عقب‌نشینی تاکتیکی

عصمت‌الله احمدی، ماستر علوم استرتژی امنیت ملی

جنگ در ذات خود انواع و اقسام فراوان دارد. جنگ‌های متعارف از نگاه تاکتیکی به تعرض و مدافعه و نامتعارف به چریکی و کمین گفته می‌شود. جنگ از نگاه جغرافیایی به جنگ در جنگلزار، دلدلزار، کوهسار و میدان‌های هموار تقسیم می‌شود. از نگاه تکنولوژی نیز جنگ‌ها می‌توانند سایبری، هسته‌ای، کیمیایی و بیولوژیکی باشند. هم‌چنان، جنگ روانی، جنگی است که با مصرف کم و تأثیرات بیش‌تر مخرب در همه انواع جنگ‌های ذکر شده، قابلیت استعمال دارد. موضوع مورد بحث ما «عقب‌نشینی تاکتیکی» است که این روزها بسیار مورد بحث رسانه‌ها قرار گرفته است.

عقب‌نشینی تاکتیکی یک اصطلاح نظامی و یکی از اجزای مدافعه است. مدافعه در ذات خود شکل اجباری جنگ است. نیروهای نظامی این نوع تاکتیک جنگی را از روی قوت نه، بلکه از روی ناچاری اختیار می‌کنند؛ آن هم زمانی که یک جزوتام در یک منطقه برای حصول یک هدف در مدافعه قرار می‌گیرد، یا بعد از حصول هدف بنا بر دستور مقامات بالایی عقب‌نشینی می‌کند و یا بنا بر عدم داشتن توانایی مقاومت و عدم دریافت حمایه از جانب مقامات مافوق، جبراً به خاطر جلوگیری از تلفات و ضایعات عقب‌نشینی می‌کند تا در موقع مناسب دوباره مواضع از دست‌رفته را اشغال کند. به این روش‌، عقب‌نشینی تاکتیکی می‌گویند.

عقب‌نشینی تاکتیکی به ندرت اختیاری صورت می‌گیرد. آن هم زمانی که نیروها برای عملیات‌های نجات در اثر حوادث طبیعی به جایی گماشته می‌شوند، یا زمانی که نیروها برای حفظ صلح منحیث میانجی میان گروه‌های متخاصم قرار می‌گیرند و یا زمانی که یک منطقه در تهدید تعرض کشور همسایه و یا گروه‌های تروریستی قرار داشته باشد، نیروها در حالت مدافعه قرار می‌گیرند، وقتی تهدیدها برطرف می‌شود، دستور عقب‌نشینی تاکتیکی داده می‌شود.

در اغلب موارد، عقب‌نشینی تاکتیکی جبراً صورت می‌گیرد. بنا بر هر دلیلی که باشد قطعات و جزوتام‌ها توان مقاومت را در مقابل دشمن ندارند؛ بنابراین نخست عقب‌نشینی و بعد از آرایش قوا و دریافت حمایه هوایی و زمینی، ساحات از دست ‌رفته را دوباره اشغال می‌کنند. چنان‌چه وقتی طالبان چند سال پیش به شهر کندز حمله کردند، نیروهای امنیتی و دفاعی بنا بر عدم داشتن توانایی مقاومت در مقابل این گروه و جلوگیری از تلفات ملکی و نظامی، عقب‌نشینی کردند و بعد از آرایش قوت‌ها ساحات از دست‌ رفته را پس گرفتند. این مورد، یک «عقب‌نشینی تاکتیکی» بود.

عقب‌نشینی‌های تاکتیکی منظم صورت می‌گیرد. به این معنا که قطعات و جزوتام‌ها در یک فرصت مناسب با یک پلان و برنامه‌ای از قبل تهیه شده پرسونل، سلاح، مهمات و تجهیزات‌شان را که قابل انتقال باشد، با خود در یک مکان مصون انتقال می‌دهند و حالت مدافعه را به خود اختیار می‌کنند و متباقی تجهیزاتی را که نمی‌توانند انتقال دهند، برای این‌که به دست دشمن نیفتد، در ساحه از بین می‌برند.

عقب‌نشینی‌های تاکتیکی عموماً برای خارج شدن از نقاط محکوم و مستقر شدن به نقاط حاکم صورت می‌گیرد. تعبیه نیروهای امنیتی و دفاعی به خصوص در اوایل ایجاد اردو و پولیس ملی طوری صورت گرفته است که در آن زمان از حمایت قوی هوایی و زمینی نیروهای ائتلاف برخوردار بودند و هیچ نوع ضرورتی مبنی بر عقب‌نشینی احساس نمی‌شد. اکنون که این حمایه وجود ندارد، نیروهای امنیتی و دفاعی مجبور هستند برای ایجاد قوت‌های مانور، عقب‌نشینی تاکتیکی کنند.

برای مواجه نشدن با این نوع تاکتیک، تعبیه مجدد قوت‌ها حتا در آغاز سال ۲۰۱۴ که اکثریت نیروهای بین‌المللی از افغانستان خارج شدند، باید صورت می‌گرفت. تجربه خروج قوت‌های شوروی از افغانستان موجود است. در زمان خروج نیروهای شوروی نه تنها تولی‌ها و کندک‌ها که حتا لواهایی که اکمالات و حمایه‌ آن‌ها از طریق زمین با مشکل صورت می‌گرفت، عقب‌نشینی کردند. با عقب‌نشینی این لواها و کندک‌ها، نیروی بزرگ مانور و ذخیره برای قول‌اردوها ایجاد شد.

