قندهار پس از جنرال عبدالرازق

امرالله‭ ‬صالح‭ ‬رییس‭ ‬پیشین‭ ‬سازمان‭ ‬امنیت‭ ‬ملی

من‭ ‬با‭ ‬جنرال‭ ‬عبدالرازق‭ ‬خان‭ ‬شهید‭ ‬در‭ ‬سال‭ ‬۲۰۰۶‭ ‬آشنا‭ ‬شدم‭ ‬و‭ ‬پس‭ ‬از‭ ‬آن،‭ ‬دوستی‭ ‬و‭ ‬تماس‭ ‬ما‭ ‬تا‭ ‬روزهایی‭ ‬که‭ ‬با‭ ‬این‭ ‬دنیا‭ ‬وداع‭ ‬سخت‭ ‬نابه‌هنگام‭ ‬گفت،‭ ‬پا‭ ‬برجا‭ ‬بود‭. ‬شماری‭ ‬از‭ ‬درخشان‌ترین‭ ‬چهره‌های‭ ‬نظامی‭ – ‬سیاسی‭ ‬که‭ ‬در‭ ‬تاریخ‭ ‬افغانستان‭ ‬در‭ ‬معرکه‭ ‬دفاع‭ ‬از‭ ‬این‭ ‬خاک‭ ‬ظهور‭ ‬کرده‌اند‭ ‬تولید‭ ‬و‭ ‬محصول‭ ‬نهاد‌های‭ ‬تعلیمی‭ ‬نبوده‌اند،‭ ‬بلکه‭ ‬از‭ ‬آغوش‭ ‬توده‭ ‬سر‭ ‬برآورده‌اند‭. ‬جنرال‭ ‬رازق‭ ‬چنان‌که‭ ‬او‭ ‬را‭ ‬به‭ ‬همین‭ ‬نام‭ ‬کوتاه‭ ‬می‌شناسند،‭ ‬یکی‭ ‬از‭ ‬تازه‌ترین‭ ‬الگوهایی‭ ‬بود‭ ‬که‭ ‬هنر‭ ‬جنگ،‭ ‬مدیریت‭ ‬و‭ ‬سیاست‭ ‬را‭ ‬نه‭ ‬در‭ ‬کلاس‭ ‬اکادمی‭ ‬بلکه‭ ‬در‭ ‬صفوف‭ ‬مردم‭ ‬و‭ ‬با‭ ‬شنا‭ ‬در‭ ‬طوفانِ‭ ‬بحران،‭ ‬آموخته‭ ‬بود‭. ‬بدون‭ ‬شک‭ ‬این‭ ‬گونه‭ ‬چهره‌های‭ ‬پر‭ ‬جاذبه‭ ‬مشخصه‌های‭ ‬منحصر‭ ‬به‭ ‬فرد‭ ‬دارند‭ ‬که‭ ‬استعداد‭ ‬و‭ ‬شجاعت‭ ‬فردی‭ ‬را‭ ‬شامل‭ ‬می‌شود‭. ‬اما‭ ‬باید‭ ‬شرایط‭ ‬و‭ ‬اوضاعی‭ ‬پیش‭ ‬آید‭ ‬که‭ ‬زمینه‌ای‭ ‬فوران‭ ‬این‭ ‬مهارت‌ها‭ ‬را‭ ‬به‭ ‬صاحب‭ ‬آن‭ ‬مهیا‭ ‬سازد‭. ‬من‭ ‬دقیق‭ ‬معلومات‭ ‬ندارم‭ ‬که‭ ‬چه‭ ‬رابطه‭ ‬و‭ ‬ضابطه‌ای‭ ‬او‭ ‬را‭ ‬به‭ ‬صفوف‭ ‬نیرو‌های‭ ‬امنیتی‭ ‬کشانید‭ ‬ولی‭ ‬می‌دانم‭ ‬وقتی‭ ‬شامل‭ ‬این‭ ‬صف‭ ‬شد،‭ ‬دو‭ ‬عامل‭ ‬راه‌گشای‭ ‬بیشتر‭ ‬او‭ ‬در‭ ‬پله‌های‭ ‬قدرت،‭ ‬شهرت‭ ‬و‭ ‬محبوبیت‭ ‬گردید‭. ‬یکی‭ ‬آقای‭ ‬کرزی‭ ‬رییس‭ ‬جمهور‭ ‬اسبق‭ ‬افغانستان‭ ‬که‭ ‬سخت‭ ‬نیاز‭ ‬به‭ ‬یک‭ ‬متحد‭ ‬چابک،‭ ‬مردمی‭ ‬و‭ ‬شجاع‭ ‬از‭ ‬میان‭ ‬قندهاری‌ها‭ ‬در‭ ‬عرصه‭ ‬امنیت‭ ‬داشت‭ ‬و‭ ‬از‭ ‬قندهاری‌های‭ ‬مکتبی‭ ‬در‭ ‬این‭ ‬عرصه‭ ‬مأیوس‭ ‬بود‭ ‬و‭ ‬دوم‭ ‬استعداد‭ ‬منحصر‭ ‬به‭ ‬فرد‭ ‬خود‭ ‬عبدالرازق‭ ‬شهید‭.‬

