خانقاه سلطان‌العلما بهاوالدین ولد

احمد‌سیر عمر، مدیر هنر و ادبیات روزنامه بیدار

بلخ بامی زادگاه مولوی است

مشرق صد آفتاب معنوی است

مولانا جلال‌الدین محمد بلخی، عارف، عالم و شاعری که دارای شهرت جهانی است، ملقب به خداوندگار بلخ، مولوی، مولانا و مولانای رومی می‌باشد. به روز ۱۲ ربیع‌الاول سال ۶۰۴ هجری قمری در بلخ چشم به جهان گشود. پدرش سلطان‌العلما بهاوالدین ولد محمد بن حسین بن احمد خطیبی و مادرش مومنه خاتون بود. خانقاه پدر مولانا جلال‌الدین محمد بلخی در حومه ولسوالی بلخ در نزدیکی  دهکده‌ای به نام بهاوالدین ولد موقعیت دارد که در زمان‌ خوارزم‌شاهیان ساخته شده است.

این خانقاه پذیرای بسیاری از دانش‌آموزانی که از گوشه و کنار شهر به این جا می‌آمدند و از نزد سلطان‌العلما کسب فیض می‌کردند، بود. این خانقاه با خشت‌های مربعی خام و گل، با دیوار‌های ضخیم و رواق‌های محراب‌شکل و بام گنبدی ساخته شده و پیوست با خود، حجره‌های فراوانی برای درس خواندن و اقامت دانش‌آموزان و دانشمندان مسافر داشته است. این خانقاه دارای یک گنبد بلند در وسط و چهار گنبد دیگر در دو طرف با نور‌گیرهایی بوده است. شالوده آن را خشت‌های خام به اندازه ۲۷ در ۲۷ در ۴ سانتی‌متر قطر و دیوار‌هایی با قطر ۱۱۰ سانتی‌متر تشکیل می‌دهند(خلیق، ۱۳۹۴: ۱۷۹).

سلطان‌العلما در میان مردم از جایگاه بسا والایی برخوردار بود و تعداد کثیر مردم از وی پیروی می‌کردند. این سبب شده بود که نزدیکان به شاه صحنه را چنین وانمود کنند که اگر روزی سلطان‌العلما در مقابل حکومت اغتشاش کند، با داشتن این‌همه پیرو، می‌تواند حکومت را صاحب شود. این باعث شد تا محمد خوارزم شاه، سلطان‌العلما بهاوالدین ولد را مجبور به ترک وطن کند. سلطان‌العلما هنگامی که مولانا جلال‌الدین محمد بلخی ۶  سال سن داشت، همراه با خانواده و دوستانش بلخ را که از جمله شهر‌های مهم خراسان بود، به هدف زیارت کعبه شریف ترک کرد. سلطان‌العلما بعد از اقامت کوتاه در بغداد، به سوی مکه‌ی مکرمه رهسپار شد و بعد از انجام مراسم حج به شام (سوریه) رفت و در آن‌جا که مرکز علما و عرفا بود، اقامت گزید. زمان زیادی نگذشته بود که پدر و پسر بنا بر دعوت علاء‌الدین کی‌قباد سلجوقی روانه‌ی روم (ترکیه کنونی) شدند. زمانی که به لارنده در چهل‌مایلی قونیه رسیدند، مورد استقبال سلطان و بزرگان شهر قرار گرفتند و در همان منطقه مسکن‌گزین شدند. سرزمینی که قبلاً آسیای صغیر، کشور عثمانی و روم کوچک (در برابر روم بزرگ یعنی ایتالیا و توابع) نامیده می‌شد و به علت ترک‌زبانی به ترکیه معروف است. این سرزمین در زمان‌های گذشته توسط امپراطوری‌های مختلف اداره می‌شد. در زمان مولانا جلال‌الدین محمد بلخی، سلطان علاء‌الدین کی‌قباد سلجوقی بر قسمت‌های مهم این سرزمین حکومت می‌کرد که از جمله لارنده (قرامان کنونی) تحت تسلط او بود. بهاوالدین همراه با همسرش مومنه خاتون و پسرش جلال‌الدین محمد حدود ده سال در لارنده زنده‌گی کردند و در مدرسه‌ای که حاکم آن‌جا به نام او مسما کرده بود، به تدریس و وعظ پرداخت. مولانا جلال‌الدین محمد بلخی نیز که در فقه و تفسیر، شعر و ادب فارسی دری‌، عربی‌، فنون بلاغت و سخنوری شهرت یافته بود، حرفه‌ی پدر را دنبال کرد. در همین زمان بود که در سال ۶۲۲ هجری قمری (۱۲۲۵میلادی) با گوهر خاتون، دختر خواجه شرف‌الدین سمرقندی ازدواج کرد، ولی دیری نگذشت که مادرش مومنه خاتون وفات کرد و عیش او به سوگواری کشید. اما دو فرزندی که گوهر خاتون به دنیا آورد، آرامش و شادی تازه‌ای به مولانا جلال‌الدین محمد بلخی بخشید. پسر اولی آن سلطان‌ولد بود و پسر دومی علاء‌الدین نام داشت. در سال ۶۲۷ هجری قمری (۱۲۲۸میلادی) علاء‌الدین کی‌قباد سلجوقی از بهاو‌الدین ولد و مولانا جلال‌الدین محمد بلخی خواست که به پایتخت او که قونیه بود، بروند. آن‌ها نیز پذیرفتند و با استقبال گرم پادشاه و بزرگان شهر، وارد قونیه شدند. هم‌چنین برای آن‌ها مدرسه‌ای را برای تدریس علوم آن روزگار بنا کردند که مورد قبول ایشان قرار گرفته بود. در این میان درس مولانای جوان (۲۲ ساله) که خداوندگار نامیده شد، شور خاصی داشت. بالاخره بهاو‌الدین ولد در سال ۶۲۸ هجری قمری (اوایل ۱۲۳۱ میلادی) دار فانی را وداع گفت و به ابدیت پیوست. مولانا جلال‌الدین محمد بلخی بیست‌وچهار ساله به جای پدر بر مسند ارشاد نشست و مورد احترام همه‌ی مردم قرار گرفت. در این بخش نمی‌توانیم سیر زنده‌گی مولانا جلال محمد بلخی را به طور کامل شرح بدهیم.

