ابعاد تازه سرنگونی هواپیمای اوکراینی؛ سرنوشت قربانیان افغان چه می‌شود؟

حسیب بهش

با تأیید ایران مبنی بر سقوط هواپیمای بوئینگ ۷۳۷ اوکراین توسط موشک نیروی هوافضای سپاه پاسداران، ماجرای سرنگونی هواپیمای اوکراینی وارد فاز تازه‌ای شده است. حکومت افغانستان روز گذشته به گونه رسمی تأیید کرد که به گروه بین‌المللی هم‌آهنگی و پاسخ‌دهی به خانواده‌های قربانیان «پرواز PS752» که توسط کانادا طرح شده، پیوسته است. آگاهان حقوقی افغان اما معتقد اند که بر اساس قوانین، ایران در هر شرایطی باید به قربانیان این حادثه غرامت بپردازد. بحث سرنوشت قربانیان و پرداخت غرامت به خانواده‌های‌ آنان در حالی مطرح شد که گفته می‌شود اجساد قربانیان افغان قابلیت شناسایی را ندارد و باید از عضو خانواده آنان معاینات DNA گرفته شود.

سپاه پاسداران ایران صبح‌گاه روز شنبه، ۲۱ جدی، تأیید کرد که هواپیمای اوکراینی به ‌دلیل اصابت موشک نیروی هوایی این سپاه، سرنگون شده است. امیرعلی حاجی‌زاده،‌ رییس نیروهای هوافضای سپاه پاسداران اواسط روز گذشته در یک کنفرانس خبری گفت که به ‌دلیل احتمال حمله‌ها بر این کشور، سامانه موشکی‌ای را نیمه‌های شب در یکی از بخش‌های تهران جابه‌جا کرده بودند و عامل این سامانه موشکی، هواپیمای اوکراینی را کروز تشخیص داده و سپس مورد حمله قرار داده است. وی گفت که این عامل تنها ۱۰ ثانیه زمان داشته تا در مورد هدف قراردادن هواپیما تصمیم بگیرد. وی مسوولیت این حمله را پذیرفت و گفت که به هر تصمیم مسوولان حکومت ایران احترام می‌گذارد.

تأیید سپاه پاسداران و حکومت ایران مبنی بر حمله موشکی بر هواپیمای بوئینگ ۷۳۷ اوکراین، واکنش‌هایی را نیز در پی داشت. در مهم‌ترین‌ها، وزارت امور خارجه افغانستان اعلام کرد که به گروه بین‌المللی هم‌آهنگی و پاسخ‌دهی به خانواده‌های قربانیان پرواز ۷۵۲ پیوسته‌ است. در اعلامیه‌ای که از سوی وزارت امور خارجه نشر شده، آمده است:‌ «تمامی کشورهای اشتراک‌کننده روی نیاز برای بررسی کامل و شفاف علل سقوط این طیاره تأکید کرده تا خانواده‌های قربانیان پاسخی را که می‌خواهند، دریافت کنند. آن‌ها هم‌چنان توافق کردند تا در روزها و هفته‌های آینده  از نزدیک با هم کار کنند و با سایر شرکای بین‌المللی نیز جهت حصول اطمینان از شفافیت و حساب‌دهی در ارتباط با این حادثه المناک صحبت کنند.» این گروه از سوی کانادا ایجاد شده و تا هنوز افغانستان، اوکراین، انگلستان و سویدن به آن پیوسته‌اند. گفتنی است که ادریس زمان، سرپرست وزارت امور خارجه کشور، نیز اواخر روز گذشته با سفیر ایران در کابل دیدار داشت. سفیر ایران در این دیدار به آقای زمان اطمینان داده است که در روند بررسی همه‌جانبه این حادثه همکاری می‌کند.