با‭ ‬آن‭ ‬که‭ ‬من‭ ‬منتقد‭ ‬بخشی‭ ‬از‭ ‬سیاست‌ها‭ ‬و‭ ‬نظریات‭ ‬آقای‭ ‬کرزی‭ ‬استم‭ ‬و‭ ‬با‭ ‬او‭ ‬سر‭ ‬سازگاری‭ ‬ندارم،‭ ‬اما‭ ‬اگر‭ ‬منصفانه‭ ‬نظر‭ ‬اندازیم‭ ‬ظهور‭ ‬جنرال‭ ‬رازق‭ ‬تا‭ ‬حد‭ ‬زیاد‭ ‬مدیون‭ ‬زمینه‌سازی‭ ‬و‭ ‬گشایش‭ ‬ساحه‭ ‬توسط‭ ‬او‭ ‬است‭. ‬اما‭ ‬مانند‭ ‬هر‭ ‬رابطه‭ ‬دیگر‭ ‬از‭ ‬این‭ ‬نوع‭ ‬در‭ ‬تاریخ،‭ ‬حد‭ ‬اقل‭ ‬در‭ ‬دو‭ ‬سال‭ ‬گذشته‭ ‬رابطه‭ ‬جنرال‭ ‬رازق‭ ‬شهید‭ ‬با‭ ‬آقای‭ ‬کرزی‭ ‬دچار‭ ‬تلاطم‭ ‬و‭ ‬سردی‭ ‬شدید‭ ‬گردیده‭ ‬بود،‭ ‬چنان‌که‭ ‬حرف‌های‭ ‬آقای‭ ‬کرزی‭ ‬را‭ ‬در‭ ‬مورد‭ ‬بازنگری‭ ‬پیمان‭ ‬امنیتی‭ ‬با‭ ‬امریکا‭ ‬به‭ ‬صورت‭ ‬واضح‭ ‬رد‭ ‬کرد‭ ‬و‭ ‬آن‭ ‬سخنان‭ ‬را‭ ‬در‭ ‬خط‭ ‬منافع‭ ‬بیگانه‌ها‭ ‬تلقی‭ ‬کرد‭.‬

بسیاری‭ ‬از‭ ‬سیاست‌گران‭ ‬تلاش‭ ‬داشتند‭ ‬از‭ ‬او‭ ‬به‭ ‬عنوان‭ ‬یک‭ ‬مهره‭ ‬محلی‭ ‬و‭ ‬عقبه‌ی‭ ‬حمایتی‭ ‬و‭ ‬سیاسی‭ ‬برای‭ ‬خود‭ ‬استفاده‭ ‬کنند،‭ ‬اما‭ ‬جنرال‭ ‬رازق‭ ‬توانسته‭ ‬بود‭ ‬هر‭ ‬یک‭ ‬از‭ ‬آن‌ها‭ ‬را‭ ‬دور‭ ‬بزند،‭ ‬عبور‭ ‬کند‭ ‬و‭ ‬خود‭ ‬در‭ ‬بسیاری‭ ‬موارد‭ ‬از‭ ‬قندهار‭ ‬نماینده‌گی‭ ‬کند‭ ‬که‭ ‬می‌توان‭ ‬از‭ ‬مذاکراتش‭ ‬با‭ ‬تک‌تک‭ ‬از‭ ‬نامزدان‭ ‬احتمالی‭ ‬انتخابات‭ ‬ریاست‭ ‬جمهوری،‭ ‬رهبران‭ ‬ایتلاف‭ ‬ملی،‭ ‬سفارت‌خانه‌ها‭ ‬و‭ ‬حتا‭ ‬رهبران‭ ‬خارجی‭ ‬به‭ ‬عنوان‭ ‬مثال‌های‭ ‬بارز‭ ‬نام‭ ‬برد‭.‬

