طرح ایجاد «وزارت همکاری‌های منطقه‌ای»

محب‌الله نوری

۱. مقدمه

شواهد نشان می‌دهد که قرن بیست‌و‌یکم، قرن منطقه‌ای شدن و هم‌گرایی منطقه‌ای است. قاره آسیا و منطقه ما نیز در حال حرکت به سوی همکاری‌ها و هم‌گرایی‌های منطقه‌ای است. پیوسته به این جنبش جهانی هم‌گرایی منطقه‌ای، دولت افغانستان تحت رهبری جلالتمآب رییس جمهور محمد‌اشرف غنی با درک اهمیت همکاری‌ها و هم‌گرایی‌های منطقه‌ای، در مدت چهار سال گذشته برنامه‌های منطقه‌ای بلند‌پروازانه‌ای را روی دست گرفته است که در تاریخ کشور بی‌سابقه و شگفتی‌انگیز است. نمونه این فعالیت‌ها، قرار دادن منطقه در حلقه اول سیاست خارجی کشور، طرح و تعقیب پالیسی تبدیل کردن افغانستان به نقطه همکاری و چهارراه تجارت و ترانزیت منطقه و آسیا، نهادینه کردن مفهوم قلب آسیا، اجماع منطقه‌ای، طرح استراتژی مبارزه علیه تروریزم و سازمان‌دهی فعالیت‌های منطقه‌ای ذیل است:

  • تقویت پروسه‌های قلب آسیا و ریکا؛
  • افتتاح پروژه تاپی، با مفاد ۴۰۰ میلیون دالری برای افغانستان؛
  • افتتاح و بهره‌برداری پروژه کاسا یک هزار با درآمد ۵۶ میلیون دالری برای افغانستان؛
  • وصل کردن افغانستان از طریق راه لاجورد به کشورهای اروپایی؛
  • وصل کردن افغانستان از طریق بندر چابهار به هند و آب‌های آزاد؛
  • وصل کردن افغانستان به خط ریل پنج‌جانبه و خط ریل آتامراد، امام نظر-آقینه؛
  • بهره‌برداری از دهلیزهای هوایی با کشورهای مختلف منطقه و توسعه زیربنا‌ها و خطوط هوایی و ترانسپورتی افغانستان معطوف به وصل کشور به کشورهای منطقه.

۲. چالش‌ها

با وجود درک اهمیت همکاری‌های منطقه‌ای و طرح و راه‌اندازی سیاست‌ها و پروژه‌های منطقه‌ای بلندپروازنه، اما به دلیل نبود یک نهاد واحد و مؤثر هم‌آهنگ‌کننده و رهبری‌کننده، تمام آن فعالیت‌ها و پروژه‌های کلان منطقه‌ای با ناکامی روبه‌رو است. از سوی دیگر تا هنوز در قاره آسیا شش نظم منطقه‌ای (شانگهای در منطقه شرق دور با محوریت چین، اتحادیه اقتصادی اورـ‌آسیایی در منطقه اورـ‌آسیا با محوریت روسیه، سارک در منطقه جنوب آسیا با محوریت هند، سازمان آسیه-آن در منطقه جنوب‌شرق آسیا با محوریت کشورهای آن منطقه و سازمان اقتصادی همکاری خلیج در منطقه خلیج و ایکو در منطقه قلب آسیا اما ناکارا) ایجاد گردیده‌اند، اما پرسش اساسی این است که کدام یک از نظم‌های منطقه‌ای فوق برای افغانستان راهبردی است و افغانستان در چوکات کدام یک از نظم‌های منطقه‌ای فوق می‌تواند مسیر هم‌گرایی منطقه‌ای پایدار را طی کند؟ این پرسشی است که با ایجاد آن نهاد تخصصی و مستقل به نام «وزارت همکاری‌ها و هم‌گرایی‌های منطقه‌ای» می‌توان به آن پاسخ گفت.

