اعتراض، سرکوب و تنش در ایران

شهرام

در روزهای گذشته، حکومت ایران با یکی از گسترده‌ترین اعتراض‌های مردمی در طی سال‌های اخیر مواجه شده است؛ اعتراض‌هایی که به بهانه افزایش قیمت پترول آغاز شد و به سرعت به جنبشی اعتراضی در برابر ساختار غیردموکراتیک آن کشور بدل گردید.

بسیاری‌ معتقد اند که افزایش قیمت پترول، آتش زیر خاکستر نارضایتی‌های عمومی را در ایران شعله‌ور کرده است. گسترده‌گی این اعتراضات نیز غافل‌گیرکننده بود و ایرانیان معترض در بسیاری از شهرها به گفته منابع رسمی در بیش از صد شهر به اعتراض‌ها پیوسته و خیابان‌ها را تسخیر کردند.

بسیاری‌ معتقد اند که افزایش قیمت پترول، آتش زیر خاکستر نارضایتی‌های عمومی را در ایران شعله‌ور کرده است. گسترده‌گی این اعتراضات نیز غافل‌گیرکننده بود و ایرانیان معترض در بسیاری از شهرها به گفته منابع رسمی در بیش از صد شهر به اعتراض‌ها پیوسته و خیابان‌ها را تسخیر کردند. اعتراضات سراسری به گرانی پترول در سراسر ایران به ‌دنبال افزایش قیمت سوخت از ده روز پیش شروع شد. بر‌اساس اعلام شرکت ملی پخش فرآورده‌های نفتی ایران، قیمت هر لیتر پترول سهمیه‌ای ۱۵۰۰ تومان و نرخ هر لیتر پترول آزاد ۳۰۰۰ تومان اعلام شد.

اعتراضات سراسری به گرانی پترول در سراسر ایران به ‌دنبال افزایش قیمت سوخت از ده روز پیش شروع شد. بر‌اساس اعلام شرکت ملی پخش فرآورده‌های نفتی ایران، قیمت هر لیتر پترول سهمیه‌ای ۱۵۰۰ تومان و نرخ هر لیتر پترول آزاد ۳۰۰۰ تومان اعلام شد.

پیش از این قیمت هر لیتر پترول آزاد ۱۰۰۰ تومان معادل ۶ افغانی بود، ولی حالا قیمت پترول آزاد در ایران ۳۰۰۰ تومان شده است، معادل ۱۸ افغانی. افزایش نرخ پترول، بهانه‌ای شده تا هزاران تن از شهروندان ایران به اعتراضاتی که شاید ادامه اعتراضات دو سال گذشته باشد، دوباره برگردند. اعتراض‌های ضد دولتی با توجه به سرکوب معترضان در ایران، پیشینه زیادی ندارد. اعتراضات اخیر در عمر ۴۰ ساله حکومت ایران، سومین دور از اعتراضات مردمی است.

 

تاریخچه اعتراض در ایران

نخستین جرقه‌های اعتراضی در ایران در سال ۱۳۸۸ شروع شد؛ اعتراض‌هایی که عمدتاً بُعد سیاسی داشت تا اقتصادی. در آن زمان، اعتراض‌های غیر سازمان‌یافته‌ای در مخالفت به تقلب‌های انتخاباتی شکل گرفت؛ اعتراض‌هایی که سپس تا حدودی سازمان‌یافته‌تر شد و منجر به شکل‌گیری جنبشی موسوم به «جنبش سبز» گردید.

آن تظاهرات‌ها در اعتراض به تقلب در انتخاباتی بود که به گفته معترضان، محمود احمدی‌نژاد را به ‌جای میرحسین موسوی، رییس‌ جمهور ایران ساخت. آن اعتراض‌ها، بعدها و در پی کشته شدن شمار زیادی از معترضان و هم‌چنان در پی سرکوب شدید حکومت، خاموش شد.

دومین اعتراض‌های مردمی در ایران درست دو سال پیش و در پی افزایش تحریم‌های دونالد ترمپ بر ایران، در اعتراض به گرانی نرخ کالاهای مختلف شکل گرفت. این اعتراضات در سال ۱۳۹۶ و تحت عنوان «نه به گرانی» ابتدا در شبکه‌های اجتماعی انجام گرفت. اعتراض معترضان در ابتدا به وضعیت اقتصادی و هم‌چنان علیه فساد اداری و میزان بالای بیکاری بود، اما با فراخوان‌های بیش‌تر، دامنه آن فراتر از شبکه‌های اجتماعی شد و مخالفت‌ها با نظام سیاسی ایران را نیز در بر گرفت.

در این اعتراض‌ها،‌ اکثراً افراد فرودست جامعه ایران و بخشی از طبقه متوسط که نحیف‌تر و ضعیف‌تر شده‌ بودند، ‌شرکت کردند، به ویژه جوانانی که از نظر اقتصادی، اجتماعی و سیاسی چشم‌انداز روشنی پیش روی خود نمی‌دیدند.

