سناریوهای پس از خروج امریکا

حبیب حمیدزاده

دونالد ترمپ رییس جمهور ایالات متحده امریکا یک‌بار دیگر به خروج کامل نیروهای امریکایی از افغانستان تاکید کرد. ایالات متحده‌ی امریکا از شروع مذاکره با طالبان در پی این بوده است که راهی برای خروج نیروهایش از افغانستان پیدا کند و رقم زدن آینده و سرنوشت افغانستان را به دست خود مردم افغانستان واگذار کند، به گونه‌ای که منافع و سلطه‌اش در افغانستان صدمه نبیند. ایالات متحده امریکا در حالی از افغانستان خارج می‌شود که به هیچ یک از اهداف تعیین‌شده‌ی سال‌های نخستین لشکرکشی‌اش به افغانستان، نرسیده است. ایالات متحده به منظور برقراری یک نظام متحد با خودش در قلب آسیای جنوبی و آسیای میانه، به وجود آوردن یک دموکراسی نمادین و ریشه‌کن کردن بنیادگرایی اسلامی وارد افغانستان شده بود. اما پس از ۱۹ سال درگیری و جنگ‌های خونین با طالبان هیچ یک از این اهداف او برآورده نشده است. این کشور هم‌مانند اتحاد جماهیر شوروی حالا موفقیت را در بیرون کشیدن پای خود از این ورطه و باتلاق می‌داند. سیاسیون و آگاهان این عقب‌گرد امریکا و خالی‌کردن پشت دولت کابل را که با آن پیمان امنیتی‌ای که امضا کرده است و متعهد به نهادینه کردن دموکراسی بود، شبیه با رفتار دولت وقت شوروی با حکومت داکتر نجیب‌الله می‌دانند. ۳۱ سال قبل، عقب‌نشینی شوروی از افغانستان شبیه به این روزهای افغانستان بود که فروپاشی نظام مورد حمایت مسکو و در نهایت سقوط افغانستان به کام جنگ‎های خونین و ویران‌گر داخلی و بعد از آن افتادن در دام بنیادگرایی اسلامی به رهبری وحشی‌ترین نیروهای زمانه، طالبان، بود.

این روزها سوال کسانی که رویدادهای کشور را پی‌گیری می‌کنند این است که آیا سناریوی ۳۱ سال قبل در افغانستان تکرار می‌شود؟ آیا تاریخ به گونه‌ی تراژیک بار دیگر تکرار می‌شود؟ قبل از خروج نیروهای شوروی از افغانستان دو دیدگاه در مورد افغانستان پس از خروج شوروی وجود داشت. عده‌ای معتقد بودند که جمهوری دموکراتیک خلق پس از خروج شوروی از هم می‌پاشد و مجاهدین قدرت را به زور تفنگ به دست می‌گیرند. عده‌ای دیگر معتقد بودند که به رغم تشدید فعالیت‌های تخریبی مجاهدین و ناپای‌بندی به موافقت‌نامه ژنیو و فعالیت‌های پاکستان، امریکا و متحدانش، جمهوری دموکراتیک خلق قادر است از تمامیت ارضی افغانستان مستقلانه دفاع کند. جمهوری دموکراتیک خلق در آن زمان برای «سخت‌ترین حالات» آماده‌گی گرفته بود. دولت وقت کابل مجهز بود. جمهوری دموکراتیک خلق در آن زمان ۵۷۰ بال طیاره‌ی جنگی و ترانسپورتی در اختیار داشت. قوای مسلح افغانستان در آن زمان دو هزار و ۵۰۰ عراده تانک (علاوه بر موترهای زرهی و زرهپوش) را صاحب بودند. قوای مسلح جمهوری دموکراتیک خلق افغانستان با پنج هزار وسایل نقلیه مجهز بود. اردوی کشور صاحب یک هزار نوع توپخانه و چندین دستگاه پرتاب راکت‌های اسکاد بود. همین‌طور قوای هوایی با رادارهای پیش‌رفته و راکت‌های رهبری‌شده زمین به هوا و توپچی‌های دافع هوا مجهز بود. این همه تجهیزات نشان می‌داد که در آستانه‌ی خروج نیروهای شوری، نیروهای مسلح افغانستان تقریباً تمام نیازمندی‌های‌شان را مرفوع ساخته بودند. تا مدت‌ها بعد از خروج شوروی، ‌آن کشور به افغانستان هم‌چنان کمک نظامی می‌کرد. بعد از خروج، تنها طیاره‌های نظامی شوروی روزانه ۲۵ تا ۳۰ پرواز برای آوردن مهمات و سلاح‌های مختلف از طریق هوا از اتحاد جماهیر شوروی به افغانستان انجام می‌دادند. تا جایی‌که در شش ماه اول خروج شوروی، طیاره‌های ترانسپورتی آن کشور چهار هزار و ۳۰۰ پرواز انجام داده بودند. در این پروازها سلاح و مهمات نظامی به قوای مسلح افغانستان آورده می‌شد. اما با این همه تجهیزات و امکانات جمهوری دموکراتیک خلق افغانستان نتوانست دوام بیاورد و برای همین قدرت را برای مجاهدین تسلیم کرد.

