اثرگذاری راه لاجورد بر بهبود شرایط عمومی افغانستان و روابط پایدار منطقه‌ای

دکتر عبدالقهار سروری، استاد دانشکده ژورنالیزم، دانشگاه البیرونی

در عصر جهانی شدن و در دنیای مملو از فرصت‌ها و چالش‌های امروزی، ملت‌ها و کشورها بدون تفاهم و همکاری با یک‌دیگر، بدون وصل بودن با شاهرگ‌های مهم مواصلاتی-اقتصادی و بدون دست‌یافتن به بازارهای جهانی نمی‌توانند به آرزوهای بزرگ اقتصادی‌شان و رشد پایدار دست یابند؛ بنا بر این، احیا و افتتاح راه لاجورد و بهره‌برداری از این مسیر مهم ترانزیتی-ترانسپورتی می‌تواند یک فرصت مهم برای افغانستان و منطقه محسوب ‌شود. با در نظر داشتن اهمیت این موضوع و بر مبنای تماس و تفاهم کشورهای متصل به راه ترانزیتی-ترانسپورتی لاجورد، تصمیم برای احیای این مسیر مهم در نوامبر ۲۰۱۷ میلادی در جریان کنفرانس همکاری‌های منطقه‌ای (ریکا) منعقد شهر عشق‌آباد پایتخت ترکمنستان توسط وزیران خارجه‌ی پنج کشور متصل به آن (افغانستان، ترکمنستان، آذربایجان، گرجستان و ترکیه) به امضا رسید، بعد از انجام مراحل دیپلوماتیک و تخنیکی و فراهم شدن زمینه‌های بهره‌برداری به گونه‌ی عملی از این مسیر، سرانجام راه لاجورد، که مبدای آن در افغانستان بندر تورغندی در ولایت هرات و بندر آقینه در ولایت فاریاب می‌باشد، در ۱۲ دسامبر ۲۰۱۸ میلادی در شهر هرات توسط رییس جمهور افتتاح شد.

هم‌زمان با افتتاح راه ترانزیتی-ترانسپورتی لاجورد، چند کامیون از کالای تجارتی افغانستان، به گونه‌ی نمادین و به حیث نخستین قدم عملی، به هدف رسیدن به بازارهای اروپا راه افتادند و بدون کدام مزاحمت از مرزهای کشورهای متصل به راه لاجورد یکی پی دیگر عبور کردند. به راه افتادن چند کامیون معدود از کالای تجارتی به هدف رسیدن به بازارهای اروپا، بدون کدام مزاحمت از سوی کشورهای متصل به راه لاجورد، یک محموله‌ی نسبتاً کوچک با یک پیام بزرگ را حمل نمودند، که: افغانستان نمی‌تواند همیشه محتاج و منفعل باقی بماند و افغانستان با دست یافتن به راه‌های بدیل و مطمین‌تر، در پی بازی نمودن نقش فعال در تعاملات منطقه‌ای و جهانی است؛ بدون شک این پیام مایه‌ی امید برای مردم افغانستان و یک هشدار جدی برای کشورهایی محسوب می‌شود که همواره از وابسته‌گی افغانستان به راه‌های ترانزیتی و معابر آبی خود به حیث وسیله‌ی فشار بر این کشور استفاده می‌کنند.

از‭ ‬این‌که‭ ‬در‭ ‬عصر‭ ‬حاضر‭ ‬وصل‭ ‬بودن‭ ‬به‭ ‬مسیرهای‭ ‬مهم‭ ‬ترانزیتی‭-‬ترانسپورتی‭ ‬بین‌المللی‭ ‬و‭ ‬بازارهای‭ ‬جهانی‭ ‬برای‭ ‬کشورهای‭ ‬محاط‭ ‬به‭ ‬خشکه‭ ‬و‭ ‬دارای‭ ‬گزینه‌های‭ ‬اندک‭ ‬و‭ ‬پر‭ ‬چالش‭ ‬ترانزیتی،‭ ‬مانند‭ ‬افغانستان،‭ ‬نقش‭ ‬حیاتی‭ ‬دارد،‭ ‬طرح‭ ‬و‭ ‬تحقق‭ ‬برنامه‌ی‭ ‬احیای‭ ‬مجدد‭ ‬مسیر‭ ‬تاریخی‭ ‬راه‭ ‬لاجورد‭ ‬نشان‌دهنده‌ی‭ ‬موجودیت‭ ‬دیپلوماسی‭ ‬فعال‭ ‬و‭ ‬مفید‭ ‬و‭ ‬اراده‭ ‬و‭ ‬درایت‭ ‬کاری‭ ‬در‭ ‬افغانستان‭ ‬و‭ ‬فراهم‭ ‬شدن‭ ‬زمینه‌های‭ ‬تماس‭ ‬و‭ ‬تفاهم‭ ‬در‭ ‬منطقه‭ ‬محسوب‭ ‬می‌شود‭.‬

از این‌که در عصر حاضر وصل بودن به مسیرهای مهم ترانزیتی-ترانسپورتی بین‌المللی و بازارهای جهانی برای کشورهای محاط به خشکه و دارای گزینه‌های اندک و پر چالش ترانزیتی، مانند افغانستان، نقش حیاتی دارد، طرح و تحقق برنامه‌ی احیای مجدد مسیر تاریخی راه لاجورد نشان‌دهنده‌ی موجودیت دیپلوماسی فعال و مفید و اراده و درایت کاری در افغانستان و فراهم شدن زمینه‌های تماس و تفاهم در منطقه محسوب می‌شود.

