پناهنده‌گان روهینگیا، از میانمار تا بنگله‌دیش

چرا با پناهنده‌گان روهینگیا ملاقات کردم؟

من به حیث سفیر افغانستان برای سازمان ملل متحد در ژنیو، امسال ریاست کمیته‌ی اجرایی کمیشنری عالی ملل متحد در امور پناهنده‌گان را به عهده دارم. کمیته‌ی مذکور ۱۰۲ کشور عضویت دارد و بررسی و منظوری اهداف استراتیژیک، برنامه‌ها و بودجه‌ی کمیشنری عالی ملل متحد در امور پناهنده‌گان را به عهده دارد. یکی از مسئولیت‌های رییس کمیته، بازدید ساحه‌ای از محلات پناهنده‌گان در یکی از نقاط دنیا و ارائه‌ی دریافت‌ها و سفارشات به کمیته‌ی اجرایی آن کمیشنری است. از جمله مراکز پناهنده‌گان در کشورهای شرق میانه، افریقا، آسیا و امریکای لاتین که هر یک ویژه‌گی‌های خود را دارد، من بازدید از پناهنده‌گان روهینگیا -که از میانمار به بنگله‌دیش آمده‌اند- را انتخاب کردم. برای این انتخاب دو دلیل داشتم: اول، پناهنده‌گان روهینگیا در نحو خود بزرگترین سیل مهاجرت را رقم زده‌اند، چنانچه بیشتر از نیم میلیون مردم در صد روز مرز را عبور کرده‌اند و امروز کلان‌ترین مجموعه‌ی پناهنده‌گان را با نفوس تقریباً نه صد هزار نفر در بنگله‌دیش به وجود آوردند. دوم، پناهنده‌گان روهینگیا و کشور میزبان بنگله‌دیش مسلمان اند و افغانستان به حیث عضو سازمان همکاری‌های اسلامی در حوزه‌ی سیاست خارجی چند جانبه‌ی خود برای درک مسئله و رسیده‌گی به بحران سهم در خور توجه بازی کند. 

چشم دید من از کمپ و ملاقات با پناهنده‌گان

پناهنده‌گان روهینگیا در ایالت چیتاگونگ در محلی که به نام «کوکس بازار » یاد می‌شود جابه‌جا شده‌اند. کودکس بازار با میانمار هم‌مرز است. «کوکس» نام جنرال بریتانیوی‌ای بوده که سال‌های طولانی در همین منطقه زنده‌گی کرده و در همان‌جا درگذشته است. شهر کوکس بازار، در مقایسه با سایر شهرهای بنگله‌دیش کمتر انکشاف کرده، دو اعشاریه هشت میلیون نفوس دارد و ماهی‌گیری منبع عمده‌ی درآمد مردم محل است. مراکز مهاجرین حدود یک ساعت و نیم راه با موتر از مرکز «بازار کوکس» فاصله دارد.

پیشینه‌ی هجرت مردم روهینگیا به بنگله‌دیش، به سال‌های ۱۹۷۸ و نوبت بعد، به سال‌های ۱۹۹۱ و ۱۹۹۲ برمی‌گردد. اکثریت مهاجرین یا اصلاً باز نگشته‌اند، یا پس از برگشت دوباره مجبور به ترک وطن شده‌اند. حملات نظامیان میانمار بر مردم روهینگیا در اکتوبر ۲۰۱۶ و حادثه‌ی اخیر در اگست ۲۰۱۷ و پناه آوردن شماری زیادی از مردم روهینگیا به کشور همسایه، واقعیت‌های اخیر این سلسله است. ریشه‌ی این مهاجرت‌ها در تبعیض سیستماتیک، ساختاری و دراز مدت حکومت میانمار بر مردم روهینگیا بوده است. از سال ۱۹۸۲ به این طرف سند شهروندی (تذکره‌ی تابعیت) به طور عمدی به ایالت «روخین» که زادگاه و محل زنده‌گی مسلمانان روهینگیا است، توزیع نشده است. آن‌ها از ایالت «روخین» حق رفت و برگشت را نداشته‌اند، حق ملکیت‌شان صلب شده، حد اعظمی تا صنف ده درس خوانده می‌توانستند، اجازه‌ی شمولیت در کارهای دولتی و یا تجارت را نداشتند و برای ازدواج باید اجازه گرفته شود. حتا گاهی برای تدفین جنازه به اجازه و پرداخت رشوه مجبور می‌شوند. در ماه‌های اخیر این محدودیت‌ها از سوی نظامیان تشدید شده و شامل پرداخت پول برای فعالیت دکان، تلاشی خانه‌ها از طرف شب، تهدید، حبس و شکنجه بوده است. ۲۵ اگست ۲۰۱۷  تاریخ شروع حملات جدید و گسترده‌ی نظامیان میانمار بر مردم روهینگیا در ولایت روخین به منظور پاک‌سازی آن‌ها بود؛ حمله‌هایی که شامل کشتن، تجاوز جنسی، آتش زدن به مزارع، خانه‌ها و تخریب مساجد بوده است. این حملات به فرار سیل‌آسای مردم آنجا انجامید.