علاوه بر این، ارگ ریاست جمهوری نیز به خانواده‌ها و بازمانده‌گان قربانیان این رویداد تسلیت گفت. در اعلامیه‌ای که از سوی ارگ نشر شد، آمده است که حکومت تلاش می‌کند تا «هرچه عاجل» بازمانده‌گان این حادثه را شناسایی و با آنان کمک کند. حکومت هم‌چنان با بازمانده‌گان قربانیان سایر کشورها، از جمله اوکراین، سویدن، آلمان و انگلستان ابراز هم‌دردی کرده است.

پس از تأیید سپاه پاسداران ایران، ولادیمیر زیلنسکی، رییس جمهور اوکراین، نیز واکنش تندی در مورد داشته است. وی در صفحه توییترش از عذرخواهی رسمی ایران از این کشور و پرداخت غرامت به قربانیان سخن گفت. زیلنسکی نوشت: «امروز صبح حقیقت واضح شد. اوکراین بر پذیرش کامل تقصیر اصرار دارد. ما انتظار داریم که ایران مقصران را به عدالت سپرده، اجساد را بازگرداند، غرامت پرداخت کند و عذرخواهی رسمی کند. تحقیقات باید کامل باشد و بدون تأخیر و موانع ادامه یابد.»

بر اساس اعلامیه ارگ ریاست جمهوری، ۱۳ شهروند افغان در این حادثه جان‌های‌شان را از دست داده‌اند. سکینه احمدی، مطهره احمدی، محسن احمدی، مهدی تاجیک، مهدی رضایی، مهدی محمدی، شهرام تاجیک، زین‌العابدین سعادت، حسین رضایی و رحیمه کاتبی ده قربانی افغان هستند که هویت‌شان با رسانه‌ها شریک شده است. گفته می‌شود که شماری از این قربانیان باهم قرابت داشته‌اند. از این جمله، گفته می‌شود که حسین رضایی و رحیمه کاتبی به ‌تازه‌گی باهم نامزد شده بودند.

ایران زیر هر شرایط محکوم به پرداختن غرامت است

آگاهان حقوقی معتقد اند که بر اساس قواعد، محل رویداد، ایران است و این کشور صلاحیت رسیده‌گی به سرنگونی هواپیمای اوکراینی را دارد، اما باید به خانواده‌های قربانیان غرامت بپردازد. آنان می‌گویند، در صورتی که ایران به این موضوع رسیده‌گی نکند، کشورهای ذی‌دخل، از جمله اوکراین و افغانستان (که به عنوان ناظر در این روند حضور می‌یابند) می‌توانند به محکمه بین‌المللی مراجعه کنند. وحید فرزه‌یی، عضو ارشد اتحادیه حقوق‌دانان، در گفت‌وگو با روزنامه ۸صبح گفت: «این دو حالت دارد: یکی حالت عمدی است. در صورتی که عمدی باشد، مجازات مجرمانی که مرتکب چنین جرم شده‌اند، شدید است و در قوانین ایران نیز پیش‌بینی شده است که بر اساس قوانین، ایران زیر هر شرایطی باید به قربانیان رویداد غرامت بپردازد. در صورتی‌ که اشتباهی اتفاق افتاده باشد (بحث غفلت وظیفه‌ای)، در چنین بحثی غرامت در جایش باقی است (حکومت ایران به قربانیان بپردازد) و بعد جزایی آن نیز ممکن به عنوان اشتباه و خطا یک حالت مخففه را در مجازات اشخاصی که مرتکب این جرم شده‌اند، در نظر بگیرد.»

با این حال، آگاهان حقوقی تصریح می‌کنند که پرداختن غرامت از سوی ایران به قربانیان این حادثه زیر هر شرایطی حتمی است و دولت‌ها باید آن را تعقیب کنند. به باور آقای فرزه‌یی، تثبیت عمدی و سهوی بودن موضوع سخت است، اما ناممکن نیست. وی گفت که اگر هیأتی بی‌طرف از بخش فضانوردی سازمان ملل متحد ‌علاوه بر متخصصان کشورهای دخیل (ایران، اوکراین، افغانستان، سویدن، آلمان و انگلستان) بررسی کند، عوامل آن می‌تواند به ساده‌گی از سوی متخصصان اثبات می‌شود. وی هم‌چنان گفت که شرکت‌های هوایی در کل بیمه هستند و ایران مکلف است که بیمه هواپیما، قربانیان و افراد سومی که در حادثه آن متضرر شده‌اند را بپردازد.