عقب‌نشینی لواها و کندک‌ها در آن زمان یک استراتژی موثر بود. اکمال قول‌اردوهای جلال‌آباد، پکتیا و قندهار که بدون حمایه شوروی‌ها به مشکل صورت می‌گرفت، با پیاده شدن این استراتژی توسط خود افغان‌ها با تلفات و ضایعات کم‌تر اجرا شد. جنگ جلال‌آباد به بهترین وجه مدیریت شد. ولایات پکتیا، خوست، زابل، قندهار، ارزگان، هلمند، کندز، بغلان، کنر و جلال‌آباد بدون حمایه شوروی‌ها اکمال می‌شد.

مسوول عدم تعبیه مجدد قطعات نیروهای امنیتی و دفاعی که امروز دامن‌گیر نیروهای امنیتی و دفاعی شده است، سیاسیون و والی‌ها هستند. در بسیاری از ولسوالی‌ها با وجودی که تنها چند صد متر مربع و یا چند کیلومتر مربع در اختیار نیروهای امنیتی و دفاعی است، متباقی ساحات در کشمکش میان نیروهای امنیتی و طالبان قرار دارد. از طرف دیگر، اکثریت این ولسوالی‌ها با درنظرداشت وضعیت کنونی امنیتی کشور و حالت نیروهای امنیتی و دفاعی، چندان منفعت استراتژیک هم ندارد. سیاسیون برای مشروعیت بخشیدن به انتخابات ریاست جمهوری و وکلای پارلمان در کار نظامیان مداخله می‌کردند و با تعبیه مجدد نیروها مخالفت می‌ورزیدند. حتا اکثریت والیان در تعیین و تقرر قوماندان‌ها نقش ایفا می‌کردند.

از جانب دیگر، نیروهای حمایت قاطع نیز نیروهای امنیتی و دفاعی را در تعبیه مجدد قوت‌ها همکاری نکردند. نیروهای امنیتی و دفاعی به دلیل مخالفت سیاسیون نتوانستند بسیاری از جزوتام‌های خود را عقب‌نشینی تاکتیکی بدهند. در مناطقی که این نیروها در محاصره قرار داشتند و راه‌های زمینی مسدود بود، امریکایی‌ها هم نه در پلان‌گذاری عقب‌نشینی سهم گرفتند و نه حمایت هوایی کردند. حمایت زمینی هم که از سال ۲۰۱۴ به بعد کاملاً محدود شده بود. به طور مثال، عقب‌نشینی نیروهای امنیتی و دفاعی از ولسوالی غورماچ ولایت فاریاب کاملاً ناقص صورت گرفت.

«ماهی را هر وقت از آب بگیری، تازه است». هنوز هم نیروهای امنیتی و دفاعی از قابلیت‌های زیادی برخوردار هستند. استراتژی دفاع مستقلانه ترتیب شود، چنان‌چه در سال ۱۳۹۸ ترتیب شده بود و در دسترس دفتر شورای امنیتی ملی و ریاست جمهوری قرار دارد. از نقاط مثبت آن استفاده شود، مناطقی که در آن اکمال نیروهای امنیتی و دفاعی از طریق زمین مشکل‌آفرین است، با حمایه قطعات خاص و کوماندو تخلیه شود. هم‌چنان ولسوالی‌هایی که اهمیت استراتژیک کم‌تر دارد -اگرچه وجب وجب خاک افغانستان مهم است- اما بنابر ضرورت، برای ایجاد نیروی مانور تخلیه شود. از نیروهای ذخیره در اکمالات سایر لواها، ولسوالی‌ها، حفظ و امنیت شاهراه‌ها استفاده شود.

دولت می‌تواند این نیروها را مدیریت کند. این نیروها برای تأمین امنیت کشور کم نیستند. کادرهای نظامی که بدون سپری شدن زمان معین تقاعد به تقاعد سوق داده شدند، بدون تبعیض احضار شوند و از آن‌ها در سوق و اداره نیروها استفاده شود. از قطعات و جزوتام‌ها در سراسر کشور حمایت شود.

در سال‌های ۱۳۶۰ در بیان‌خیل جاجی ولایت پکتیا در نزدیکی خط دیورند وظیفه اجرا می‌کردم. وقتی هواپیماهای قوای هوایی را می‌دیدم، خوش می‌شدم و روحیه می‌گرفتم که دولت ما از ما خبر دارد. اگر دولت با پرسونل نیروهای امنیتی و دفاعی در جلریز ارتباط می‌گرفت و به آن‌ها اطمینان حمایوی می‌داد، آن‌ها تسلیم نمی‌شدند و سخنگویان دولت هم مجبور نمی‌شدند در بساط نکته‌دانان از عقب‌نشینی تاکتیکی که نمی‌دانند (به خاطری که نظامی نیستند و اصطلاحات نظامی را نخوانده‌اند) به چه چیزی اطلاق می‌شود، سخن بگویند.

دکمه بازگشت به بالا