در ملاقاتی که من با شماری از زن‌های پناهنده داشتم، زن جوانی گفت که به خانه‌ی‌شان حمله کردند، شوهرش را کشتند. او مورد تجاوز مکرر قرار گرفت، برادرش زندانی شده و  پس از شش روز پیاده‌روی و عبور از جنگلات به حالت نیم‌جان به بنگله‌دیش رسیده است.

زن دیگری از کشته شدن دو فرزند و شوهرش توسط نظامیان در پیش چشمانش حکایت کرد. ۶۰ درصد پناهنده‌گان روهینگیا در بنگله‌دیش اطفال هستند. کودکان یتیم و بی‌سرپرست نیز شامل این جمع است. یک سوم نفوس پناهنده‌گان را افراد آسیب‌پذیر می‌سازد و شامل اطفال، زنان سرپرست، افراد با معلولیت و افراد مسن است. پس از فرار مردم از خانه و قریه‌های‌شان، محلات مسکونی و زمین‌ها  تخریب و آتش زده شده است. در شماری از این زمین‌ها و محلات مسکونی پایگاه نظامی اعمار شده است. این کار در کنار سایر موانع، برگشت مردم را دشوار و بسیار پر هزینه ساخته است. قرار روایت پناهنده‌گانی که من ملاقات کردم، کسانی که در سال‌های قبل به میانمار برگشت کرده‌اند، در کمپ‌های به نام بی‌جاشده‌گان داخلی با وضعیت ناگواری نگهداری می‌شوند. آن‌ها حق کار، زراعت و مالداری، رفت‌و‌آمد در بیرون از کمپ را ندارند. کمپ توسط سیم خاردار زیر نظر نیروهای نظامی محافظت می‌شود. چنانچه مجله‌ی تایم  چهار سال پیش در گزارشی در این مورد نوشت که «این‌ها کمپ‌های بیجاشده‌گان نیستند، بلکه کمپ‌های کان سن تریشنی هستند که مردم در آن به تدریج جان می‌دهند.» دولت میانمار گفته است که در زمین‌های مخروبه‌ی مسلمانان روهینگیا، کمپ‌هایی برای پذیرش عودت‌کننده‌گان آباد می‌کند. ظاهراً دولت این کشور پسان‌تر آن را به محلات مناسب ارتقا می‌دهد. وعده‌ای که قرار حکایت روهینگیایی‌ها پیش از این هم داده شده بود و آن‌هایی که برگشتند در این کمپ‌ها در خاک خود محبوس شدند. سرگذشت وحشتناک در چهره‌ی مظلوم و معصوم هر زن، مرد و طفل روهینگیایی و نگاه‌های دردناک و عمیق‌شان پیدا بود. برای من که متعلق به کشور درد دیده‌ای هستم، درک رنج و محنت پناهنده‌گان روهینگیا آسان‌تر می‌نمود.

