بخش اول – معیاری‌سازی ساختمان‌ها در افغانستان

انجنیر نادر پیشتاز

نگرانی‌هایی وجود دارد که بخش زیاد ساخت‌وسازهای تعمیراتی در سه دهه اخیر در افغانستان، به خصوص در شهر کابل بدون طی مراحل ارزیابی‌های انجنیری اعمار شده است و بیم آن می‌رود که در جریان یک زلزله‌ نسبتاً شدید، خسارات فاجعه‌بار انسانی و مالی به وجود آید. متخصصان ساختمانی در داخل و خارج کشور به این باور اند که اکثر این ساختمان‌ها به صورت غیرمعیاری و فاقد کیفیت قابل قبول، اعمار شده است.

اساساً این نگرانی‌ها ناشی از نبود یک کد متحد تعمیراتی و ضوابط پذیرفته شده ساختمانی است که متأسفانه با وجودی که در بیست سال گذشته به کمک کشورهای حمایت ‌کننده کارهایی در عرصه‌های دیگر انجام شده؛ اما به دلیل بحران‌های سیاسی در این زمینه کوتاهی‌ صورت گرفته است.

دلیل بیش‌تر نگرانی‌های مهندسان و انجنیران آن است که در شرایط مارکیت آزاد و در گیرودار کشمکش‌های سیاسی و یا تغییر یا تفویض صلاحیت‌ها از یک ارگان به ارگان دیگر، فرصت‌های خاصی برای سهولت‌های مجوز شرکت‌های تعمیراتی همسایه‌گان افغانستان و کشورهای عربی ایجاد شده است تا دیزاین‌ها و ساخت‌وسازهای پروژه‌ها را دور از کنترل کارشناسان مرجع مسوول عامه انجام دهند و شروط مطابقت آن‌ها به کدها مخدوش باشد و در نتیجه خارج از کنترل کیفیت کار ساختمان صورت گرفته باشد؛ اما زمانی که سوال غیرمعیاری مطرح می‌شود، باید پرسید به کدام معیار؟

از گذشته‌های دور برای ایجاد یک کد واحد ساختمانی برای جغرافیای افغانستان تلاش‌های موثر صورت نگرفته و اگر هم صورت گرفته، پیگیرانه نبوده و از مسیر تخصصی با صلاحیت عبور نکرده است. منطقی که ما را به ضرورت حتمی چنین کد و ایجاد ضوابط معیارهای ساختمانی وادار می‌سازد، تصور یک حادثه فاجعه‌بار به مقیاس خیلی وسیع است که به صورت آنی بنا به موقعیت ژئوسایزمیک افغانستان محتمل است.

بعد از جنگ جهانی دوم، زیر نام کمک‌های بلاعوض یا وام‌ها به کشورهای عقب مانده، طرح‌ها و تخنیک‌های ساختمانی از آرشیف‌های کشورهای توسعه یافته بیرون آورده شد و بعضی از آن‌ها بعد از تعدیلات و مطابقت دادن با شرایط کشورها در چوکات قراردادهای بین دولتی به منصه‌ اجرا گذاشته شد که مثال‌های این تاسیسات در افغانستان عبارت است از: موسسات تعلیمات عالی، شفاخانه‌ها، فابریکات، مجتمع‌های رهایشی، وغیره. در آن زمان، اجرای پروسه کنترل کیفیت تحت مدیریت شرکت‌های کشورهای کمک دهنده صورت می‌گرفت و قابل نگرانی نبود؛ زیرا مسوولیت مشخص بود. هم‌زمان در جریان نیمه دوم قرن بیست، دانش مهندسی و انجنیری در داخل کشور نیز جوانه گرفت؛ ولی تا نیمه دهه هفتاد مسوولیت صد درصدی طراحی‌ها هنوز توسط متخصصان خارجی رهبری می‌شد. شرکت‌های امریکایی، آلمانی، فرانسوی و دولت شوروی ضوابط معیاری کنترل کیفیت مواد و تخنیک‌های ساختمانی خود را به جا گذاشتند، دستگاه ساختمانی افغانی بر بنیاد سیستم مدیریتی و معیاری شرکت موریسن کنودسن امریکایی احداث شد و شروع به فعالیت‌های ساختمانی کرد، دستگاه‌های ساختمانی دیگر نیز عرض وجود کردند. فابریکه خانه‌سازی کابل خریداری شد و شروع به فعالیت کرد.

در جریان همین سال‌ها که پروژه‌ها توسط خارجی‌ها تمویل می‌شد، در ساحه تعمیراتی، واژه‌ها و افاده‌های ساختمانی از زبان‌های انگیسی، جرمنی، روسی و فرانسوی داخل قاموس تخنیکی شد که هنوز هم متأسفانه ما به یک زبان مشترک مسلکی افاده و تفهیم نمی‌کنیم.

