صلح افغانستان؛ کلید توسعه منطقه

ملک مبارز

نقش تاجیکستان در روند صلح افغانستان

موفقیت صلح افغانستان بسته‌گی به دو جنبه داخلی و بیرونی دارد. بُعد داخلی بر نگرش، رویه و رفتار حکومت، احزاب سیاسی، جریان‌های تأثیرگذار اجتماعی – مدنی، سیاست‌گران، شخصیت‌های با نفوذ و شهروندان کشور استوار است. اما بُعد خارجی به حمایت و روایت کشورهای منطقه و قدرت‌های بزرگ جهانی بسته‌گی دارد. در این یادداشت به بُعد داخلی این مسأله پرداخته نمی‌شود؛ بلکه تلاش می‌شود تا اندکی نقش کشورهای منطقه، به‌ویژه تاجیکستان در صلح افغانستان بررسی شود.

تاجیکستان به عنوان یک همسایه افغانستان، می‌تواند نقش موثر در روند صلح افغانستان داشته باشد. داکتر عبدالله عبدالله، رییس شورای عالی مصالحه ملی با درک این موضوع، دوشنبه، اول جدی، وارد شهر دوشنبه، پایتخت تاجیکستان شد. این سفر در ادامه سلسله سفرهای رییس شورای عالی مصالحه ملی برای اجماع منطقه‌ای و جهانی در حمایت از صلح صورت گرفته است. اکنون این سوال پیش می‌آید که آیا سفر‌های رییس شورای عالی مصالحه ملی برای جلب حمایت‌های منطقه‌ای می‌تواند اجماع منطقه‌ای را در رابطه به صلح افغانستان به وجود بیاورد؟ نقش و تأثیر تاجیکستان در صلح افغانستان چیست؟

تاجیکستان مشترکات فرهنگی و تاریخی فراوان با افغانستان دارد. زبان مشترک، فرهنگ مشترک، تاریخ مشترک و مرز مشترک از مواردی است که می‌تواند در ایجاد روابط میان دو کشور تأثیرگذاری چشم‌گیری داشته باشد. بر اساس روی‌کرد جهانی‌شدن و منطقه‌گرایی، موارد یادشده، زمینه‌ساز هم‌گرایی و هم‌کاری‌های سازنده در سطوح مختلف است. از طرف دیگر این مشترکات هم‌زمان می‌تواند تبدیل به تهدید برای دو طرف شود. لذا وضعیت حاکم بر هر کشور، تأثیرگذار بر وضعیت کشور دیگر است.

اهمیت منطقه‌ای تاجیکستان

تاجیکستان در آسیای میانه اهمیت استراتژیک برای روسیه دارد. روسیه به عنوان قدرت ضد هژمون، مخالفت و رقابت جدی با امریکا دارد. حضور گسترده امریکا در افغانستان و مشترکات یادشده میان تاجیکستان و افغانستان، زمینه رقابت بیش‌تر را برای دو بازی‌گر بزرگ جهانی، یعنی امریکا و روسیه فراهم می‌کند. از این رهگذر تاجیکستان برای روسیه و افغانستان برای امریکا اهمیت دارد. مشترکات دو کشور می‌تواند، افزون بر روابط افغانستان و تاجیکستان، بر روابط امریکا و روسیه نیز تأثیرگذار باشد.

در بحث تجارت و ترانزیت جهانی، آسیای میانه به عنوان کانون نفت و گاز جهان، برای غرب، به‌ویژه امریکا اهمیت فراوان و حیاتی دارد. امریکا به عنوان تنها قطب جهانی رویای تسلط بر منابع بزرگ نفت و گاز جهان را در سر دارد. تحقق این رویا زمانی میسر می‌‎شود که امریکا بتواند نفوذ موثر بر آسیای میانه داشته باشد؛ آن‌چه که روسیه، چین، ایران و… مخالف آن است.