او‭ ‬هر‭ ‬چند‭ ‬به‭ ‬عنوان‭ ‬فرمانده‭ ‬پولیس‭ ‬قندهار‭ ‬ایفای‭ ‬وظیفه‭ ‬می‌کرد،‭ ‬اما‭ ‬در‭ ‬واقع‭ ‬وزیر‭ ‬اعلای‭ ‬یک‭ ‬زون‭ ‬افغانستان‭ ‬بود‭ ‬که‭ ‬نفوذ‭ ‬شبکه‌ی‭ ‬سیاسی‭ ‬و‭ ‬عشیره‌ای‌اش‭ ‬فراتر‭ ‬از‭ ‬واحد‭ ‬اداری‭ ‬قندهار‭ ‬گسترش‭ ‬یافته‭ ‬بود‭. ‬نبود‭ ‬او‭ ‬بدون‭ ‬شک‭ ‬قندهار‭ ‬کلان‭ ‬را‭ ‬دچار‭ ‬یک‭ ‬خلا‭ ‬ساخته‭ ‬است‭ ‬که‭ ‬پر‭ ‬ساختن‭ ‬آن‭ ‬دشواری‌های‭ ‬زیادی‭ ‬را‭ ‬در‭ ‬پی‭ ‬خواهد‭ ‬داشت‭. ‬توانایی‌های‭ ‬برادرش‭ ‬تادین‭ ‬خان‭ ‬که‭ ‬به‭ ‬جای‭ ‬او‭ ‬گماشته‭ ‬شده‭ ‬است‭ ‬هنوز‭ ‬از‭ ‬آزمون‭ ‬زمان‭ ‬نگذشته‭ ‬است‭ ‬و‭ ‬نمی‌توان‭ ‬قضاوت‭ ‬کرد‭. ‬اگر‭ ‬جنرال‭ ‬رازق‭ ‬شهید‭ ‬تنها‭ ‬فرمانده‭ ‬پولیس‭ ‬قندهار‭ ‬بود،‭ ‬نیازی‭ ‬به‭ ‬جانشین‭ ‬ساختن‭ ‬برادرش‭ ‬احساس‭ ‬نمی‌شد،‭ ‬اما‭ ‬تعیین‭ ‬تادین‭ ‬خان‭ ‬اذعان‭ ‬مستقیم‭ ‬مرکز‭ ‬به‭ ‬نقش‭ ‬سیاسی‭ ‬جنرال‭ ‬رازق‭ ‬شهید‭ ‬است‭.‬