از اواخر دهه ۱۹۶۰ به این سو، مهندسان و انجنیران جوان کار مسلکی مستقل را آغاز کردند؛ ولی در نبود یک کد ساختمانی متحد دیزاین استحکام ساختمان‌ها را براساس کدهای مختلف انجام می‌دادند و مربوط به کد کشوری بود که آن شخص تحصیلات خود را در آن‌جا انجام داده بود و یا آموزش انجنیری را در داخل افغانستان در دانشکده‌های انجنیری و پولی‌تخنیک به انجام رسانده بود. احتمال می‌رود که با آموزش انجنیران جوان وطن در کشورهای مختلف دیگر ممکن است کدهای جاپانی، چینی، پاکستانی، ایرانی و عربی هم راه خود را در دیزاین‌های انجنیری یافته باشد. قدر مسلم آن است که همین اکنون دانشگاه‌ها یا دانشکده‌های انجنیری افغانستان در تدریس از کدهای متفاوت استفاده می‌کنند و اجماعی در زمینه یک کد و ضوابط معیاری متحد و هماهنگ وجود ندارد.

به وجود آوردن کد ساختمانی در یک کشور، یک اختراع مجدد چرخ اختراع نیست؛ بلکه با پذیرش یکی از کدهای بین‌المللی یا کشورهای پیش‌رفته، می‌توان آن را با تطابق شرایط بومی، اقلیمی، جوی، جیولوجیکی و دیگر دیدگاه‌ها تعدیل کرد و سازگار ساخت و مورد استفاده سراسری کشور قرار داد.

در سال ۲۰۰۶ میلادی، افغانستان کد بین‌المللی ساختمان (آی‌بی‌سی – IBC) را پذیرفت و از آن زمان تا حال، مدت پانزده سال می‌گذرد. یک استاد دانشگاه اظهار کرد که ترجمه کد بین‌المللی ساختمان، به نام «Afghan Building Code» یاد می‌شود و بنا به فقدان توضیحات واضح مسلکی (ترمینولوژی درست و متحد انجنیری) نمی‌توان از آن استفاده موثر کرد. در واقع ترجیح داده شده است که متن اصلی انگلیسی کد (آی‌بی‌سی) استفاده شود. از این اظهارات چنین نتیجه به دست می‌آید که شاید این کد توسط کادر مسلکی و استادان دانشگاه‌های انجنیری ساختمانی برگردان نشده باشد و صرف ترجمه آن توسط مترجمان صورت گرفته باشد و در نتیجه نتوانسته است در تمام نهادهای انجنیری و ساختمانی افغانستان راه خود را باز کند، یا نهادینه شود و مورد استفاده همه‌جانبه قرار گیرد.

از آن‌جایی که ایالات متحده امریکا دارای هر نوع اقلیم، ساختمان جیولوجیکی، زون‌های مختلف زلزله، حادثات طبیعی، آب‌های شور، آب‌های شیرین و دیگر فکتورهای تاثیرگذار است، کدهای آن در بخش‌های ساختمانی در صدر رهبری جهان قرار دارد و قابل پذیرش است. کدهای امریکا را اکثر کشورهای جهان پذیرفته‌ و بخش‌های وسیع آن را با یک سلسله تعدیلات، موافق به سیستم تعلیماتی و تمرین مهندسی و انجنیری خود ساخته‌اند. پس افغانستان هم می‌تواند از این دست‌آوردهایی که راه صد ساله را پیموده‌اند، استفاده کند و برای رفع سردرگمی‌های انجنیری و ساخت‌وسازها و ایجاد کنترل کیفیت، کدهای IBC، ACI، ASTM و بخش‌هایAISC  را بپذیرد و برگردان فارسی آن‌ها را توسط انجنیران نخبه و استادان دانشگاه‌ها انجام دهد و آن‌ها را در سراسر کشور لازم‌الاجرا کند. مناسب است تا کمیته‌های دایمی مرکب از انجنیران و استادان تشکیل شوند که در صورت ضرورت، بازنگری و تعبیر ابهامات چنین کدها را انجام دهند. در کشورهای غربی هر سه سال کدها بازنگری می‌شود و تعدیلات ضروری به شکل ضمایم به آن اضافه و قانونی می‌گردد. از آن‌جایی که در حال حاضر شاید اکثر مواد ساختمانی و دیزاین‌ها از بیرون کشور وارد می‌‎شود، لذا موجه خواهد بود تا کد بین‌المللی ساختمانی با همان نام حفظ گردد، در این صورت بنیاد قانونی دیزاین و مشخصات راه خود را در مسیر دست‌یابی گم نمی‌کند و از سوءتفاهم و سوءاستفاده‌ها جلوگیری می‌شود.

در صورت تحقق این آرمان، لازم است که نسخه‌های این کدها در اختیار تمام واحدهای تشکیلاتی شامل ولسوالی‌ها و شهرداری‌ها، قرار داده شود و طی سه سال کاربرد همه کدهای دیگر ممنوع گردد و تطبیق کدهای جدید اساس حقوقی و قانونی پیدا کند.

کنترل کیفیت ساختمان بر بنیاد دستورها و شروط کدها استوار است که حدود قبولی آن‌ها نیز از کدها استخراج می‌شود و مبنای قانونی پیدا می‌کند و جزو اسناد دایمی پروژه می‌گردد.

دکمه بازگشت به بالا
بستن