سهل‌انگاری حکومت در جلوگیری از فاجعه اسلام‌قلعه

محمدحسین نیک‌خواه

یافته‌های روزنامه ۸صبح نشان می‌دهد که وزارت مالیه در جلوگیری از آتش‌سوزی گمرک اسلام‌قلعه سهل‌انگاری کرده و هشدار تاجران در پیوند به احتمال وقوع آتش‌سوزی را جدی نگرفته است. مبتنی بر این اسناد، تاجران حدود سه ماه پیش نسبت به کُندی خروج تانکرهای مواد سوخت از گمرک ابراز نگرانی و از احتمال آتش‌سوزی هشدار داده بودند. در اسناد آمده است که واردکننده‌گان مواد سوخت و اتاق تجارت و سرمایه‌گذاری هرات، چندین بار نگرانی خود را از «حادثات دلخراش» مانند آتش‌سوزی و انفجار تانکرهای گاز، با مقام‌های محلی شریک کرده‌اند، اما اقدامی برای جلوگیری از حوادث احتمالی نشده است. اعضای هیأت ریاست مبارزه با جرایم جنایی وزارت امور داخله تأکید دارند که به دنبال بررسی‌های ابتدایی، ۱۲ تن از مقام‌های ارشد گمرک اسلام‌قلعه، قطعه محافظت گمرکات، مقام‌های اداره نورم و استندرد و مقام‌های شرکتی که از مواد سوختی نمونه‌گیری می‌کند، به سارنوالی معرفی شده‌اند. یافته‌های هیأت بررسی‌کننده اتاق تجارت و سرمایه‌گذاری افغانستان نشان می‌دهد که فساد گسترده در گمرک، سوء‌مدیریت و نبود امکانات برای مهار آتش، سبب افزایش خسارت‌های مالی آتش‌سوزی شده است. هیأت مجلس نماینده‌گان نیز احتمال «عمدی بودن» این رویداد را بررسی می‌کند. اداره محلی هرات، درج شکایت رسمی از احتمال آتش‌سوزی را رد می‌کند، اما می‌گوید که برای رسیده‌گی به شکایت‌های شفاهی تاجران چند بار اقدام شده است. مقام‌های وزارت مالیه بر انجام بررسی‌های بیش‌تر پافشاری دارند و هشدار می‌دهند، تمامی افرادی که غفلت و کم‌کاری کرده یا در فساد دست داشته باشند، به نهادهای عدلی معرفی می‌شوند.

هشدار تاجران به حکومت پیش از آتش‌سوزی

اسنادی که در اختیار روزنامه ۸صبح قرار گرفته، نشان می‌دهد که چند ماه پیش از آتش‌سوزی در گمرک اسلام‌قلعه، تاجران هراتی از احتمال وقوع «آتش‌سوزی»، به حکومت محلی هشدار داده و خسارت‌های مالی چنین رویدادی را «جبران‌ناپذیر» عنوان کرده‌ بودند. اتحادیه واردکننده‌گان گاز مایع هرات، در نامه شماره ۶۹/۸۴ مورخ ۲۵/۱/۱۳۹۹ خورشیدی، به مقام ولایت هرات نگاشته است که توقف تانکرهای مواد سوختی به ویژه گاز مایع در گمرک و دخول و خروج مختلط تانکرهای مواد سوختی با سایر موترهای باربری، بررسی شود. در این نامه اتحادیه واردکننده‌گان گاز مایع هرات خواهان ایجاد دروازه‌ جداگانه برای دخول و خروج تانکرهای سوخت از گمرک شده و هشدار داده بود که احتمال «آتش‌سوزی» و «انفجار تانکرهای گاز» در گمرک وجود دارد و پیامدهای چنین رویدادی به دوش افرادی است که در فراهم‌سازی امکانات کم‌توجهی می‌کنند.