۳. راه‌حل‌‌ها

دولت برای دست‌یابی به آن سیاست‌ها و برنامه‌های بلند‌پروازانه منطقه‌ای و هم‌چنان قرار‌گرفتن در مسیر هم‌گرایی منطقه‌ای پایدار، می‌تواند به یک سلسله اصلاحات ساختاری معطوف به همکاری‌ها و هم‌گرایی‌‌های منطقه‌ای دست بزند. این اصلاحات می‌تواند با ایجاد یک سیکشن همکاری‌های منطقه‌ای در تمام وزارت‌ها و نهادهای مستقل مرتبط به همکاری‌های منطقه‌ای و به خصوص ایجاد «وزارت همکاری‌های منطقه‌ای» تکمیل گردد. وزارت مذکور می‌تواند به نام‌ها «وزارت همکاری‌های منطقه‌ای»، «وزارت هم‌گرایی‌های منطقه‌ای» یا «وزارت صلح و هم‌گرایی منطقه‌ای» نام‌گذاری شود.

وزارت مذکور می‌تواند از ادغام نهادهای ذیل ایجاد گردد:

  • ریاست همکاری‌های منطقه‌ای وزارت امور خارجه؛
  • ریاست همکاری‌های امنیتی و سرحدی وزارت امور خارجه؛
  • معینیت گمرکات وزارت مالیه؛
  • شورای عالی صلح؛
  • وزارت سرحدات، اقوام و قبایل؛ در حال حاضر این وزارت نه ساختار و لایحه وظایف واضح دارد و نه ابتکار و برنامه مؤثری برای تغییر زنده‌گی مردم دو سوی سرحدات، پس بهتر است با این عنوان و کارشیوه جدید به حیات خویش ادامه دهد.

هم‌چنان در بلندمدت می‌توان نهادهای ذیل را به آن وزارت ادغام کرد:

  • ادغام وزارت مهاجرین: از میان شش‌و‌نیم میلیون مهاجر، بیش‌تر از هشتاد درصد آن‌ها در کشورهای همسایه زنده‌گی می‌کنند.
  • ادغام وزارت مبارزه علیه مواد مخدر: هرچند تریاک در افغانستان کشت می‌شود، اما تمام جریان قاچاق مواد مخدر از طریق کشورهای همسایه و منطقه صورت می‌گیرد؛ تنها از طریق همکاری میان کشورهای همسایه و منطقه می‌توان جلو قاچاق و ترافیک مواد مخدر را گرفت.
  • تشکیل نیروی مشترک منطقه‌ای در چوکات آن وزارت: در صورتی که صلح محقق شود و نیروهای بین‌المللی بخواهند افغانستان را ترک کنند، بهترین بدیل آن، بهبود روابط با کشورهای منطقه و تشکیل یک نیروی مشترک منطقه‌ای با اشتراک افغانستان و همسایه‌گان آن است. این نیرو می‌تواند از ادغام قوای سرحدی، ریاست‌های ضد تروریزم، پولیس بنادر و پولیس مبارزه علیه مواد مخدر افغانستان با نهادهای مشابه کشورهای منطقه تشکیل گردد.

۴. ساختار تشکیلاتی وزارت همکاری‌های منطقه‌ای:

۵. اهداف و وظایف وزارت همکاری‌ها و هم‌گرایی‌های منطقه‌ای:

در پرتو فعالیت‌های دولت جمهوری اسلامی افغانستان، استراتژی‌ها و برنامه‌های ذیل را در چوکات وزارت فوق می‌توان پیش‌بینی کرد:

