بخش سوم – معیاری‌سازی ساختمان‌ها در افغانستان

انجنیر نادر پیشتاز

دو تکنولوژی دیگری که موجب سرعت و کیفیت ساختمان‌سازی می‌شود، تکنولوژی پری فب (اجزای ساختمانی پیش تولید شده) از مواد مختلف و تکنولوژی عناصر پیش ساخته شده کانکریتی (پریکست کانکریت) است. کیفیت چنین عناصر در محل تولید یا فابریکه تحت نظارت سخت‌گیرانه و دقیق قرار می‌گیرد و با تولید سریع و متواتر صرفه‌جویی عظیم در نیروی کار، مواد و هم‌چنان کاهش مدت ساختمان فراهم می‌شود. این روش‌ها به خاطر اهمیت اقتصادی و سرعت ساختمانی، در کشورهای پیش‌رفته به شمول ایالات متحده امریکا، کشورهای اروپایی و چین مورد توجه و استفاده موثر وسیعی قرار گرفته و اعمار سریع و اقتصادی ساختمان‌ها را فراهم کرده است. اعمار شفاخانه یک‌هزار بستر شهر ووهان چین در دو هفته با استفاده از عناصر پریکست و پری فب تحقق یافت.

رایج ساختن دیزاین و استفاده عناصر پیش ساخته کانکریتی و آموختن این دانش توسط مهندسان و انجنیران از اهمیت زیادی برخوردار است. باید ابتکار گروپ‌های متشبث انجنیران جوان برای احداث فابریکه‌های تولیدی کوچک و بزرگ در سکتور خصوصی حمایت شود تا توسعه این صنعت گسترده‌تر گردد.

احتمال دارد که تعداد زیادی در افغانستان استفاده کانکریت پیش ساخته شده را تنها در محدوده‌ ساختارهای آپارتمان‌های رهایشی که توسط فابریکه خانه‌سازی اعمار می‌گردد، تصور کنند؛ ولی این شیوه ساختمانی به مراتب از این محدوده جلوتر رفته و با تکنولوژی دیگری به نام کانکریت متشنج قبلی (پریسترسد کانکریت) متمم است که می‌تواند یا به صورت بخشی از یک ساختمان و یا در تمام ساختمان مورد استفاده قرار گیرد. معمول‌ترین این عناصر، گادرهای دارای وایه‌های متوسط و طویل برای پل‌ها و تعمیرات، فرش‌ها، پوشش‌ها، دیوارها، اتاق‌های مکعب یا مستطیل شکل و… عناصر ابتکاری تزئینی است.

استفاده عناصر پیش ساخته شده‌ کانکریتی برای یک مهندس کنترل بزرگی را مهیا می‌سازد تا از انتخاب دیزاین‌های مرغوب که نمایانگر ظرافت‌های فرهنگی و هنری باشد، برای سطوح خارجی یا قسمت‌های داخلی ساختمان‌ها استفاده کند.

از آن‌جایی که قسمت‌های مرکزی، شرقی و شمال‌شرقی افغانستان از جمله‌ مناطق فعال زمین‌لرزه‌های آسیا است، پس نباید در دیزاین و ساختمان تعمیرات مقاوم زلزله هیچ نوع اهمالی صورت گیرد.

عامل زلزله و تأثیرات آن بالای ساختمان‌ها، دانش نسبتاً جدیدی است که به صورت جدی بعد از سال ۱۹۷۰ در نگرش تحلیلی و ارزیابی‌های انجنیری ساختمانی تغییراتی را رونما ساخته و هنوز هم در حال توسعه است. کد بین‌المللی ساختمان دساتیر و ضوابطی را برای دیزاین ساختمان‌های مقاوم زلزله ارایه کرده است که بایست همه طرح‌ها در مطابقت با آن دیزاین شود و هماهنگی داشته باشد.

آنچه معمول است برای اندازه‌گیری شدت زلزله مقیاس‌های مرکالی و ریشتر استفاده می‌شود. اندازه‌گیری شدت زلزله در مقیاس مرکالی براساس اثرات تخریبی، مشاهدات و تجارب مردم استوار است که میزان ویرانی‌های بارآمده را به دوازده درجه طبقه‌بندی کرده و هر درجه در این مقیاس بال نامیده شده است. مقیاس مرکالی اساس ریاضی و ساینستیفیک ندارد.

مقیاس ریشتر اساس ریاضی و ساینستیفیک دارد. در این مقیاس، زمین‌لرزه‌ها براساس اندازه‌ امواج لرزه‌ای آن‌ها که توسط لرزه‌نگار اندازه می‌شود، ثبت و شدت زلزله براساس مقدار مجموعی انرژی آزاد شده محاسبه و تخمین می‌گردد. نتایج برون داد کمپیوتری بزرگای مومنت یا بزرگای ریشتر را مشخص می‌سازد که به ده درجه تقسیم‌بندی شده است. براساس این مقیاس، زلزله‌ای به بزرگای یک را هیچ‌کس احساس نمی‌کند؛ در حالی که زلزله‌ای به بزرگای ده می‌تواند آن منطقه را نابود کند.