رییس خطوط هوایی اوکراین: «ایران باید اول فرودگاهش را ببندد و سپس موشک پرتاب کند»

رییس خطوط هوایی بین‌المللی اوکراین اما در صحبت با رسانه‌ها گفته است که پیش از پرواز هیچ اخطاریه‌ای دریافت نکرده بودند. وی در ادامه با انتقاد از عمل‌کرد سپاه پاسداران گفته است که ایران باید اول فرودگاه را ببیند و سپس موشک پرتاب کند. این مامور بلند‌رتبه اوکراینی تأیید می‌کند که خلبانان اوکراینی هیچ اخطاریه‌ای دریافت نکرده‌اند و پس از سقوط این هواپیما، سه هواپیمای ایرانی نیز در فضای تهران به چرخش درآمده‌اند. این عضو خطوط هوایی اوکراین گفته بود که با توجه به تجربه چندین ساله خلبانان‌شان، هیچ‌ نیازی به پی‌گیری جعبه سیاه ندارند. ایران نیز گفته است که جعبه سیاه هواپیمای اوکراین صدمه دیده و آن را به این کشور خواهد سپرد. پیش از این، حشمت‌الله فلاحت‌پیشه، عضو کمیسیون امنیت ملی مجلس ایران، گفته بود که حکومت آن کشور نباید در شرایط جنگی اجازه پرواز به هواپیماها را می‌داد.

رییس خطوط هوایی بین‌المللی اوکراین با توجه به مشخص شدن عاملان این کار، گفته است که ایران نتایج تحقیقاتش را با توجه به قوانین بین‌المللی تا ۳۰ روز دیگر علنی سازد. او تأیید کرده که با توجه به سروکار داشتن با قانون هفت کشور مختلف، نمی‌تواند در مورد میزان غرامت‌ها به قربانیان اطلاعات ارایه کند. وی هشدار داده است که دیگر هیچ پروازی به ایران نخواهد داشت و از فضای این کشور نیز رد نخواهد شد. این در حالی است که مسوولان اداره هوانوردی ملکی در کشور به‌ تازه‌گی اعلام کردند که به دنبال بروز تنش در منطقه، پروازهای عبوری از فضای افغانستان ۲۵ درصد افزایش یافته است. گفتنی است که هر هواپیمایی در صورت پرواز در فضای افغانستان، باید حدود ۹۰۰ دالر بپردازند. هم‌زمان با این رویداد، مسوولان در شرکت هوایی کام‌ایر (تنها شرکت فعال در کشور) نیز معتقد اند که کشورها باید به مصونیت پروازهای ملکی توجه کنند. نجیب پیمان، سخنگوی کام ایر، در گفت‌وگو با روزنامه ۸صبح گفت که برای آرامش مسافران، مصونیت بین‌المللی پروازها باید دقیق مورد توجه قرار بگیرد.

تکرار حکایت تلخ، اما این‌بار باید ایران غرامت بپردازد

در دوازدهم سرطان ۱۳۶۷ هم‌زمان با آغاز رهبری علی‌ خامنه‌ای در ایران و ریاست جمهوری رونالد ریگان در امریکا، یک فروند هواپیمای ایرباس ۳۰۰ در پرواز شماره ۶۵۵ ایران ایر، به ‌وسیله امریکا در خلیج فارس هدف قرار گرفت و تمام ۲۹۰ سرنشین آن کشته شدند. این هواپیمای ایرانی پس از توقف در بندر عباس به سمت دبی در حرکت بود که با شلیک دو موشک متعلق به نیروی دریایی ایالات متحده امریکا در ارتفاع ۱۲ هزار متری فراز خلیج فارس سرنگون شد و تمامی ۲۹۰ سرنشین آن که شامل ۴۶ مسافر غیر‌ایرانی و ۶۶ کودک جان باختند. دولت امریکا حدود ۱۳۱میلیون دالر را در توافقی با دولت ایران به این کشور پرداخت کرد. از این میان، حدود ۶۲ میلیون دالر آن به بازمانده‌گان ۲۴۸ ایرانی کشته شده در حادثه، پرداخته شد. با این حال، هیچ‌کدام از افراد مسوول در این قضیه محکوم نشدند و حتا فرمانده جنگی امریکا در پایان خدمت خود مدال شجاعت گرفت و به درجات بالاتر ارتقا یافت.