‭ ‬قندهار‭ ‬یک‭ ‬گوشه‌ی‭ ‬مهم‭ ‬و‭ ‬تاریخ‌ساز‭ ‬افغانستان‭ ‬است‭ ‬و‭ ‬حضور‭ ‬مرکزی‭ ‬این‭ ‬خطه‭ ‬در‭ ‬قدرت‭ ‬و‭ ‬سیاست‭ ‬در‭ ‬سه‭ ‬قرن‭ ‬اخیر‭ ‬به‭ ‬سیاست‌مداران‭ ‬و‭ ‬شخصیت‌های‭ ‬برخاسته‭ ‬از‭ ‬آن،‭ ‬حافظه‭ ‬و‭ ‬دورنمای‭ ‬متمایز‭ ‬بخشیده‭ ‬که‭ ‬گاهی‭ ‬بهتر‭ ‬و‭ ‬صیقل‭ ‬شده‌تر‭ ‬نسبت‭ ‬به‭ ‬دیگران‭ ‬عمل‭ ‬کنند‭. ‬خلط‭ ‬رفتار‭ ‬کاکه‌مأبانه‭ ‬جنرال‭ ‬رازق‭ ‬در‭ ‬سیاست‭ ‬و‭ ‬اداره‭ ‬باعث‭ ‬شده‭ ‬بود‭ ‬که‭ ‬راه‭ ‬در‭ ‬قلب‭ ‬مردم‭ ‬عادی‭ ‬باز‭ ‬کند‭ ‬و‭ ‬مردم‭ ‬را‭ ‬از‭ ‬دید‭ ‬عاطفی‭ ‬و‭ ‬احساسی‭ ‬در‭ ‬محور‭ ‬خودش‭ ‬بسیج‭ ‬سازد‭. ‬مردم‭ ‬افغانستان‭ ‬سخاوت‭ ‬پسند‭ ‬اند‭ ‬و‭ ‬عیاران‭ ‬و‭ ‬کاکه‌ها‭ ‬را‭ ‬دوست‭ ‬می‌دارند‭. ‬او‭ ‬این‭ ‬صفات‭ ‬را‭ ‬با‭ ‬خود‭ ‬داشت‭. ‬او‭ ‬اداره‌ی‭ ‬دولتی‭ ‬را‭ ‬تا‭ ‬حد‭ ‬زیاد‭ ‬قابل‭ ‬دست‌رس‭ ‬به‭ ‬مردم‭ ‬ساخته‭ ‬بود،‭ ‬کاری‭ ‬که‭ ‬در‭ ‬بقیه‭ ‬افغانستان‭ ‬به‭ ‬ندرت‭ ‬اتفاق‭ ‬می‌افتد‭.‬

پس‭ ‬از‭ ‬مدت‭ ‬زمانی،‭ ‬معلوم‭ ‬خواهد‭ ‬شد‭ ‬که‭ ‬آیا‭ ‬تادین‭ ‬خان‭ ‬خلای‭ ‬نبود‭ ‬برادرش‭ ‬را‭ ‬پر‭ ‬ساخته‭ ‬است‭ ‬یا‭ ‬بزرگان‭ ‬سیاسی‭ ‬و‭ ‬قومی‭ ‬قندهار‭ ‬هر‭ ‬یک‭ ‬او‭ ‬را‭ ‬به‭ ‬طرف‌داری‭ ‬از‭ ‬خود‭ ‬و‭ ‬منافع‭ ‬گروهی‭ ‬خود‭ ‬چنان‭ ‬زیر‭ ‬فشار‭ ‬قرار‭ ‬بدهند‭ ‬و‭ ‬کش‌وکوب‭ ‬کنند‭ ‬که‭ ‬او‭ ‬تقلیل‭ ‬به‭ ‬یک‭ ‬مقام‭ ‬اسمی‭ ‬و‭ ‬سمبولیک‭ ‬یابد‭.‬

گاهی‭ ‬واقع‭ ‬می‌شود‭ ‬که‭ ‬شخصیت‌های‭ ‬کاریزماتیک‭ ‬و‭ ‬پر‭ ‬جاذبه‭ ‬از‭ ‬خود‭ ‬نهاد‭ ‬و‭ ‬حافظه‭ ‬نهادینه‭ ‬باقی‭ ‬نمی‌مانند‭ ‬و‭ ‬هرچه‭ ‬هست،‭ ‬با‭ ‬خود‭ ‬می‌برند‭. ‬خطر‭ ‬زیاد‭ ‬وجود‭ ‬دارد‭ ‬که‭ ‬از‭ ‬جنرال‭ ‬رازق‭ ‬شهید‭ ‬ساختار‭ ‬مستحکم‭ ‬به‭ ‬میراث‭ ‬نمانده‭ ‬باشد‭ ‬و‭ ‬در‭ ‬نبود‭ ‬او‭ ‬هر‭ ‬کس‭ ‬دیگر‭ ‬بتواند‭ ‬فرمانده‭ ‬پولیس‭ ‬شود،‭ ‬اما‭ ‬نه‭ ‬مقناطیس‭ ‬جذب‭ ‬و‭ ‬محور‭ ‬سیاسی‭ ‬از‭ ‬میان‭ ‬مردم‭ ‬و‭ ‬در‭ ‬میان‭ ‬مردم‭.‬