اندازه شدت بزرگای مومنت، یک معادله لگارتمیک به قاعده ۱۰ است؛ در حالی که معادله لگارتمیک برای تخمین انرژی آزاد شده به قاعده ۳۲ است. برای هر درجه‌ای که شدت ثبت شده لرزش زمین بالا برود، مقدار بزرگای مومنت، ده مرتبه بلند می‌رود، یعنی زمین‌لرزه‌ای به بزرگای ۵ مقیاس ریشتر، ده مرتبه بزرگ‌تر از زلزله‌‌ای به بزرگای ۴ همین مقیاس است و انرژی آزاد شده ۳۲ مرتبه بیش‌تر است. برای این‌که توضیح داده شود که چه مقدار انرژی در یک انفجار آزاد می‌شود، باید گفت که تنها یک موج لرزه‌ای همان مقدار انرژی را آزاد می‌کند که یک‌صد و هفتاد گرام ماده انفجاری «تی‌ان‌تی» انفجار داده شود. بنابراین، یک زلزله‌ای به بزرگای ۸ همان مقدار انرژی را آزاد می‌کند که ۶ میلیون تن «تی‌ان‌تی» انفجار داده شود. به این ترتیب، زلزله‌ای به بزرگای ۹ که خیلی به ندرت اتفاق می‌افتد، تقریباً بیش‌تر از یک میلیون مرتبه انرژی را نسبت به زلزله‌ای به  بزرگای ۵ آزاد می‌کند.

زلزله‌ای به شدت ۶ تا ۷ بزرگای ریشتر، معادل ۸ تا ۹ بال مرکالی سبب صدمات تخریبی در تعداد اوسط تعمیرات خوب اعمار شده در مناطق پرجمعیت می‌شود. ساختمان‌هایی که در مقابل زلزله خوب دیزاین شده باشد، متحمل صدمات متوسط و خفیف می‌شود. در ساختمان‌های دیگری که دارای کیفیت خوب دیزاین نباشد، صدمات متوسط و شدیدی رونما می‌شود. احتمال جدی شکستن و سقوط  دودکش‌ها، مناره‌های منفرد، به هم ریختن پایه‌ها، دیوارها، بنا‌های تاریخی و انبارها یا ذخیره‌ها وجود دارد. علاوه بر این، امکان آسیب‌ خفیف در ساختمان‌های خاص مانند تأسیسات (اتمی) که خیلی مقاوم زلزله دیزاین و ساخته می‌شود، وجود دارد. لرزه‌ها در ساحات وسیع تا صدها کیلومتر از کانون زلزله احساس و موجب تکان‌های قوی و خیلی شدید در منطقه کانون زلزله می‌شود.

بنابر تعریف، انجنیری زمین‌لرزه مجموعه‌ای از دانش‌ها و فنون گوناگونی است که حول اهداف حیاتی مربوط به مطالعه، دیزاین، اجرا‌، کنترل و نگه‌داری انواع ساختمان‌ها و سازه‌های عمرانی مقابل تأثیرات قوه‌های ناشی از وقوع زلزله‌های احتمالی چرخیده است و برای حصول اطمینان هرچه بیش‌تر حداقل خسارات وارده سعی به خرج می‌دهد. از لحاظ انجنیری، در قدم اول، در دیزاین و طراحی یک تعمیر یا سازه،‌ مقابل بارهای زلزله‌ای نگرانی‌های ایمنی در جریان یک زلزله بزرگ مطرح است. در قدم‌های بعدی، دوام قابلیت مقصد اجرایی ساختمان (سرویس‌دهی آن)، قابلیت استفاده و در نهایت پتانسیل از دست دادن ارزش اقتصادی آن در جامعه در نظر گرفته می‌شود. هیچ انجنیر دیزاین کننده، تضمین نمی‌تواند که یک ساختمان، صدماتی را در جریان یک زلزله شدید متقبل نشود؛ ولی می‌تواند ایمنی‌هایی را برای حفظ جان انسان‌ها به وجود آورد.

در مورد آسیب‌پذیری افغانستان ناشی از زمین‌لرزه‌ها، اداره سروی جیولوجیکی ایالات متحده امریکا (USGS) به کمک اداره انکشاف بین‌المللی آن کشور (USAID) مطالعات متعدد تحلیلی را به ارتباط احتمال خطرات زمین‌لرزه‌ها برای افغانستان انجام داده است. براساس این مطالعات، نقشه‌های ارایه شده است که ما را در تشخیص موقعیت ژئوسایزمیک کشور، موقعیت گسل‌های داخلی و خارجی از جغرافیا و زون‌های زلزله‌ای کمک می‌کند.


بیش‌تر بخوانید: 

بخش اول – معیاری‌سازی ساختمان‌ها در افغانستان

بخش دوم – معیاری‌سازی ساختمان‌ها در افغانستان

دکمه بازگشت به بالا
بستن