چند ماه پس از این نامه، اتحادیه واردکننده‌گان گاز مایع هرات، در نامه شماره ۸۰/۹۸ مورخ ۲۷/۸/۱۳۹۹ از کُندی خروج تانکرهای مواد سوختی از گمرک شکایت کرده و دوباره هشدار داده است که به دنبال «نشت گاز» از یک تانکر، احتمال آتش‌سوزی در گمرک وجود دارد و باید جلو بی‌نظمی در گمرک گرفته شود. در پاسخ به این نامه، مونسه حسن‌زاده، معاون اجتماعی و اقتصادی والی هرات، به ریاست خدمات تخنیکی و سکتوری مقام ولایت هرات دستور داده است تا برای رفع مشکل مطرح شده با نهادهای ذی‌ربط مکاتبه و در زمینه اقدام قانونی کند.

سیدخلیل فخری، از تاجران واردکننده مواد سوخت در هرات، به روزنامه ۸صبح می‌گوید که آنان بارها نگرانی‌شان را از احتمال وقوع آتش‌سوزی در گمرک با حکومت در میان گذاشته‌اند، اما اقدامی در پیوند به این نگرانی انجام نشد. غلام‌سخی امیری، یکی دیگر از تاجران واردکننده مواد سوخت، تأکید دارد که بازرگانان مواد سوخت پیش از وقوع آتش‌سوزی در اسلام‌قلعه، چنین وضعیتی را پیش‌بینی کرده بودند و به حکومت هم گوش‌زد کردند، اما  کسی صدای سکتور خصوصی را نشنید.

سهل‌انگاری حکومت در جلوگیری از فاجعه

نوید وفا، بازرگان مواد سوخت و عضو اتحادیه واردکننده‌گان مواد نفت و گاز مایع هرات، در صحبت با روزنامه ۸صبح می‌پذیرد که پیش از وقوع آتش‌سوزی بزرگ در گمرک اسلام‌قلعه، بازرگانان نسبت به ازدحام تانکرهای مواد سوخت در گمرک به حکومت هشدار دادند. به گفته او، اتحادیه واردکننده‎‌گان مواد نفت و گاز مایع، چندین بار از تجمع موترهای حامل مواد سوخت هشدار دادند، اما وزارت مالیه برای رسیده‌گی به این مسأله اقدامی نکرد و سرانجام در «فاجعه گمرک اسلام‌قلعه»، زیان بزرگ مالی به بازرگانان رسید.

وارکننده‌گان مواد سوخت در هرات، از کُندی روند خروج تانکرهای مواد سوخت از گمرک اسلام‌قلعه شکایت دارند و ادعا می‌کنند که از کُندی خروج تانکرهای سوخت، ازدحام موترهای حامل مواد سوخت و خطرهای احتمالی آن به حکومت هشدار دادند، اما حکومت اقدامی نکرد. حمیدالله خادم، رییس اتاق صنایع و معادن هرات، در صحبت با روزنامه ۸صبح وزارت مالیه را مقصر اصلی آتش‌سوزی بزرگ در گمرک اسلام‌قلعه می‌داند. او باور دارد که پس از هشدار تاجران، مقام‌های محلی هرات صلاحیت لازم برای خروج موترها از گمرک را نداشتند و در این میان وزارت مالیه مقصر است.

آقای خادم افزود که عوامل گوناگون از جمله اعتصاب راننده‌گان و مسدود بودن صرافی‌ها سبب ازدحام موترها در گمرک شد، اما عامل اصلی تجمع موترها و گسترش خسارت‌های ناشی از آتش‌سوزی، فساد گسترده در گمرک بود و مقام‌های وزارت مالیه در جلوگیری از فاجعه اسلام‌قلعه سهل‌انگاری کرده‎‌اند.

یونس قاضی‌زاده، رییس اتاق تجارت و سرمایه‌گذاری هرات، به روزنامه ۸صبح می‌گوید که مشکلات زیادی در گمرک مرزی اسلام‌قلعه وجود دارد و تاجران همواره از وجود این مشکلات به حکومت هشدار داده‌اند، اما حکومت مرکزی اقدامی نکرده است.