  • تبدیل کردن افغانستان از نقطه‌ی تقابل و رقابت، به نقطه‌ی همکاری و از انزوای جغرافیایی و اقتصادی به نقطه‌ی وصل و چهارراه آسیا و در نهایت ظهور افغانستان به عنوان یک بازیگر مؤثر در منطقه قلب آسیا؛
  • تلاش برای مبارزه با تهدیدات منطقه‌ای مانند پدیده‌های افراط‌گرایی، تروریزم، مواد مخدر و جرایم سازمان‌یافته فراملی، تأمین امنیت، تحقق صلح و ثبات، گسترش تجارت و توسعه اقتصادی، از طریق ایجاد مکانیزم‌های امنیتی و اقتصادی منطقه‌ای؛
  • ایجاد یک اجماع ملی و منطقه‌ای در زمینه همکاری‌های منطقه‌ای، بازنگری و توسعه استراتژی همکاری‌های منطقه‌ای افغانستان و مطابق آن تدوین و عملی کردن استراتژی منطقه‌ای مبارزه علیه تروریزم، مواد مخدر و جرایم سازمان‌یافته فراملی؛
  • مدیریت پروسه‌ها، کنفرانس‌ها و برنامه‌های منطقه‌ای افغانستان، سازمان‌دهی آن‌ها در چوکات پروسه قلب آسیا و ریکا و تلاش برای ارتقای آن‌ها به یک اتحادیه منطقه‌ای مؤثر و مورد قبول همه‌ی کشورهای منطقه؛
  • به میان آوردن اصلاحات ساختاری در نهادهای ملی معطوف به هم‌گرایی‌های منطقه‌ای و تشویق کشورهای همسایه به ایجاد اصلاحات ساختاری معطوف به هم‌گرایی‌های منطقه‌ای؛
  • مطالعه و تقویت یکی از سازمان‌های منطقه‌ای به عنوان سازمان همکاری‌های منطقه‌ای پایدار و استراتژیک و در چوکات آن ایجاد بازار مشترک منطقه‌ای، نیروی امنیتی مشترک منطقه‌ای و ایجاد پارلمان منطقه‌ای؛
  • جلب حمایت جامعه جهانی از مکانیزم منطقه‌ای مورد نظر افغانستان؛
  • ایجاد یک جنبش هم‌گرایی منطقه‌ای به منظور تقویت رابطه مردم با مردم از طریق یک روند دموکراتیک؛
  • ایجاد امنیت، صلح، ثبات و توسعه در سرحدات از طریق گسترش رابطه مردم با مردم در شهرهای مرزی؛
  • مدیریت امور مربوط به سرحدات کشور و حل مسالمت‌آمیز منازعات مرزی و آبی کشور با کشورهای همسایه؛
  • تحکیم هرچه بیش‌تر و بهتر وحدت ملی، حاکمیت ملی، سلامت حدود سیاسی کشور، ارتقای سطح زنده‌گی اجتماعی، اقتصادی و فرهنگی ساکنان سرحدات کشور؛
  • تحکیم وحدت ملی، روابط نیک و حسنه بین اقوام و قبایل با هم برادر کشور از طریق تدویر جرگه‌ها؛
  • ایجاد هم‌آهنگی میان نهاد‌های ذی‌ربط و تلاش در جهت مدیریت خطوط سرحدی کشور به شمول خط فرضی دیورند با حفظ روابط فرهنگی، اجتماعی، سنتی، دینی و سیاسی با قبایل آن سوی خط؛
  • تلاش برای تسهیل و عبور آزادانه افراد، کالا، سرمایه و اندیشه در مرزهای کشور با کشورهای همسایه؛
  • ایجاد هم‌آهنگی بین ادارات مرکزی و واحدهای ولایتی جهت نیل به اهداف همکاری‌های منطقه‌ای؛
  • ایجاد روابط نزدیک با مردم شهرهای مرزی کشورهای همسایه به خصوص با سران اقوام‌، متنفذان و علمای دینی در زمینه حل معضلات ساحه‌ای، سرحدی و اطراف خط دیورند؛
  • توجه به بهبود زنده‌گی اجتماعی، اقتصادی و فرهنگی ساکنان شهرهای سرحدی و ایجاد شرایط مساعد برای تعلیم و تربیه فرزندان آن‌ها؛
  • جلب کمک‌های بین‌المللی به منظور حمایت از مردم شهرهای مرزی کشور؛
  • ایجاد بازارهای مشترک در شهرهای مرزی و تبدیل کردن ولایات مرزی به مراکز تجارت و ترانزیت؛
  • ایجاد رسانه‌های مرزی و ترویج آگاهی عامه در زمینه پیوندهای فرهنگی و ایجاد صمیمیت و روحیه همکاری میان مردم دو سوی سرحدات کشور؛
  • فراهم کردن زمینه‌های بورسیه برای محصلان کشورهای منطقه در مؤسسات دولتی و غیر‌دولتی کشور؛
  • توسعه زیر‌بناها و برنامه‌های انکشافی در ولسوالی‌های و دهات مرزی؛
  • ایجاد بازارهای مشترک مرزی در شهرهای مرزی و تقویت روابط تجاری و اقتصادی میان این شهرها؛
  • حل مسالمت‌آمیز منازعات مرزی؛
  • تأمین و تحکیم وحدت ملی و حل منازعات و مناقشات قومی بین اقوام با هم برادر کشور از طریق جرگه‌ها و شوراها توسطه سران و متنفذان قومی؛
  • بلند بردن سطح علمی نوجوانان و جوانان مناطق سرحدی، قبایلی و ناامن کشور؛
  • تحقیق و مطالعه در مورد تاریخ، فرهنگ، امور انکشافی و مشکلات هموطنان ساکن ولسوالی‌های سرحدی؛
  • همکاری در حفظ منافع ملی با وزارت‌های دفاع ملی، امور داخله، امور خارجه، ریاست عمومی امنیت ملی و شورای امنیت جمهوری اسلامی افغانستان؛
  • تدویر جرگه‌ها غرض تأمین و تحکیم وحدت ملی و برادری بین اقوام با هم برادر کشور؛
  • تعلیم و تربیه ساکنان مناطق دور‌افتاده و جذب آن‌ها در لیسه‌ها و مراکز تحصیلی مربوط این وزارت و فراهم کردن زمینه تحصیلات عالی در داخل و خارج کشور؛
  • استفاده معقول مبتنی بر نتایج از بودجه‌ی وزارت، حفظ و مراقبت جدی از دارایی‌های منقول و غیر‌منقول و اموال دولتی در واحدهای اداری مربوط؛
  • جلب کمک‌های ادارات مربوط سکتوری و خارجی برای رشد و پیش‌رفت متوازن اقتصادی و فرهنگی مناطق سرحدی عقب‌مانده؛
  • همکاری و هم‌آهنگی مؤثر با ادارات و مؤسسات مربوط در جلوگیری از کشت و قاچاق مواد مخدر؛
  • کشف، شناسایی و بررسی فنی تخطی‌های سرحدی.

