظارات تورمی را باثبات نگه می‌دارد، ۳. اعتبار، شهرت و انعطاف‌پذیری بانک‌های مرکزی را افزایش می‌دهد، ۴. تأثیر آشکاری بر محصول و تنوع تولید ندارد و ۵. پیش‌بینی سیاست‌ها را افزایش می‌دهد.

افغانستان یک کشور فقیر است که وابسته‌گی زیاد به کمک‌های خارجی دارد. اما نقش و اهمیت رییس بانک مرکزی (د افغانستان بانک) را نباید در فقرزدایی، کنترل نرخ‌ها (تورم) و ثبات مالی دست‌کم گرفت.

محمدحنیف صوفیزاده

  رییس اسبق انکشاف سکتور خصوصی وزارت زراعت بود. او فعلا ًکارمند مرکز مطالعات افغانستان در دانشگاه اوماهای نبراسکا در ایالات متحده امریکا است.

دکمه بازگشت به بالا