رسم چوپانی و چوپان‌داری در غور

نبی ساقی

غور معمولاً ولایتی زراعتی و مال‌دار شمرده می‌شود. گرچه بیشتر زراعت مردم به‌صورت دیمه (للمی) است و در سال‌های پسین، در اثر خشک‌سالی زراعت و مال‌داری بسیار آسیب دیده، اما هنوز هم رسم مال‌داری در این ولایت کم‌وبیش وجود دارد.

چوپانی و چوپان‌گیری یکی از رسوم قدیمی مردم غور است. مردم غور طبعاً مردم روستایی هستند. روستاها معمولاً از ۲۰ تا ۶۰ خانواده تشکیل شده‌اند و این روستاها برای گرداندن امور گوسفندان خود، هر سال رسم چوپان‌گیری دارند.

چوپان‌گیری

مردم روستاهای غور معمولاً در اول سال نجومی، چوپان جدید می‌گیرند یا چوپان سابق را ابقا می‌کنند. چوپان معمولاً توسط یک یا دو تا از موی‌سفیدان قریه، از همان قریه یا مناطق دیگر تشخیص و به دیگر موی‌سفیدان معرفی می‌شود. بعد از توافق و اندکی غور در مورد سابقه چوپان، چوپان جدید برای یک سال استخدام می‌شود.

چوپانی/ بره‌گی/ مزد چوپان

مزد چوپان، معمولاً به شیوه‌ای که به نام «چوپانی/‌بره‌گی» مشهور است، تعیین می‌شود. در این شیوه، چوپان برای یک سال رمه را به چرا می‌برد و مراقبت می‌کند. مزد چوپان، سال بعدی، از بره‌های گوسفندانی که پارسال مراقبت کرده، پرداخته می‌شود و از هر ده گوسفند، یک بره به چوپان تعلق می‌گیرد. اگر کسی ده گوسفند در رمه داشته باشد، سال بعد یک بره به چوپان می‌دهد و اگر مثلاً سیزده گوسفند داشته باشد، در آن صورت یک بره و یک مقدار گندم یا پول نقد باید به چوپان بپردازد. گاهی از روش «رونداف» کار می‌گیرند و از ده تا چهارده را مثلاً یک حساب می‌کنند و از شانزده تا بیست را، ۲ بره. گاه هم از اول سال مزد چوپان در بدل مقدار معین گندم یا پول نقد تعیین می‌شود، که به آن چوپان گندمی یا پولی می‌گویند.

رسم گماری‌داری

گماری کسی است که به صفت همکار/اسستانت با چوپان به‌شکل نوبتی انجام وظیفه می‌کند. اگر کسی پنجاه گوسفند در رمه داشته باشد، پنج شبانه‌روز باید گماری بفرستد و اگر مثلاً چهل گوسفند داشته باشد، چهار شبانه‌روز. در حساب چوپانی نمی‌گویند فلانی چهل گوسفند یا شصت گوسفند در رمه دارد، می‌گویند چهار شب یا شش دارد. هر ده گوسفند، یک شب شمرده می‌شود. چوپانی گفته بوده است: گماری ای گماری ای گماری/ رمه‌ ر غلتی به پشته‌ هواری.

 نان چوپان

نان چوپان به نوبت توسط مردم روستا تهیه می‌شود؛ یعنی هر کس یک شب مال دارد، یک شب به چوپان غذا می‌دهد و اگر پنج شب مال دارد، پنج شب باید برای چوپان غذا تهیه کند. معمولاً نوبت گماری و نوبت غذای چوپان، در یک وقت است. در زمال مال‌چاشتی، یعنی زمانی که گوسفندان، شب در کوه‌ها هستند، خانه نوبتی، هر چاشت برای چوپان و گماری، نان ۲۴ ساعت بعدی را آماده می‌کند و به چوپان و گماری تحویل می‌دهد.

مال‌چاشتی

مال‌چاشتی رسمی است که هرگاه هوا به حد کافی گرم شد، گوسفندان را شب به قریه نمی‌آورند و فقط هر ۲۴ ساعت یک بار، معمولاً ساعت ۱۲:۰۰ یا ۱:۰۰ ظهر، به قریه می‌آورند تا مردم گوسفندان‌شان را بدوشند. چوپان تا حدود ساعت‌های ۳:۰۰ گوسفندان را در قریه یا نزدیک قریه می‌خواباند و بعد به چرا می‌برد. فردا ساعت ۱۲:۰۰ دوباره رمه را به قریه می‌آورد. در زمان‌های معمولی و زمستان، چوپان رمه را صبح به چرا می‌برد و شام دوباره به قریه می‌آورد و هر کسی گوسفند خود را به کوله یا سُم خودش، جابه‌جا می‌کند. دوران مال‌چاشتی معمولاً از ماه جوزا تا آخر سنبله را کم‌وبیش در بر می‌گیرد. زمستان اگر برف‌باری زیاد باشد و رمه به چرا برده نشود، طبعاً چوپان بیکار می‌ماند.