در‭ ‬هر‭ ‬صورت‭ ‬حالت‭ ‬کنونی‭ ‬افغانستان‭ ‬چنان‭ ‬است‭ ‬که‭ ‬نمی‌توان‭ ‬رهبری‭ ‬و‭ ‬مدیریت‭ ‬ریز‭ ‬و‭ ‬کوچک‭ ‬قندهار‭ ‬را‭ ‬از‭ ‬کابل‭ ‬انجام‭ ‬داد‭. ‬در‭ ‬واقع‭ ‬نمی‌توان‭ ‬هیچ‭ ‬یک‭ ‬از‭ ‬ولایات‭ ‬افغانستان‭ ‬را‭ ‬با‭ ‬توسل‭ ‬به‭ ‬چنین‭ ‬شیوه‌ای‭ ‬اداره‭ ‬کرد‭. ‬یکی‭ ‬از‭ ‬دلایل‭ ‬ضعف‭ ‬در‭ ‬داخل‭ ‬دولت‭ ‬افغانستان‭ ‬همین‭ ‬است‭ ‬که‭ ‬مدیران‭ ‬کابل‌نشین‭ ‬تلاش‭ ‬می‌ورزند‭ ‬تسلط‌شان‭ ‬بر‭ ‬اوضاع‭ ‬ولایات‭ ‬را‭ ‬با‭ ‬میده‌کاری‭ ‬و‭ ‬مدیریت‭ ‬ریز‭ ‬انجام‭ ‬دهند‭. ‬این‭ ‬روش‭ ‬ایستایی‭ ‬و‭ ‬رکود‭ ‬ایجاد‭ ‬کرده‭ ‬است‭ ‬مگر‭ ‬آن‭ ‬که‭ ‬کسی‭ ‬مانند‭ ‬جنرال‭ ‬رازق‭ ‬آن‭ ‬را‭ ‬به‭ ‬چالش‭ ‬کشیده‭ ‬و‭ ‬توانایی‭ ‬خودش‭ ‬را‭ ‬از‭ ‬قفس‭ ‬تعریف‭ ‬شده‭ ‬آزاد‭ ‬ساخته‭ ‬است‭. ‬جای‭ ‬هیچ‭ ‬شخصیت‭ ‬استثنایی‭ ‬تاریخ‭ ‬پرشدنی‭ ‬نیست‭ ‬و‭ ‬جنرال‭ ‬رازق‭ ‬شهید‭ ‬از‭ ‬این‭ ‬امر‭ ‬مستثنا‭ ‬نخواهد‭ ‬بود‭. ‬اما‭ ‬در‭ ‬عین‭ ‬حال‭ ‬چرخ‭ ‬تاریخ‭ ‬با‭ ‬نبود‭ ‬هیچ‭ ‬کس‭ ‬نمی‌ایستد‭. ‬حالا‭ ‬باید‭ ‬دید‭ ‬که‭ ‬بزرگان‭ ‬قندهار‭ ‬در‭ ‬نقش‭ ‬مصاحبان‭ (‬کاکا‭/‬عموهای‭ ‬محمد‭ ‬ظاهرشاه‭ ‬پس‭ ‬از‭ ‬قتل‭ ‬پدرش‭ ‬محمدنادرخان‭) ‬عمل‭ ‬خواهند‭ ‬کرد‭ ‬و‭ ‬نقش‭ ‬جانشین‭ ‬او‭ ‬را‭ ‬زیر‭ ‬شعاع‭ ‬قرار‭ ‬نداده‭ ‬و‭ ‬از‭ ‬پس‭ ‬پرده‭ ‬کار‭ ‬خواهند‭ ‬کرد‭ ‬یا‭ ‬این‭ ‬که‭ ‬وضعیت‭ ‬طوری‭ ‬که‭ ‬در‭ ‬گوشه‌های‭ ‬دیگر‭ ‬افغانستان‭ ‬مستولی‭ ‬است،‭ ‬به‭ ‬قندهار‭ ‬نیز‭ ‬سرایت‭ ‬خواهد‭ ‬کرد‭.‬

نوشته های مشابه

دکمه بازگشت به بالا
بستن