از سویی هم، پژوهشگران و صاحب‌نظران بر اهمیت مسیرهای ترانسپورتی-ترانزیتی در راستای دست‌یافتن ملت‌ها به توسعه‌ی پایدار و روابط ارزش‌مند مبتنی بر منافع مشترک منطقه‌ای و جهانی تأکید دارند. به گونه‌ی مثال، گدجیو و پروگیولووا( ب‌ت) معتقد اند که راه‌های ترانزیتی و ارتباطات ترانسپورتی اثرات جدی اجتماعی-جغرافیایی دارند و از جمله نیازهای اساسی برای ترقی کشورها محسوب می‌شوند. هم‌چنان، به گفته‌ی بیرنادیت (۲۰۰۸)، ترانسپورت و ترانزیت اساس تجارت، پویایی و رشد اقتصادی را شکل می‌دهند. یلدریم (۲۰۰۹) نیز معتقد است که جهانی شدن تولیدات و تجارت یکی از ویژه‌گی‌های مهم عصر کنونی است و ترانزیت و ترانسپورت قلب جهانی شدن و فراهم‌کننده‌ی رشد اقتصادی تلقی می‌شود. از سویی هم، کولیوا (۲۰۱۴) می‌گوید که رابطه میان حمل‌ونقل و توسعه‌ی پایدار در سطح جهان به حیث یک مفهوم جهانی بیان شده است؛ به همین ترتیب، وولف (۲۰۰۷) رشد پایدار را سنگ‌بنای پاسخ جمعی به یک چالش مشترک متعلق به عرصه‌های اقتصاد بازار، حوزه‌ی اجتماع، رفع محدودیت بازار و جهانی شدن می‌داند. بر علاوه، دانستن روابط پویای موجود میان ترانسپورت و اقتصاد باعث دست‌یافتن به تصامیم‌ مستحکم در قبال اقتصاد جهانی خواهد شد. (بتیسیدا و مارش، ۲۰۱۲)

افغانستان، به مثابه‌ی یک کشور محاط به خشکه، از وابسته‌گی‌های همیشه‌گی به معابر و مسیرهای تجارتی بعضی از کشورهای همسایه، که گاهی از موقعیت‌ ترانزیتی خود به حیث وسیله‌ی فشار بر افغانستان و به حیث ابزار تحقق سیاست‌های مبتنی بر منافع یک‌طرفه‌ی خودشان در افغانستان و منطقه استفاده می‌کنند، رنج و ضرر بسیاری را متحمل شده است، بنا بر این، دست یافتن افغانستان به راه/ راه‌های بدیل می‌تواند در جهت بهبود شرایط عمومی در این کشور نقش اساسی و حیاتی داشته باشد. از سویی هم، افغانستان در جهت استفاده معابر و راه‌های ترانزیتی بعضی از همسایه‌هایش اکثراً یا نقش منفعل داشته است و یا هم با وساطت و سهم‌گیری کشور سومی امتیاز استفاده‌ی محدود از معابر و مسیرهای آبی-ترانزیتی آن‌ها را به دست آورده است که این محدودیت و وابسته‌گی مبتنی بر نقش منفعل به دیگران باعث وارد شدن خسارات جدی اقتصادی به افغانستان، ضایع شدن اموال تجارتی سرمایه‌گذاران این کشور و وارد شدن آسیب‌های جدی به روحیه‌ی مردم و وجهه‌ی ملی افغانستان در منطقه و جهان شده است.

بنا بر این، حضور فعال افغانستان در شکل‌گیری معابر و راه‌های ترانزیتی-تجارتی منطقه‌ای و جهانی (مانند راه لاجورد) و دست یافتن افغانستان به راه‌های بدیل، ممکن است ضمن فراهم‌سازی زمینه‌های رشد اقتصاد و بهبود شرایط عمومی در این کشور، روی بهبود جایگاه و وجهه‌ی منطقه‌ای و جهانی افغانستان و رهایی این کشور از وابسته‌گی‌های جدی به یک یا دو همسایه‌ی خود تأثیر جدی داشته باشد. هم‌چنان، باید توجه داشت که مسیرهای ترانزیتی-ترانسپورتی تنها زمینه‌های حمل‌ونقل و انتقال کالای تجارتی و رشد تجارت و بهبود شرایط اقتصادی را فراهم نمی‌‌کنند، بلکه عامل اصلی در جهت شکل‌گیری روابط ماندگار مبتنی بر منافع مشترک، درک متقابل و همبسته‌گی ملت‌ها و هم‌چنان بستر تبادل تجارب و فرآورده‌های علمی و فرهنگی در میان جوامع انسانی محسوب می‌شود.