معترضان، بر‌خلاف اعتراضات ۱۳۸۸ بیش‌تر از قشر فقیر جامعه و اقشاری بودند که احساس می‌کردند از طرف نخبه‌گان نادیده گرفته شده‌اند. اعتراض به وضعیت اقتصادی در ایران دقیقاً ۸ سال پس از اعتراضات علیه تقلب رخ داد. این تظاهرات و اعتراضات علیه کارنامه دولت حسن روحانی اصلاح‌طلب بود. ناآرامی‌ها از شهر سه میلیون نفری مشهد آغاز شد؛ شهری که در آن اعتراضات علیه شرایط بد اقتصادی به این وسعت از آغاز انقلاب اسلامی ایران در سال ۱۳۵۷ بی‌سابقه بود.

طبق گزارش رسانه‌های ایران، تا یازدهم ماه جدی و طی نزدیک به ده روز اعتراض در کل ۱۲ تن در جریان اعتراض‌ها کشته شدند.

 

اعتراض‌های اخیر و قطع انترنت

اخیراً و در پی افزایش نرخ پترول در ایران،‌ اعتراض‌های گسترده‌ای در این کشور شکل گرفته است. شکل و شمایل این اعتراض‌ها بسیار متفاوت از دو اعتراض قبلی است. معترضان این ‌بار خشمگین‌تر از هر زمان دیگری به گرانی اعتراض می‌کنند. بانک‌ها و مؤسسات دولتی و حتا خصوصی زیادی طی ده روز گذشته آسیب دیده‌اند. تا آن‌جا که افزایش تخریب‌ها، بهانه دست حکومت ایران داده تا معترضان را «خرابکار» لقب بدهد.

اعتراضات اخیر ایران مرگ‌بارترین اعتراض‌ در بدو تأسیس حکومت جمهوری اسلامی در ایران بوده است که بر‌اساس آن تا تاریخ ۳۰ عقرب ۱۳۹۸ بنا بر گزارش سازمان عفو بین‌الملل دست‌کم ۱۰۶ تن در ۲۱ شهر ایران کشته شده‌اند، در حالی که رادیو فردا تعداد کشته‌ها را دست‌کم ۱۳۸ تن در ۳۱ شهر اعلام کرده‌ است. تا کنون هیچ آمار رسمی از سوی حکومت ایران منتشر نشده ‌است، ولی حکومت این کشور تاکنون مرگ هفت نفر از مأموران امنیتی یا اداری شامل سه نفر بسیجی، دو افسر پولیس، یک کارمند شهرداری و یک کارمند جنبش دولتی جهاد دانشگاهی را تأیید کرده‌ است.

در پی آغاز اعتراض‌ها به افزایش قیمت پترول، برای نخستین بار انترنت در ایران با اختلال چه که حتا با قطعی روبه‌رو شد. از صبح دومین روز اعتراضات و پس از آن‌که اعتراض‌ها در ایران گسترش یافت و به خشونت کشیده شد، دسترسی به وب‌سایت شماری از خبرگزاری‌های ایران غیرممکن بود. اطلاع‌رسانی رسانه‌ها درباره حوادث با محدودیت روبه‌رو شد و شهروندان هم برای ارسال فلم و تصاویر با مشکلاتی مواجه شد‌ند و نهایتاً تا پایان روز، ۹۵ درصد انترنت در ایران قطع شد، تا جایی که نهادهای تحقیقی ایران و جهان از آسیب‌های کلان اقتصادی به مردم در پی قطع انترنت خبر دادند.

قطع انترنت هرچند واکنش‌های شدید بین‌المللی و هم‌چنان کارفرمایان ایرانی را در پی داشت، اما شماری از روحانیون در ایران از آن حمایت کردند. دیروز جمعه،‌ احمد خاتمی، امام جمعه موقت تهران «قطع انترنت را از تدبیرهای ستودنی» در روزهای گذشته دانست و از مسوولان خواست که انترنت را «به صورت کامل فعال نسازند.»

 

واکنش‌های بین‌المللی به سرکوب و قطع انترنت در ایران

این اعتراض‌ها واکنش‎‌های بین‌المللی را نیز به همراه دارد. مایک پومپیو، وزیر امور خارجه امریکا، در توییتی اعلام کرد که امریکا در کنار مردم ایران است و از آن‌ها حمایت می‌کند. هم‌چنان مورگن اورتگاس، سخنگوی وزارت خارجه امریکا، قطع انترنت در ایران را محکوم کرد و گفت: «ایالات متحده در کنار مردم رنج‌دیده ایران می‌ایستد که اکنون علیه تازه‌ترین بی‌عدالتی توسط حکومت فاسد دست به اعتراض زده‌اند.» دونلد ترمپ، رییس ‌جمهور ایالات متحده، نیز در اولین واکنش به اعتراضات ایران، در توییتی نوشت که «ایران آن‌قدر بی‌ثبات شده که حکومتش، کل سیستم انترنت را خاموش کرده تا مردم بزرگ ایران نتوانند از خشونت عظیمی که در کشورشان رخ می‌دهد، حرف بزنند. آن‌ها فکر کرده‌اند جهان از مرگ و مصیبتی که رژیم ایران باعث آن شده، خبردار نمی‌شود.»

