راشد الغنوشی؛ الگوی میانه‌روی برای جوامع بنیادگرا

حسین احسانی

قرار است انستیتوت مطالعات استراتژیک افغانستان، دومین جایزه‌ی صلح ابن‌سینا برای همکاری‌های فرهنگی بین صلح را به راشد الغنوشی، رییس حزب النهضه تونس به دلیل نقش اصلی‌اش در ایجاد گفت‌وگوی بین فرهنگی و حمایت از صلح، تفاهم، آزادی و دموکراسی انتخاب و اهمیت کمک به اعتدال و هم‌زیستی مسالمت‌آمیز در جهان اسلام اعطا کند.

راشد الغنوشی رهبر اسلام‌گرایان تونس و از مخالفین حکومت زین‌العابدین بن علی و حبیب بورقیبه است. او رهبر حزب النهضه تونس می‌باشد که نقش اصلی در دوران پسا بهار عربی در تونس ایفا کرد. راشد الغنوشی از متفکران میانه‌رو مسلمان است که دیدگاه‌های جدیدی در حوزه‌ی نظریه‌ی پیوند دین و سیاست، حکومت اسلامی و اجرای قوانین شرعی در جوامع چندقومی و چند فرهنگی دارد. الغنوشی سازگاری بین اسلام‌گرایی و دموکراسی و نوگرایی را یک اصل برای پیش‌رفت جوامع اسلامی تلقی می‌کند و تأکید می‌کند که میانه‌روی با پذیرش آرا و احترام به عقاید دینی پیروان ادیان دیگر قابل اجرا می‌باشد.

راشد الغنوشی رهبر اسلام‌گرایان تونس و از مخالفین حکومت زین‌العابدین بن علی و حبیب بورقیبه است. او رهبر حزب النهضه تونس می‌باشد که نقش اصلی در دوران پسا بهار عربی در تونس ایفا کرد. راشد الغنوشی از متفکران میانه‌رو مسلمان است که دیدگاه‌های جدیدی در حوزه‌ی نظریه‌ی پیوند دین و سیاست، حکومت اسلامی و اجرای قوانین شرعی در جوامع چندقومی و چند فرهنگی دارد.

راشد الغنوشی در ۱۹۴۱ در روستای غنوش در جنوب تونس به دنیا آمد، بعد از تحصیلات ابتدایی‌اش به مدرسه‌ی الزیتونیه‌ رفت و دیپلم شرعیات گرفت. سپس جهت کسب مدرک کارشناسی ارشد در رشته‌ی زراعت به قاهره رفت. اما به دلیل منازعات میان تونس و مصر، به سوریه رفت و در دانشگاه دمشق به تحصیل در رشته‌ی فلسفه پرداخت. بعداً او به فرانسه رفت تا زمان شکل‌گیری بهار عربی در تونس، با مشکلاتی برای ورود به تونس مواجه شده بود.

الغنوشی در سال ۲۰۱۲ به عنوان یکی از ۱۰۰ فرد با نفوذ جهان شناخته شد و به عنوان یکی از ۱۰۰ شخص اندیشمند برتر نشریه‌ی فارین پالیسی انتخاب شد. او هم‌چنین به همراه منصف المرزوقی رییس جمهور تونس، جایزه‌ی چاتم هاوس را به دلیل مصالحه‌ موفقیت‌آمیز که موجب انتقال دموکراتیک قدرت در تونس شده است را از آن خود کرده است. او در سال ۲۰۱۶ جایزه جمنلال باجاج را به دلیل تبلیغ ارزش‌های گاندی در خارج از هند دریافت کرد.

اما راشد الغنوشی چه نظریات و افکاری در مورد مسایل چالشی و بنیادین اسلام و شریعت دارد که این گونه شایسته‌ی تقدیر است. در ذیل به دو مسأله‌ی دموکراسی و پیوند دین و سیاست و هم‌چنین پذیرش واقعیت‌های جدید از دیدگاه راشد الغنوشی پرداخته شده است.

اصول اساسی و خط فکری راشد الغنوشی مبتنی بر پذیرش دموکراسی به عنوان بهترین نمونه برای اجرای اصل شورا است. سوالی بنیادین که در میان اندیشمندان مسلمان وجود دارد این است که اصلاً آیا سیاست با اسلام قابل جمع می‌باشد یا خیر؟ الغنوشی معتقد است که اسلام با سیاست قابل جمع است و پیوند ناگسستنی دارد. در ذات اسلام برنامه و نظام سیاسی جامع برای اداره امور بشری وجود دارد. از منظر الغنوشی اسلام یک دین فراگیر است و نظام کاملی برای زنده‌گی بشر ارائه کرده است. (الغنوشی، حرکه الخمینی و تجدد حیاه الاسلام، ۱۹۹۳) با این همه الغنوشی حکومت را همه‌ی هدف اسلام نمی‌داند و اسلام را با حکومت مساوی نمی‌گیرد بلکه معتقد است اسلام یک کل است که حکومت جزیی از این کل محسوب می‌شود. (الغنوشی، الحرکه الاسلامیه و مساله التغییر، ۱۴۲۱) الغنوشی در مورد وسیله بودن یا هدف بودن حکومت در اسلام اشاره دارد. وی بر این باور است که هیچ چیزی از حکومت و دولت در اسلام مقدس و هدف نیست. یعنی این که دولت و حکومت در دین اسلام وسیله است نه هدف. (الغنوشی، مبادی الحکم و السلطه فی اسلام)