سقوط دولت دست‌نشانده شوروی تک‌عاملی نبود. دو همسایه بزرگ و اثرگذار افغانستان در سیاست‌های منطقه، یعنی ایران و پاکستان در آن زمان از نیروهای مخالف مسلح دولت نجیب حمایت می‌کردند. ایالات متحده امریکا و قطب مخالف شوروی با نظام کمونیستی کابل مخالف بودند و برای مجاهدین کمک مالی می‌کردند. عربستادن سعودی و کشورهای خلیج نیز از جهادی‌ها مخالف داکتر نجیب الله حمایت می‌کردند. مهم‌تر از اینها دولت حامی کابل، یعنی اتحاد جماهیر شوروی تمام نیروهای مسلحش را از افغانستان خارج کرد و کمک‌هایش را کاهش داد و سرانجام به صفر رساند. و اتحاد میان ایلیت‌های کمونیست جمهوری دموکراتیک خلق افغانستان از میان رفته بود. عوامل مهم دیگر حمایت گسترده‌ی مردم روستا از مجاهدین و بدبینی نسبت به دولت کمونیستی وقت بود. داکتر نجیب در یکی از سخنرانی‎هایش اعتراف می‌کند که قبل از خروج نیروهای شوروی همدردی بیش‌تر مردم افغانستان با مجاهدین بود(وکیل،۱۳۹۵، ۵۹۳-۵۹۴.)

اکنون هم اوضاع در داخل کشور شبیه به آن دوران است. اما آیا طالبان با قهر و غضب می‌توانند ارتش افغانستان را شکست بدهند و قدرت را در کابل قبضه کنند؟ در این شکی نیست که طالبان به دست‌آوردهای مهمی دست یافته‌اند. از یک نگاه می‌توان گفت اوضاع به نفع طالبان است، اما نه به اندازه‌ای که پیروزی طالبان را در میدان نبرد حتمی بسازد. هدف اصلی و بنیادی طالبان خروج نیروهای امریکایی، تغییر در سیاست‌های منطقه‌ای به نفع خودشان، فرسایش و پاشاندن نیروهای مسلح افغانستان و کاهش در کمک‌های بین‌المللی برای دولت افغانستان است که در این اهداف‌شان موفق بوده‌اند. امریکا آمادگی خروج کامل نیروهای خود را از افغانستان روی دست دارد و کشورهای عربی، پاکستان، ایران، روسیه و چین به تکرار میزبان رهبری طالبان بوده‌اند. هر یک از بازیگران منطقه‌ای و بین‌المللی، در مذاکرات صلح دولت با طالبان منافع خودشان را می‎جویند. طالبان اکنون مشروعیت یافته‌اند. طالبان تا دست‌یابی به اوضاع ایده‌آل خودشان از شورش‌گری و حملات خود علیه ارتش افغانستان و مکان‌های عمومی دست نخواهند کشید و به آتش‌بس تن نخواهند داد. آنان معتقد اند که با جنگ و قوه قهریه ممکن است دولت کابل را وادار به مذاکره کنند تا خواسته‌های‌شان بر کرسی بنشیند. اما پیروزی در میدان نبرد برای هر دو طرف جنگ دشوار به نظر می‌رسد. دولت و طالبان فقط از راه مذاکره می‌توانند به بخشی از اهداف‌شان دست پیدا کنند. ادغام در یک‌دیگر محتمل نیست.

تفاوت اوضاع امروز با افغانستان اواخر دهه ۶۰ خورشیدی در این است که طالبان هنوز در نظر دولت‌های اعضای سازمان ملل متحد، نیروهای بنیادگرا و ضد دموکراسی، ضد حقوق بشر، مخالف آزادی بیان، مخالف آزادی زنان و مخالف دیگر ارزش‌های جهان‌شمول می‌شناسند. هم‌چنان طالبان در داخل افغانستان هم به دلیل کارنامه‌ی سیاه‌شان در دهه‌ی ۷۰ خورشیدی در نظر مردم افغانستان نیروهای متعصب، قبیله‌ای و وحشی قلم‌داد می‌شوند. بستر اجتماعی در شهرهای بزرگ برای طالب مهیا نیست. طالب بی‌هوادار نیست، ولی هیچ گاه نیروی محبوبی نخواهد شد که مردم به آن اعتماد کنند و مسوولیت شهرها را به آن واگذار کنند. سناریوی سقوط دولت کابل و اساس‌گذاری امارت اسلامی نه برای جهان قابل قبول است و نه برای مردم افغانستان. با این همه، رفتارهای عجیب و غریب اخیر ایالات متحده امریکا در شیوه برخوردش با طالبان مایه‌ی نگرانی است و در نتیجه اوضاع امروز و فردای افغانستان از همه مردم می‌طلبد که آماده‌گی روزها و اوضاع بدتر از امروز را داشته باشند.

نوشته های مشابه

دکمه بازگشت به بالا
بستن