از دید بازرگانان و فعالان اقتصادی در هرات، فساد گسترده و سوء‌مدیریت در گمرک اسلام‌قلعه به گونه گسترده وجود دارد و برخی محافظان امنیتی گمرک که در فساد دخیل‌اند، مانع خروج موترهایی شده‌اند که تعرفه گمرکی‌شان پرداخت شده بود.

معرفی ۱۲ مقام حکومتی به سارنوالی

زلمی منگل، رییس مبارزه با جرایم جنایی وزارت امور داخله، که برای بررسی رویداد اسلام‌قلعه به هرات سفر کرده است، از معرفی برخی مقام‌های ارشد گمرک به سارنوالی خبر می‌دهد. به گفته او، دست‌کم ۱۲ تن از مقام‌های حکومتی در پیوند به قضیه گمرک به سارنوالی معرفی شده‌اند. آقای منگل می‌افزاید که برخی مقام‌های ارشد گمرک اسلام‌قلعه، قطعه محافظت گمرکات، اداره نورم و استندرد و مقام‌های یک شرکت خصوصی که مسوول نمونه‌گیری مواد سوختی است، پس از بررسی‌های این هیأت، به نهادهای عدلی و قضایی معرفی شده‌اند.

رییس مبارزه با جرایم جنایی وزارت امور داخله پافشاری دارد که فساد گسترده، نمونه‌گیری غیرمسلکی مواد سوخت، بی‌نظمی در توقف‌گاه گمرک، ازدحام بیش‌ از حد موترهای باربری و تانکرهای سوخت و کُندی روند طی مراحل کالاها، عوامل آتش‌سوزی است.

اعضای هیأت بررسی‌کننده مجلس نماینده‌گان که برای بررسی آتش‌سوزی گمرک هرات به این ولایت سفر کرده‌اند، احتمال عمدی بودن این رویداد را بررسی می‌کنند. حمیدالله حنیف، عضو مجلس نماینده‌گان و از اعضای هیأت اعزامی، به روزنامه ۸صبح می‌گوید که عمدی بودن این حادثه دور از احتمال نیست و بررسی‌ها در پیوند به آن جریان دارد و یافته‌های ابتدایی در نشست عمومی مجلس شریک می‌شود. به گفته آقای حنیف، «دست‌های پنهانی» در پس این قضیه وجود دارد و هیأت مجلس نماینده‌گان در حال بررسی دقیق حادثه است.

صادق قادری، عضو مجلس نماینده‌گان و عضو هیأت اعزامی به هرات، فساد گسترده و فعالیت مافیا در گمرک هرات را غیرقابل پذیرش می‌داند و باور دارد که حکومت باید خسارت مال‌باخته‌گان را پرداخت کند.

سیدزمان هاشمی، مدیر عامل اتاق تجارت و سرمایه‌گذاری افغانستان، نیز می‌گوید که فساد، باج‌گیری و بی‌نظمی گسترده در گمرک اسلام‌قلعه وجود دارد. از دید اعضای هیأت مدیره اتاق تجارت و سرمایه‌گذاری افغانستان، مقام‌های وزارت مالیه، نیروهای امنیتی و مسوولان گمرک هرات، در این قضیه مقصر اند و باید مجازات شوند.

محافظان امنیتی گمرک، عامل افزایش خسارت مالی

شماری از راننده‌گان موترهای باربری و تانکرهای مواد سوخت ادعا دارند که در پی حضور هیأتی از مرکز کشور، کالاهای وارداتی ۱۵ تا ۲۰ روز در توقف‌گاه گمرک اسلام‌قلعه باقی ماند و مقام‌های گمرک اجازه ندادند موترها خارج شود. براساس ادعای راننده‌گان، افزون بر موترهایی که منتظر پرداخت تعرفه گمرکی بودند، موترهایی که اسنادشان طی مراحل شده و تعرفه گمرکی‌ آن‌ها نیز پرداخته شده بود، نیز به دلیل فساد گسترده و «تشریح» غیرقانونی اموال، در گمرک باقی ماند. سندی که در اختیار روزنامه ۸صبح قرار گرفته، نشان می‌‌دهد که به یک موتر باربری که اسناد گمرکی‌اش در تاریخ ۲۲/۱۱/۱۳۹۹ طی مراحل شده‌، نیز اجازه خروج از گمرک داده نشده و سرانجام همین موتر در آتش‌سوزی گمرک به تاریخ ۲۵/۱۱/۱۳۹۹ طعمه آتش شده است.