از سویی هم، باید متوجه بود که طرح و تحقق برنامه‌های بزرگ ترانزیتی-اقتصادی، مانند احیا و افتتاح راه لاجورد، در منطقه‌ای که ما قرار داریم، در پهلوی داشتن مزایا و پی‌آمدهای مهم و مفید خود، ممکن است یک سلسله چالش‌های احتمالی را نیز در پی داشته باشد. بنا بر این، لازم است تا ابعاد متفاوت احیا و بهره‌برداری راه لاجورد به بررسی گرفته شود و در روشنایی معلومات دقیق قدم برداشته شود. نگارنده‌ی این مقاله این موضوع را با راه‌اندازی یک پژوهش فشرده به  بررسی گرفته است، با آن‌که یافته‌های کامل آن در چارچوب یک مقاله‌ی اکادمیک ارایه خواهد شد، اما نکات مهم یافته‌ی پژوهش یاد شده به گونه‌ی فشرده در این نوشته نیز بیان شده‌اند.

یافته‌های پژوهش یاد شده بر اهمیت و حد تأثیرگذاری احیا و افتتاح راه لاجورد روی ایجاد و گسترش امید و انگیزه در میان مردم افغانستان، بهبود شرایط عمومی در کشور، وصل شدن افغانستان به بازارهای جهانی و باز شدن دروازه‌های بازارهای جهانی به روی کالای تجارتی افغانستان تأکید دارد. هم‌چنان، یافته‌های پژوهش یاد شده بیان‌گر سهیم شدن و حضور فعال افغانستان در بستر جهانی شدن و رهایی این کشور از وابسته‌گی‌های ترانزیتی به  همسایه‌/ همسایه‌های جنوبی و جنوب-غربی خود می‌باشد. برمبنای یافته‌های پژوهش انجام شده، در صورت تداوم استفاده از مسیر ترانزیتی-ترانسپورتی راه لاجورد و در صورت طرح و تحقق برنامه‌های مناسب و موجودیت مدیریت سالم برای استفاده از فرصت به دست آمده از طریق احیای راه ترانزیتی لاجورد برای افغانستان، نقش منفعل این کشور در عرصه‌ی ترانزیت و حمل‌ونقل به نقش فعال بدل گردیده و میان کشورهای متصل به راه لاجورد و کشورهای منطقه تماس‌ها و روابط مفید و ماندگار مبتنی بر منافع مشترک شکل خواهند گرفت. یافته‌های پژوهش انجام شده تأکید بر آن دارد که با باز شدن دروازه‌های بازارهای جهانی به روی افغانستان، زمینه‌های رشد پایدار در این کشور مساعد خواهد شد.

از سویی هم، یافته‌های این پژوهش ظرفیت‌های نابرابر مدیریتی و تخنیکی افغانستان با دیگر کشورهای متصل به راه لاجورد و احتمال مزاحمت‌ها و مداخله‌های کشورهای همسایه و منطقه برای ناکام‌سازی این برنامه‌ی بزرگ منطقه‌ای را از جمله چالش‌های جدی در مقابل راه لاجورد قلم‌داد می‌کند. در نهایت، در صورت استفاده‌ی به مورد از فرصت‌های ارزشمند فراهم شده از طریق احیای راه لاجورد برای افغانستان و شناسایی و مدیریت به موقع چالش‌های احتمالی، راه لاجورد به حیث عامل پیدایش و گسترش امید و انگیزه در میان مردم افغانستان و شکل‌گیری و تداوم روابط ماندگار و مبتنی بر منافع مشترک در میان کشورهای منطقه و هم‌چنان به مثابه‌ی یک شاهرگ حیاتی در راستای شکل‌گیری یک اقتصاد پویا و دست‌یافتن این کشور به رشد پایدار نقش بازی خواهد کرد.

 

پی‌نوشت

Bethesda, MD, & March, J. (2012). Assessing the economic benefit of transportation infrastructure investment in a mature surface transportation system final report section 1 – project summary and overview.  NCHRP : Cambridge Systematics, Inc.

Bernadet, M. (2008). Introduction au dossier ‘Transport et logistiques durables’. Notes de Synthèse du SESP, 168,  ۵-۸٫

Gadjiev, B.R., & Progulova, T.B. (UD). Comparative analysis of transport communication networks and q-type statistics. International University for Nature, Society and Man press: Dubna, Russia.

Koleva, P. (2014). Transport and sustainable development, in communication and in practice: A comparative analysis of the strategies of three French firms. East-West Journal of Economics and Business, XVII (1), 19-37.

Wolff, J. (2007).  L’appropriation du concept de développement durable par les firmes ou l’émergence d’une nouvelle convention de coordination”, Revue de l’organisation responsable, 2, 27-36.

Yildirim B. (2009). A key element of economic growth. transport for a global economy. Challenges & Opportunities in the Downturn. International Transport

Forum, OECD, 8-10.

دکمه بازگشت به بالا