دولت افغانستان از متحدان نزدیک امریکا در منطقه است. حضور و سطح روابط گسترده‌ امریکا با افغانستان، بیان‌گر تأثیرگذاری امریکا بر مناسبات افغانستان و منطقه است. اگر امریکا بخواهد بر آسیای میانه نفوذ موثر داشته باشد، این کار از راه گسترش ارزش‌های دموکراتیک و رونق بیش‌تر بازار آزاد فراهم می‌شود. گسترش ارزش‌های دموکراتیک و ثبات در منطقه، به نفع کشورهای منطقه و قدرت‌های بزرگ جهانی است. البته رقابت میان قدرت‌های بزرگ برای تسلط بر منابع بزرگ نفت و گاز، بسترهای مهم تجارت و ترانزیت، گاهی فرصت دست‌یافتن به ثبات را نامقدور می‌سازد. زیرا روایت و تلقی را که کشورهای بزرگ جهانی و هم‌پیمانان منطقه‌ای آنان دارند، جهت‌های مخالف به‌ هم را می‌پیمایند. اما تداوم جنگ و ادامه بحران در افغانستان، سال‌ها است که زمینه گسترش روابط بزرگ تجارتی – ترانزیتی، اقتصادی و فرهنگی را محدود ساخته است.

دو دهه پسین، فرصت خوب برای توسعه روابط گسترده اقتصادی، سیاسی، فرهنگی، تجارتی و ترانزیتی میان کشورهای منطقه بود؛ اما با توجه به رقابت کشورهای بزرگ جهانی و تأثیرگذاری آنان بر کشورهای منطقه، این روابط چندان گسترش نیافت و توسعه و هم‌گرایی سازنده‌ای شکل نگرفت. هرچند مناسبات افغانستان و کشورهای منطقه نسبتاً بهتر شده است. بحث صلح افغانستان اما فرصت خوب برای ثبات منطقه است. ثباتی که متضمن توسعه پایدار منطقه و گسترش روابط در سطوح مختلف میان کشورهای به هم پیوسته است. لذا تاجیکستان به عنوان یک بازی‌گر در آسیای میانه که رابطه حسنه با روسیه دارد، می‌تواند در روند صلح افغانستان موثر واقع شود.

تروریسم؛ تهدید مشترک افغانستان و تاجیکستان

تاجیکستان به عنوان کشوری که مرز مشترک با افغانستان دارد، از تداوم جنگ و ناأمنی در این کشور متأثر می‌شود. گسترش فعالیت‌های طالبان و داعش در مناطق شمال افغانستان، تهدید جدی و چالش‌زا برای تاجیکستان به حساب می‌آید. توسعه فکری – فرهنگی در تاجیکستان به حدی نیست که این کشور بتواند از دام پهن‌شده توسط داعش، نجات یابد. با توجه به وضعیت فکری – فرهنگی حاکم بر آسیای میانه و رشد نه‌چندان خوب دموکراسی در این منطقه، میزان آسیب‌پذیری تاجیکستان در برابر داعش و دیگر گروه‌های افراطی بالا است. چنان‌که گروه‌های افراطی از کشورهای آسیای میانه و تاجیکستان، عضویت داعش و دیگر گروه‌های تروریستی را دارند. لذا ادامه ناأمنی‌ها در افغانستان، می‌تواند چالش جدی برای تاجیکستان به حساب آید.

اگر پروسه صلح افغانستان موفق شود، این خطر از تاجیکستان نیز منتفی می‌شود. در غیر آن تبعات منفی بر تاجیکستان و به تبع بر روسیه خواهد گذاشت. از این رهگذر تاجیکستان می‌باید در روند صلح افغانستان هم‌کاری جدی کند و برای تسهیل روابط افغانستان و روسیه درباره صلح افغانستان نیز موثر واقع خواهد شد.

الگوی صلح تاجیکستان

تاجیکستان حدود دو و نیم دهه پیش نیز درگیر جنگ‌های داخلی بود. در آن‌زمان افغانستان نیز درگیر جنگ و نابسامانی بود. علی‌رغم آن با تلاش‌های جدی و صادقانه دولت اسلامی افغانستان و شخص برهان‌الدین ربانی، رییس جمهور وقت و احمدشاه مسعود، به جنگ تاجیکستان نقطه پایان گذاشته شد. این یک نمونه خوب برای طرف‌های درگیر جنگ و کشورهای منطقه است. زیرا بدون صلح، ثبات و رفاه برقرار نمی‌شود و تداوم جنگ و ناأمنی، تأثیرات ناگوار بر منطقه در تمام سطوح می‌گذارد. لذا کشورهای منطقه و همین‌گونه تاجیکستان در صلح افغانستان می‌تواند نقش موثر و مهم بازی کند.

دکمه بازگشت به بالا