اتاق تجارت و سرمایه‌گذاری افغانستان، فساد گسترده در گمرک، سوء‌مدیریت، نبود امکانات و از همه مهم‌تر حضور هیأت بررسی‌کننده از مرکز کشور را عامل اصلی توقف کالاها و افزایش ازدحام در توقف‌گاه اسلام‌قلعه می‌داند. خان‌جان الکوزی، عضو هیأت رهبری این اتاق، به روزنامه ۸صبح می‌گوید که در جریان یک ‌سال اخیر طی ۱۲ ماه بیش‌تر از ۲۴ هیأت برای بررسی گمرک اسلام‌قلعه به هرات سفر کرده‌اند و ادعاهای موجود نشان می‌دهد که بیش‌تر این هیأت‌ها در فساد و باج‌گیری دست دارند.

حبیب‌الرحمان پدرام، نماینده هرات در مجلس نماینده‌گان، باور دارد که حضور هیأتی از «مرکز عدلی و قضایی مبارزه با جرایم سنگین فساد اداری»، سبب توقف طولانی وسایط باربری در گمرک اسلام‌قلعه شد و باید این مسأله بررسی شود.

سیدوحید قتالی، والی هرات، به روزنامه ۸صبح می‌گوید که ظرفیت گمرک مرزی اسلام‌قلعه حدود ۶۰۰ موتر است، اما در زمان وقوع آتش‌سوزی، به گونه «غیرعادی» حدود دو هزار و ۵۰۰ موتر باربری و تانکر مواد سوخت، در توقف‌گاه گمرک ازدحام کرده بود‌.

حفر خندق برای جلوگیری از خروج موترها

راننده‌گان موترهای باربری، فساد موجود در گمرک مرزی اسلام‌قلعه را عامل گسترش آتش‌سوزی و افزایش خسارت‌ مالی می‌دانند. از دید آنان، پس از وقوع آتش‌سوزی، سربازان امنیتی گمرک اجازه ندادند موترهای باربری از توقف‌گاه گمرک خارج شود و همین امر سبب گسترش آتش‌ شد. بصیر آرین، فردی که موترهایش در آتش‌سوزی گمرک اسلام‌قلعه سوخته، این واقعه را نتیجه «فساد سیستماتیک» گمرک می‌داند. وی می‌افزاید که هزاران موتر بدون دلیل در گمرک متوقف ماند و عامل مستقیم این «فاجعه»، حکومت است.

راننده‌گان تانکرهای مواد سوخت مدعی‌اند که پس از آتش‌ گرفتن اولین تانکر گاز و آغاز آتش‌سوزی، آنان تلاش کردند موترهای باربری و تانکرهای سوخت را از محوطه گمرک خارج کنند، اما فرمانده گمرک دروازه خروجی را مسدود کرد و اجازه خروج موترها را نداد. راننده‌گان هراتی ادعا دارند که سربازان امنیتی گمرک، با حفر چند خندق در اطراف توقف‌گاه موترهای باربری، شلیک گلوله و بستن دروازه خروجی گمرک، مانع خروج موترها شدند و از هر موتر برای خروج از سه مسیر مشخص، پنج تا ۱۵ هزار افغانی باج‌گیری می‌کنند.