پس از آن‌که سلطان‌العلما همراه با خانواده‌اش بلخ را ترک گفتند، خانقاه او در اثر هجوم قشون مغول به ویرانه‌ای تبدیل شد و سپس پیروان طریقت نقشبندیه، بخش‌هایی از این مدرسه را ترمیم کردند و برای مدتی مکانی برای برگزاری محافل عرفانی بود.

امروزه در بلخ بامی که هنوز بوی و طراوت مولانا جلال‌الدین محمد بلخی را می‌توان استشمام کرد، این خانقاه به یک جای سکوت و ساختمانی در حالت فروریختن تبدیل شده است. ترکیه در سال ۱۳۸۳ هجری خورشیدی اعلام کرد که مسوولیت بازسازی زادگاه مولانا جلال‌الدین محمد بلخی را برعهده می‌گیرد و در سال ۱۳۸۷ هجری خورشیدی هزینه بازسازی آن را به ارزش بیش‌تر از ۳ میلیون دالر در نظر گرفت‌. در سال ۱۳۹۲ هجری خورشیدی هیاتی از ترکیه نقشه‌ای را برای ساختن مجتمع این مدرسه به مساحت حدود ۳۵ جریب زمین به رهبری ولایت بلخ پیش‌کش کرد که کار عملی آن تا اکنون آغاز نشده است. نشست کمیته فرهنگ و هنر که به تاریخ ۲۸ حمل سال ۱۳۹۸ هجری خورشیدی برگزار شد، در آن فیصله صورت گرفت تا کار بازسازی خانقاه سلطان‌العلما آغاز شود. بالاخره به تاریخ ۱۵ جدی سال ۱۳۹۸ هجری خورشیدی بعد از پیشنهاد‌های مکرر ریاست اطلاعات و فرهنگ ولایت بلخ و تلاش داکتر سمیع حامد، مشاور مقام ریاست جمهوری در امور نو‌آوری، چتر حفاظتی اعمار شد تا این آبده را در مقابل برف‌، باران و فروریزی بیش‌تر محافظت کند.

منابع:

۱ـ خلیق، صالح‌محمد(۱۳۹۴)، ساحه‌های باستانی و بناهای تاریخی بلخ، تهران: انجمن نویسنده‌گان بلخ.

۲ـ ریاضی، دکتر حشمت‌الله(۱۳۸۵)، داستان‌ها و پیام‌های مثنوی، تهران: انتشارات حقیقت.

۳ـ شفایی، احمد(۱۳۹۱)، خاک و خس این خانه همه عنبر و مشک است، بی‌بی‌سی فارسی.

دکمه بازگشت به بالا
بستن