الغنوشی معتقد است که هیچ تضادی میان اسلام و دموکراسی نیست. دموکراسی به معنای یک هدف و مرام است نه یک فلسفه و ایدیولوژی. چگونه‌گی برخورد با دموکراسی بسته‌گی به تعریف اشخاص از دموکراسی دارد. بر این مبنا اگر جوامع مسلمان بتوانند دموکراسی را طوری تعریف کنند که متناسب با جامعه‌ی اسلامی باشد، «دموکراسی اسلامی» شکل خواهد گرفت. او هم‌چنین معتقد است که دموکراسی از رنگ قلم به جای خون و از برگ رای به جای گلوله استفاده خواهد کرد. (الغنوشی، الدمقراطیه و مسأله حقوق الانسان، ۲۰۱۲)

از نظر الغنوشی بعضی از اسلام‌گرایان که دموکراسی را مخالف شریعت می‌دانند، تخصصی در علوم انسانی ندارند و فقط در بررسی لغوی متون ماهر و زبردست هستند. ریشه این مخالفت در دو چیز است: اول این که برداشت آن‌ها نادرست است و این برداشت مبتنی بر نظریه سید قطب می‌باشد، دوم این که این سوء برداشت نشان از عدم فهم آن‌ها از طبیعت اسلام و ناآگاهی آن‌ها از وضعیت تاریخی دارد. (الغنوشی، من جدید… نحن و الغرب، ۱۹۷۸) او در حد نظری به مبانی دموکراسی اکتفا نکرد، در بیانیه‌ی او در نهضت مقاومت تونس، به مواردی مثل دموکراسی، احزاب، مشارکت و روندهای مسالمت‌آمیز اشاره شده است. از نظر او دموکراسی نه تنها یک ضرورت ملی است بلکه یک نیاز منطقه‌ای و بین‌المللی است.

بعد از پیروزی بهار عربی در تونس، از جمله اولین اقدامات الغنوشی مخالفت مطلق با امارت یا خلافت بود. او برای اولین بار به طور عملی از ایده‌ی جدایی دین از سیاست در عرصه‌ی میدان و عمل سخن گفت و به عنوان حامی یک دولت سکولار، به همزیستی مسالمت‌آمیز مسلمان و غیرمسلمان تاکید کرد. او هم‌چنان معتقد بود که ضدیت با مسیحیان و یهودیان متناسب با واقعیت اسلام نیست. چرا که واقعیت اسلام، همزیستی مسالمت‌آمیز و هم‌پذیری می‌باشد. به دلیل همین کنش مسالمت‌آمیز، هواداران گاندی، جایزه‌ای را به او تقدیم کردند.

در عین زمانی که راشد الغنوشی بر وجود دولت سکولار در عرصه‌ی عملی تاکید می‌ورزد، از لحاظ تئوریک، سازگاری میان اسلام‌گرایی و دموکراسی و نوگرایی را ترویج می‌کند. او پدیده‌ی امت را به صورت یک کلیت می‌پذیرفت، اما تاکید بیش‌ترش بر این بود که دولت-ملت به عنوان پدیده‌ی جدیدتر و قابل تحقق‌تر باید در دستور کار دولت‌های جوامع اسلامی قرار گیرد. در همین زمینه او معتقد است که حزب النهضه به عنوان یک حزب اسلام‌گرا، برای منافع ملت و دولت تونس فعالیت می‌کند و یا در شرایط حساس که منافع دولت و ملت در خطر باشد، حاضر است از فعالیت‌های حزبی‌اش دست بکشد.

او در مورد حقوق هم‌جنس‌گرایان، قانون سقط جنین، آزادی واردات و صادرات مشروبات الکلی و منع حجاب و حقوق اقلیت‌ها تاکید ویژه می‌کند. (الغنوشی، الحریات العاقه مفی الدوله الاسلامیه، ۱۹۹۳) در مقابل، الغنوشی در مورد آن گروه‌ها و احزاب اسلامی‌ای که این واقعیت‌های جدید را رد می‌کنند و مخالف این واقعیت‌ها هستند، جبهه می‌گیرد، معتقد است که این احزاب و گروه‌های اسلامی نمی‌توانند واقعیت‌های اسلام را درک کنند.

به طور کلی، افکار و نظریات راشد الغنوشی می‌تواند الهام‌بخش همه‌ی جوامع مسلمان باشد که درگیر بنیادگرایی و افراطیت ناخواسته‌اند. واقعیت‌های جدیدی مثل دموکراسی، آزادی بیان، حقوق زنان، حقوق اقلیت‌ها و همزیستی مسالمت‌آمیز در جهان در حال ترویج است. همه‌ی جوامع مسلمان، به خصوص افغانستان، نیاز دارند که پیوندی عمیق و منطقی میان آن‌چه در واقعیت اتفاق می‌افتد و آن‌چه در اصول شرعی تذکر داده شده است، برقرار کنند. هم‌چنین از آرا و نظریات راشد الغنوشی برای بهبود شرایط اجتماعی و سیاسی‌شان استفاده جویند و از بنیادگرایی به میانه‌روی حرکت کنند.

نوشته های مشابه

دکمه بازگشت به بالا
بستن