پناهنده‌گان روهینگیا از دید بین‌المللی

بنگله‌دیش کنوانسیون ۱۹۵۱ در مورد وضعیت پناهنده‌گان را امضا نکرده است. از این رو بنگله‌دیش حد اقل از نظر تعهدات بین‌المللی، ملزم به رعایت مواد این کنوانسیون نیست؛ این مواد شامل حمایت و حفاظت پناهنده‌گان است. ولی بنگله‌دیش، هشتمین کشور پر نفوس جهان، با ۱۶۲ میلیون نفوس و با امکانات محدود برای یک کشور در حال توسعه، دروازه‌های خود را تا امروز در برابر پناهنده‌گان باز گذاشته و از آن‌ها میزبانی کرده است. این مسئله می‌تواند به کشورهای متمول و امضاکننده‌گان کنوانسیون ۱۹۵۱ در مورد پناهنده‌گان -که امروز پذیرش پناهنده‌گان برای شان مسئله‌ساز است- پیام متفاوتی برای انسان‌دوستی و شفقت داشته باشد. حکومت بنگله‌دیش، به گونه‌ی مکرر خواستار توجه بین‌المللی برای حل قضیه و برگشت با عزت و مصون پناهنده‌گان شده است. این کشور تأکید کرده است که حل مسئله فراتر از محدوده‌ی روابط دو کشور همسایه، یعنی بنگله‌دیش و میانمار است و در این زمینه ضمانت‌های بین‌المللی ضروری است.

شورای حقوق بشر در ۵ دسامبر پارسال، جلسه‌ی ویژه‌ای را در مورد وضعیت حقوق بشر اقلیت‌های مسلمان روهینگیا و سایر اقلیت‌ها در ولایت «روخین» در ژنیو دایر کرد. نماینده‌گی دایمی افغانستان در ملل متحد در ژنیو از شمار نماینده‌گی‌هایی بود که فراخوان تدویر این جلسه‌ی ویژه را حمایت کرد. نماینده‌گی دایمی افغانستان در جلسه اشتراک و موقف رسمی‌اش را در حمایت از مردم روهینگیا اعلام کرد. شورای حقوق بشر برای بررسی مستقل، بی‌طرف و مسلکی وضعیت، هیأت مأموریت حقیقت‌یاب را توظیف کرد. این هیأت به بنگله‌دیش سفر کرده، پس از مصاحبه و تجسس، تخطی‌های جدی، عمیق و متعدد حقوق بشری توسط نظامیان میانمار بر  مسلمانان روهینگیا را مستند کرد. دست‌یابی هیأت مأموریت حقیقت‌یاب به ولایت «روخینو» در کل کشور میانمار تا حالا قطعاً ممکن بوده است. افزون بر این، حکومت میانمار سایر سازمان‌های ملل متحد، موسسات بین‌المللی و خبرنگاران را برای بازدید و تهیه‌ی گزارش از ولایت «روخین» از دیر زمانی اجازه نداده است. کمیشنری ملل متحد برای امور پناهنده‌گان که به عودت را کمک می‌کند، به «روخین» دست‌رسی نداشته و بازدید نماینده‌گان ادارات ملل متحد محدود و گزینشی بوده است.

بحران روهینگیا حد اقل دو بحث دارد:  اول. جنبه‌ی انسانی و امدادرسانی برای حدود نه‌صدهزار پناهنده‌ای که در وضعیت حاد به سر می‌برند؛ دوم. جنبه‌ی سیاسی حقوقی مسئله به شمول عودت مصون و با عزت، تأمین عدالت و اعاده‌ی حقوق شهروندی مسلمانان روهینگیا و باشنده‌گان ولایت «روخین» و جلوگیری از تکرار قضیه در سایر ولایات میانمار در برابر مسلمانان.

