مجلس نمایندهگان، انگیزههای قومی و جای خالی خویشتنداری سیاسی
جنجال بر سر ریاست پارلمان ۴۱ روز به درازا کشید، جنجالی که با استفاده از یک نقطه در یک برگه رأیدهی آغاز و به یک همهمه جدی بدل شد. نقطه جنجالبرانگیزی که مجلس نمایندهگان را در نخستین روزهای کاریاش با بنبست جدی روبهرو ساخت. این موضوع از یکسو دستمایه طنز شماری از کاربران شبکههای اجتماعی و رسانههای کشور شد و در سوی دیگر ممکن بود آتش نفاق قومی در کشور را بیش از هر زمان دیگری شعلهور سازد.
خطر بدل شدن رویکردهای قومی در انتخاب ریاست مجلس به یک جنجال کلان ملی به حدی بالا بود که عدهای از آن به عنوان جرقهای خطرآفرین برای یک رویداد بزرگ یاد میکردند.
هر چند بسیاریها معتقد اند که پس از پیروزی مجدد آقای رحمانی هیچ بهانه دیگری برای مخالفت وجود نداشت، اما به هر ترتیب، پس از ۴۱ روز جنجال و در نهایت سکوت اصولی و حمایت معنادار خانمحمد وردک پس از برد دوباره رحمانی، بسیاری از جریانهایی که در کمین شعلهور شدن آتش نفاق قومی در مجلس بودند را ناامید ساخت.
خطر بارور شدن جنجالهای قومی در مجلس
شماری معتقد اند که رحمانی در همان دور نخست پیروز انتخابات بود، عدهای اما معتقد اند که «نقطه جنجالبرانگیز» نباید بهانهای برای تکیه زدن «غیر قانونی» رحمانی در مجلس افغانستان میشد. اما هر چه بود، این نقطه، سرگردانیهای سیاسی کمسابقهای را رقم زد، مجلس نمایندهگان را از مسیر اصلی خارج ساخت. معرفی وزیران سرپرست برای گرفتن رأی اعتماد را به تعویق انداخت، تصویب قوانین تازه را با تأخیر روبهرو کرد و شک و تردیدها در مورد موثریت مجلس دور هفدهم را بالا بُرد.
طی سالهای اخیر، به ویژه پس از روی کار آمدن حکومت وحدت ملی افغانستان همواره این سوال مطرح بوده که چگونه میشود تعارض قومی را در افغانستان به تعامل بدل کرد، چرا که ناهمگونی قومی از دیر زمانی عامل شکنندهگی اجتماعی و بحران سیاسی بوده است.
ساختار سیاسی – اجتماعی حاکم بر افغانستان پتانسیل و استعداد شعلهور ساختن زدوبندهای قومی را دارد، در این میان پارلمان از مؤثرترین نهادهایی است که میتواند جلو هرگونه تحرکات قومی را سد سازد.
احتمالاً اعضای مجلس در آینده نزدیک با بحثهایی که میتواند به جنجالهای کلان قومی و زبانی بدل شود، روبهرو خواهند شد. از موضوع درج قومیت در شناسنامههای الکترونیک تا استفاده از واژههای مانند دانشگاه و پوهنتون و احتمالاً بحث بر سر تغییر مسیر جنگها از مناطقی به مناطق دیگر، انتخابات ریاست جمهوری، توسعه متوازن اقتصادی، آموزش، فرهنگسازی و یا حتا رای اعتماد دادن به وزرا که هر کدامشان استعداد بدل شدن به جنجالهای قومی را دارند.
تردیدی نیست که اگر مجلس نمایندهگان افغانستان اراده نیرومند برای به کارگیری رهیافت مناسبی در حل مسایل کوچک قومی و زبانی نداشته باشد، همواره در معرض بیثباتی قرار خواهد داشت.
نیاز مجلس به خویشتنداری سیاسی
طولانی شدن انتخابات ریاست مجلس، این نهاد را در معرض قضاوت مردم قرار داد. از همین ابتدا کسانی بودند که مجلس پیشین را بهتر از مجلس فعلی دانستند.
حکومت وحدت ملی افغانستان متهم به قومگرایی و چند قطبی بودن است. از افشای سندهای حاوی «راهنماییهای قومگرایانه» تا «عزل و نصبهای پر سروصدای قومی» در ریاست جمهوری و ریاست اجرایی حکومت، نارضایتی مردم را رقم زده است.
در واقع، زیر پوست این نارضایتیها که تنها به فعالان سیاسی جوان خواهان تغییر محدود نمانده، یک بیاعتمادی ژرف شکل گرفته است؛ خیلیها هستند که نسبت به توانایی دولت در اداره کشور، تامین عدالت، تقسیم اختیارات و مسوولیتها و اولویت دادن به نیازهای مردم باورشان را نسبت به ارگ ریاست جمهوری و ریاست اجرایی از دست دادهاند. در این میان پارلمان میتواند خود، سدی در برابر وضعیتهایی از این دست باشند.
در روانشناسی تکاملی و علوم اعصابشناختی «خویشتنداری» به عنوان یک مشکل تصمیمگیری بین دو انتخاب شمرده میشود. به گونهی مثال، پاداش کوچک در کوتاهمدت، یا انتخاب پاداش ارزشمندتر در درازمدت مورد مطالعه قرار گرفته است.
خویشتنداری سیاسی پاداشهای درازمدت را در پی خواهد داشت. از بُعد رفتاری فرد خویشتندار کسی است که توانایی مدیریت اعمال خود به گونه متناسب با شرایط مکانی و زمانی را داشته باشد و بتواند با برخی از خواستههای مقابله کند اما خویشتنداری سیاسی به گونهای است که فرد از خواستههای شخصی و یا گروهی خود به خاطر منافع ملی میگذرد، چیزی که جای خالی آن در پارلمان افغانستان به وفور دیده میشود.
عملی که خانمحمد وردک حین پیروزی و به کرسی نشستن رحمانی انجام داد، به پیمانه زیادی مورد استقبال کاربران شبکههای اجتماعی قرار گرفت. در سادهترین حالت، خانمحمد وردک میتوانست در مقابل پیروزی آقای رحمانی و شکست خودش سکوت کند. اما خویشتنداری سیاسی او که احتمالاً بسیار معنادار و در عین حال برای تغییر رویکرد جاری در مجلس نمایندهگان بود، او را برای مدتی به یک قهرمان در شبکههای اجتماعی و جامعه سیاسی افغانستان بدل کرد.
در شرایط فعلی ناامیدی و بیسرنوشتی همچنان بر فضای افغانستان چیره است و ناظران بینالمللی از کوتاهی دولت در برآوردن تعهداتی که به مردم و جامعهی جهانی دادهاند، لب به انتقاد میگشایند. پروسه صلح به عنوان نقطه عطفی در تاریخ معاصر کشور جریان دارد. وضعیت اقتصادی مردم در بدترین حالت طی ۱۸ سال گذشته قرار گرفته و شکنندهگی سیاسی به پیمانه زیادی بال گرفته است.
مجلس نمایندهگان افغانستان میتواند به جای درگیر شدن با حاشیههای درونسازمانی، بر تلاش برای رفع مشکلات بزرگ تمرکز کند.