در دیگر سانحه هوایی در قرن بیست‌ویکم، یک فروند هواپیمای بوئینگ مالیزیای در ۱۷ جدی ۱۳۹۳ هنگامی که از هالند به مالیزیا می‌رفت، مورد حمله موشکی قرار گرفت و در میان راه در مرز روسیه و اوکراین سرنگون شد. در این حادثه، ۲۸۰ سرنشین این هواپیما جان باختند. ۱۹۲ هالندی، ۲۷ استرالیایی، ۴۴ مالیزیایی، ۱۲ اندونزیایی، ۱۰ بریتانیایی به همراه ۴ آلمانی، ۴ بلژیکی، ۳ فیلیپینی و یک کانادایی در این رویداد جان‌های‌شان را از دست دادند. گزارش‌های اولیه از پرتاب موشک به سمت هواپیما به عنوان دلیل سقوط آن اشاره کرد. در آن‌ زمان، دولت اوکراین و جدایی‌طلبان طرفدار روسیه یک‌دیگر را به سرنگونی این هواپیما متهم کردند. هیأت پژوهش پیرامون سقوط هواپیما، نتیجه مقدماتی بررسی‌های خود را در اواخر همان سال نشر کرد. در آن گزارش آمده بود که آثار باقی‌مانده بر قطعات به دست آمده از لاشه هواپیما در محل سقوط آن در خاک اوکراین با آسیب‌های ناشی از اصابت تعداد زیادی اشیا با سرعت زیاد از خارج به بدنه هواپیما مطابقت دارد.

تنها یک سال پس از آن رویداد، قطع‌نامه شورای امنیت که در نظر داشت با تشکیل یک دادگاه جنایی بین‌المللی، عاملان سقوط پرواز ام اچ ۱۷ بر فراز اوکراین را مجازات کند، توسط روسیه وتو شد، اما دقیق چهار سال پس از آن رویداد، رییس بخش جنایی پولیس ملی هالند اعلام کرد که پس از پژوهش‌های مفصل دریافتند موشکی که به هواپیما اصابت کرده، از یک پایگاه نظامی روسیه شلیک شده بود و تمام وسایل نقلیه‌ای که موشک را حمل کرده نیز متعلق به ارتش روسیه بوده است. خانواده‌های قربانیان این حادثه درست چند سال پس از این رویداد، خواستار پرداخت غرامت از سوی روسیه شدند، اما این غرامت پرداخته نشد.

در سانحه هوایی روز چهارشنبه، هژدهم جدی در ایران، هواپیمای اوکراینی در نزدیکی شهر پرند سرنگون شد و تمامی ۱۷۶ سرنشین آن جان باختند. سرنشینان این هواپیما شامل ۷۰ مرد، ۸۱ زن، ۱۵ کودک و یک نوزاد و ۹ خدمه پرواز بودند. براساس فهرستی که توسط شرکت هواپیمایی منتشر شد، ۸۲ نفر با تابعیت ایرانی، ۶۳ کانادایی، ۱۱ اوکراینی، ۱۰ سویدنی، ۴ شهروند افغانستان، ۳ آلمانی و ۳ بریتانیایی در آن حضور داشتند. یک بازمانده خوش‌شانس این سانحه به ‌دلیل آن‌چه تنش لفظی با پولیس ترافیک تهران خوانده شد، از پرواز باز ماند و جان به سلامت برد.

نوشته های مشابه

دکمه بازگشت به بالا
بستن