چهره‌ی انسانی و نیازمندی‌های حاد پناهنده‌گان به سرپناه، غذا، آب و تشناب رونمایی اول این بحران است. در جایی که خیمه‌های پناهنده‌گان برپا شده است، پر از نشیب‌و‌فراز و تپه‌ها است و قسمتی از آن‌جا پیش از این جنگل بوده است. حدود یک‌صدو‌پنجاه هزار نفر را در این خیمه‌ها -که در نشیبی و پایین تپه‌ها موقیت دارند- بارنده‌گی موسم مانسون در هفته‌های پیش رو تهدید می‌کند. لغزش تپه‌ها در موسم بارنده‌گی تهدید دیگر پیش رو است. این مشکل کار امدادرسان‌ها را پیچیده کرده است. قرار گفته‌ی مسئولین کمپ، آن‌ها برای انتقال و جابه‌جایی، تحکیم جوی‌ها و پل‌ها و هموارکاری زمین، با زمان در رقابت اند. روز جمعه، بعد از چاشت حین بازدید از پناهنده‌گان، با نیروهای وزارت دفاع بنگله‌دیش در کمپ، که یونیفورم نظامی به تن داشتند روبه‌رو شدم، آن‌ها با وسایط نقلیه در هموارکاری و استحکام زمین مصروف کار بودند. باشنده‌گان محل که فاصله‌ی زیادی از محل پناهنده‌گان ندارند، نیز فقیر اند و امکانات محدود در دست‌رس دارند. کمیشنری عالی ملل متحد در امور پناهنده‌گان مصمم است که در کمک برای پناهنده‌گان، مردم محل را نیز در فرصت‌های کاری شامل کنند تا روحیه‌ی تفاهم و منفعت عمومی مراعات شود. هیچ‌کسی نمی‌دانست مردم روهینگیا تا چه زمانی آن‌جا می‌مانند: شش ماه، یک سال یا چندین سال. ولی توجه همه به وضعیت فعلی و مهیا کردن آنچه مقدور است، بود. در آن‌جا ده‌ها سازمان و موسسه‌ی دولتی و غیردولتی مصروف بودند. پرچم‌های شماری از سازمان‌ها و موسسه‌های دولتی و غیر‌دولتی بر فراز خیمه‌ها و مراکز‌شان نصب بود.

در بُعد سیاسی و حقوقی مسئله، کلید مشکل پناهنده‌گان روهینگیا چنان که تبعیض و بی‌عدالتی حل و زمینه‌ی برگشت با عزت مهیا شود، در دست دولت میانمار است. دولت میانمار، به تعهدات قبلی خود در مورد حقوق شهروندی مسلمانان روهینگیا در سی‌و‌پنج سال گذشته عمل نکرده است. بخشی از دولت میانمار به خصوص اردو و نظامیان آن کشور، مسلمانان روهینگیا را از میانمار نمی‌دانند و کشتن و ظلم بر آن‌ها در قانون و در عمل برای‌شان جرم نیست. قرار روایت یک پناهنده به من، آن‌ها در خاکی که نسل در نسل در آن زنده‌گی کرده‌اند و به آن تعلق دارند بیگانه حساب می‌شوند. بناً ریشه‌ی مشکل در تبعیض ساختاری و نظام‌مند برمی‌گردد. اراده‌ی دولت میانمار برای رفع تبعیض، گام نخستین برای گشایش قضیه است. در حل این مسئله، دولت‌های همسایه‌ی میانمار و منطقه، به شمول چین می‌تواند نقش عمده‌ای داشته باشد. سفر اخیر هیأت شورای امنیت و بازدیدشان از پناهنده‌گان روهینگیا در بنگله‌دیش و ملاقات‌شان با صدراعظم بنگله‌دیش و به دنبال آن سفر به میانمار و ملاقات با صدراعظم آن کشور از اقدامات اخیر سازمان ملل در زمینه است. دیده‌بان حقوق بشر در گزارش اخیرش سفارش کرده است که محکمه‌ی بین‌المللی جزا به بحران روهینگیا فراخوانده شود و آن را بررسی کند.

زمان نشان خواهد داد که کارآیی ابزار و میکانیزم‌های سازمان ملل و سایر تشکیلات منطقه‌ای و جهانی برای حل یکی دیگر از بحران‌های انسانی امروز تا چه اندازه‌ای خواهد بود. قرار گفته‌ی یکی از مسئولان بنگله‌دیش، مردم روهینگیا فلسطین دوم را شکل خواهند داد؛ مگر این که راه حل مناسبی از سوی میانمار، کشورهای منطقه و جهان به شمول ملل متحد به مسئله پیدا شود.

 

دکمه بازگشت به بالا