۶. پیشنهادات:

  • یک تیم کاری متشکل از دفتر شورای امنیت ملی، ریاست عمومی اداره امور ریاست جمهوری، کمیسیون مستقل اصلاحات اداری، وزارت امور خارجه، وزارت مالیه، وزارت دفاع ملی و وزارت امور داخله موظف گردند تا روی انکشاف و امکان عملی شدن این طرح کار کنند؛
  • تیم مذکور بعد از بررسی، پلان تطبیقی آن را به شمول تشکیل و بودجه ترتیب کرده و به مقام عالی ریاست جمهوری ارایه کنند.
  • مقام عالی ریاست جمهوری بعد از ملاحظه پلان تطبیقی طی فرمانی ایجاد «وزارت همکاری‌های منطقه‌ای» را منظور و اعلان فرمایند.

نوت: طرح فوق در سال ۱۳۹۷ توسط محب‌الله نوری، رییس پیشین انسجام پالیسی شورای امنیت ملی، نوشته شده است. در آن زمان یک نسخه آن از طریق ریاست تشریفات ریاست جمهوری و مشاور فرهنگی رییس جمهور به رییس جمهور ارسال گردیده و یک نسخه دیگر توسط نویسنده به مشاور امنیت ملی سپرده شده است.

نوشته های مشابه

دکمه بازگشت به بالا
بستن