دولت آلمان اقدام نیروهای امنیتی ایران در به کار بردن بیش از حد خشونت در اعتراض‌های اخیر را محکوم کرده‌ است. سخنگوی وزارت امور خارجه این کشور گفته است: «ما از شنیدن گزارش‌های مربوط به کشته شدن بیش از ۱۰۰ نفر شوکه هستیم و عمل‌کرد نامتناسب نیروهای امنیتی ایران را محکوم می‌کنیم.» مایا کوسیانچیچ، سخنگوی امور خارجی اتحادیه اروپا، نیز از مقامات ایرانی خواست در برابر معترضان در ایران حداکثر خویشتن‌داری را از خود نشان دهند و هم‌چنین از حکومت ایران خواست که به قطع انترنت در ایران پایان دهد.

ملک سلمان، پادشاه عربستان، از ایران خواست که از «ایدیولوژی توسعه‌طلبانه» خود که به مردم ایران «آسیب می‌زند» دست بردارد.

تا دیروز جمعه در حالی که اعتراض‌ها در گوشه و کنار ایران هم‌چنان ادامه داشت‌، اما از شدت آن کاسته شده است. بسیاری از تحلیل‌گران، سرکوب شدید و وضعیتی شبیه به حکومت نظامی در ایران را عامل اصلی پایین آمدن میزان اعتراض‌ها عنوان می‌کنند.

حالا که اعتراض‌ها تا حدودی فروکش کرده،‌ ابراهیم رییسی، رییس قوه قضاییه ایران، گفته است: «کسانی که در روزهای اخیر از فضا و از دغدغه مردم سوء‌استفاده کرده و در جامعه اغتشاش و ناامنی کردند، دل زن و بچه‌های مردم را لرزاندند و به اموال عمومی حمله کرده و به اموال مردم خسارت وارد کردند، بدانند مجازات سختی در انتظارشان هست.»

در پی این اعتراضات، چندین اعتراض در حمایت از دولت ایران نیز شکل گرفت؛ بیش‌تر این اعتراض‌ها گفته می‌شود که با رأی‌زنی حکومت جمهوری اسلامی ایران شکل گرفته است. در تازه‌ترین مورد،‌ در پی اعتراضات اخیر در ایران، عصر دیروز جمعه و هم‌چنان روز پنج‌شنبه گروهی از طرفداران آیت‌الله خامنه‌ای رهبر مذهبی ایران، دانشجویان و طلاب حوزه‌های علمیه قم و اصفهان، در حمایت از حکومت ایران راه‌پیمایی کردند.

 

آیا ایران وارد فاز سیاسی جدیدی شده است؟

بسیاری از تحلیل‌گران، افزایش اعتراضات آن‌ هم در فضای کاملاً بسته سیاسی ایران را نشانه‌ای از خسته و درمانده‌گی مردم ایران از وضعیت موجود در آن کشور می‌دانند.

معمولاً اکثر اعتراض‌ها در ایران فاقد رهبری سیاسی است. بیش‌تر این اعتراض‌ها به همین دلیل اندکی پس از شکل‌گیری و البته با سرکوب شدید خاموش می‌شود. مردم معترض در ایران معمولاً در سرکوب سکوت می‌کنند، اما پس از اندکی و در پی هر تحول کلان اقتصادی که آنان را زیر فشار قرار می‌دهد، دوباره دست به اعتراض می‌زنند.

با همه‌ی این‌ها، ‌شکل اعتراض‌های اخیر و تفاوت رویکرد معترضان نشان می‌دهد که شماری از آنان برای تغییر حاضر شده‌اند قربانی بدهند. شاید کشته شدن ۱۰۶ و یا به روایتی ۱۳۸ نفر در جریان ده روز اخیر، نشان‌دهنده این باشد که فشار مضاعف اقتصادی مردم را بیش از هر زمان دیگری به تنگ آورده است؛ مردمی که تصمیم گرفته‌اند زیر بار هر سرکوبی تن به آمدن به خیابان بدهند.

با این وصف به نظر می‌رسد که اعتراض‌هایی از این دست در ایران بیش‌تر شود، به ویژه اگر دولت حسن روحانی رییس ‌جمهور اصلاح‎طلب ایران نتواند زنده‌گی مردم این کشور را از زیر بار فشار وحشتناک اقتصادی بیرون بکشد.

هر‌چند ایران معمولاً معترضان را «مردم» نمی‌داند و یا به گفته فرزانه بذرپور، تحلیل‌گر سیاسی،‌ در گفتار مقامات جمهوری اسلامی واژه «مردم» بسیار استفاده می‌شود، ولی «مردم» در تعریف حکومت ایران یعنی موافقان نظام آن کشور.

نوشته های مشابه

دکمه بازگشت به بالا
بستن