لباس و پوشاک چوپان

لباس چوپان معمولاً در هنگام استخدام او رسماً تعیین می‌شود؛ این‌که مثلاً در طول سال، چند جوره کفش و چند جوره لباس مردم باید برای چوپان تهیه کنند. این لباس و پوشاک، توسط جمع‌آوردن گندم یا پول نقد از سوی موی‌سفیدان قریه، تهیه می‌شود. گاهی علاوه بر لباس قراردادی، برخی مردم قریه به‌صورت ثوابی نیز به چوپان لباس فصل کمک می‌کنند. گاه نیز تهیه لباس و کفش مناسب برعهده نوبتی، یعنی همان کسی است که نوبت گماری و غذای چوپان برعهده او است. وقتی نوبت چوپان از یک خانه به خانه دیگر رسید، لباس و کفش او نیز عوض می‌شود.

خر چوپان/ خر رمه

مردم قریه برای انتقال بار و غذای چوپان، مرکبی را به‌صورت دسته‌جمعی در اختیار چوپان می‌گذارند تا غذا و توشه خود را با آن انتقال دهد. برخی اوقات اگر چوپان ناچار شود گوسفندی را حلال کند، یا گوسفندی بزاید، آن را نیز توسط همین مرکب که به نام «خر رمه» یاد می‌شود، انتقال می‌دهد. برخی چوپان‌ها، از خود مرکب دارند و نیاز نمی‌شود که مردم برای به مرکب بدهند، اما اکثراً مردم یک مرکب را در اختیار چوپان قرار می‌دهند. خر رمه معمولاً ماچه‌خر باید باشد که آرام است و جنجال و فرار ندارد و چوپان را به زحمت نمی‌اندازد.

سگ رمه

معمولاً به خاطر دفاع در برابر گرگان و حتا به خاطر دزد و دغل، برای رمه یک یا دو سگ نیز پیدا می‌کنند تا در تاریکی شب و هنگامی که چوپان‌ها خواب هستند، از رمه حراست کنند. سگ‌های رمه در برابر گرگ، باید سگ‌های شجاع و قوی باشند؛ اما به مردم و کودکان کاری نداشته باشند و آرام  و مامور باشند. غذای سگ یا سگان رمه را نیز چوپان به کمک مردم تهیه می‌کند. در سال‌های پسین گاهی علاوه بر سگ، برخی چوپان‌ها با خود جهت حفاظت از رمه، تفنگ  نیز حمل می‌کنند.

سرکش‌ رمه و زنگ گوسفندان

برخی چوپان‌ها به زنگ رمه علاقه دارند و از صدای آن خوش‌شان می‌آید. معمولاً برخی صاحبان گوسفند یا چوپان‌ها، به گردن برخی گوسفندان زنگ می‌اندازند. سرکش معمولاً به آن بز نر بزرگ و کلان‌شاخی گفته می‌شود که پیشاپیش رمه حرکت می‌کند. چوپان‌ها معمولاً به گردن آن سرکش، زنگی می‌اندازند. زنگ سرکش، گاهی در پیدا کردن موقعیت گوسفندان نیز به چوپان کمک می‌کند و گاه یک عمل شوقی است و کارکرد دیگری ظاهراً ندارد.

رسم خون و موی

اگر گوسفندی در کوه مریض شود و نیاز باشد که حلال شود، چوپان آن را حلال می‌کند و نعشش را به‌صورت سالم به مالک گوسفند می‌آورد. در این صورت، مقداری از گوشت، معمولاً دل گوسفند، به چوپان داده می‌شود. اگر گوسفند را گرگ بخورد، چوپان مکلف است که خون و موی یا به هر حال نشانی از آن گوسفند به صاحبش بیاورد تا ثابت بسازد که گوسفند را گرگ خورده است. اگر گوسفند گم شود و خون و موی آن را چوپان به قریه آورده نتواند، صاحب گوسفند، تاوان آن را از چوپان طلب می‌کند.

نی چوپان

برخی چوپان‌ها به نی و نی‌نوازی نیز علاقه دارند. گاهی شب‌ها یا روزها در بلندای کوه می‌نشینند و نی می‌نوازند. نمی‌دانم نواختن نی، به کنترل گوسفندان ربطی دارد یا نه، اما از قدیم در تمام قلمرو زبان فارسی، مساله نی با شبانان پیوند داشته و هرگاه حرف از شبان شود، نی‌های شبانی نیز در ذهن‌ها تداعی می‌شود.

پ ن: کلمۀ چوپان در ادبیات رسمی ما به‌صورت شُبان تلفظ می‌شود؛ اما مردم غور معمولاً چوپان می‌گویند. این یادداشت براساس رسم و رواج منطقه تیمنی‌های دولت‌یار نگارش یافته است، اما کم‌و‌بیش در تمام ولایت غور همین رسم و رواج وجود دارد.

دکمه بازگشت به بالا