خان‌جان الکوزی، عضو هیأت رهبری اتاق تجارت و سرمایه‌گذاری افغانستان، حفر خندق در توقف‌گاه گمرک اسلام‌قلعه را می‌پذیرد و تأکید دارد که بررسی‌های هیأت اتاق تجارت و سرمایه‌گذاری نشان می‌دهد که خندق برای جلوگیری از خروج موترها حفر شده و پیوند مستقیم با فساد دارد. براساس ادعای آقای الکوزی، در توقف‌گاه گمرک مرزی اسلام‌قلعه فساد گسترده وجود دارد و هر بخش از محوطه توقف‌گاه گمرک به نام یک فرد نام‌گذاری شده و این افراد از راننده‌گان باج‌گیری کرده، موترها بدون پرداخت پول نمی‌توانند از گمرک خارج شوند. مقام‌های محلی هرات، حفر خندق در گمرک مرزی اسلام‌قلعه را می‌پذیرند و دلیل این اقدام را جلوگیری از خروج وسایط بدون پرداخت محصول گمرک عنوان می‌کنند. مقام‌های وزارت مالیه نیز از بررسی در پیوند به حفر خندق در توقف‌گاه گمرک خبر می‌دهند.

پاسخ مقام‌های وزارت مالیه

مقام‌های محلی هرات در واکنش به ادعاها و اسناد تاجران مواد سوخت می‌گویند که هیچ‌گونه شکایتی در پیوند به نگرانی از احتمال آتش‌سوزی در گمرک اسلام‌قلعه به گونه کتبی با آنان شریک نشده است. سیدوحید قتالی، والی هرات، به روزنامه ۸صبح می‌گوید که رییس اتاق تجارت و سرمایه‌گذاری به گونه شفاهی ابراز نگرانی کرده بود. والی هرات افزود که پس از نگرانی تاجران، حکومت محلی برای رسیده‌گی به این مشکل چند بار اقدام کرد و شخص خودش با سفر به اسلام‌قلعه وارد اقدام شد، اما مشخصاً در پیوند به آتش‌سوزی اخیر در گمرک هرات تاجران به گونه رسمی شکایت درج نکرده‌اند.

آمنه احمدی، رییس عمومی گمرکات وزارت مالیه، در صحبت با روزنامه ۸صبح می‌گوید که بررسی‌ها در پیوند به ابعاد گوناگون رویداد اسلام‌قلعه جریان دارد و یافته‌های نهادهای گوناگون پس از تحقیق و تحلیل در پیوند به این رویداد، مشخص خواهد شد. رییس عمومی گمرکات وزارت مالیه افزود که یافته‌های بررسی نهادهای گوناگون از چگونه‌گی آتش‌سوزی با ریاست جمهوری کشور در میان گذاشته می‌شود و تمامی افرادی که غفلت و کم‌کاری کرده یا در فساد دست داشته باشند، به نهادهای عدلی معرفی می‌شوند.

برمبنای معلومات اتاق تجارت و سرمایه‌گذاری افغانستان، حدود یک هزار موتر در آتش سوخته، یک هزار موتر باربری ناپدید است و صدها میلیون دالر به بازرگانان، موترداران و سکتور خصوصی زیان رسیده است.

در اوضاعی که دست‌کم پنج هیأت جداگانه سرگرم بررسی رویداد آتش‌سوزی اسلام‌قلعه هستند، تاجران هراتی توقع دارند که سهل‌انگاری وزارت مالیه و نادیده گرفتن هشدار آنان از وقوع آتش‌سوزی در گمرک بررسی و با افرادی که بی‌پروایی کرده‌اند، برخورد شود. اعضای هیأت اعزامی اتاق تجارت و سرمایه‌گذاری و اعضای هیأت مجلس نماینده‌گان تأکید دارند که به دنبال صدور فرمان رییس جمهور مبنی بر «عدم دخالت در فعالیت گمرکات»، والی هرات صلاحیت لازم برای رسیده‌گی به شکایت تاجران را نداشت و مقصر اصلی فاجعه اسلام‌قلعه وزارت مالیه است.

دکمه بازگشت به بالا