بند کمال‌خان و نقش آن در توسعه ولایت نیمروز

عبدالله نیازی

بند کمال‌خان، واقع در ۹۵ کیلومتری مرکز ولایت نیمروز و ۱۸ کیلومتری ولسوالی چهاربرجک، یکی از مهم‌ترین پروژه‌هایی است که پس از چند سده در ولایت نیمروز تطبیق شده است. این بند، در واقع امتداد بند بزرگ رستم به شمار می‌آید که در قرن هشتم هجری به دست امیر تیمور گورکانی تخریب شد و زوال تمدن شکوهمند سیستان باستان را رقم زد. بدون شک، بند تاریخی کمال‌خان با تامین آب فراوان برای کشت هزاران هکتار زمین بایر ولایت نیمروز، ظرفیت تولید ۹ مگاوات برق در ساعت، تاثیرات مثبت زیست‌محیطی و ایجاد چندین فرصت شغلی برای جوانان، می‌تواند نقش ارزنده‌ای را در توسعه همه‌جانبه ولایت نیمروز بازی کند.

از آن‌جایی که اقتصاد و زنده‌گی اکثریت مردم نیمروز بر زراعت استوار است، بند کمال‌خان می‌تواند رونق‌بخش صنعت زراعت در این ولایت باشد. از طرفی، با برنامه‌ریزی درست و استفاده از پتانسیل‌های بند، می‌توان زمینه ایجاد چندین شغل خرد و کلان را فراهم کرد. از این جهت، بند کمال‌خان در توسعه و شکوفایی اقتصادی ولایت نیمروز نقش اساسی خواهد داشت. بررسی نقش بند کمال‌خان در توسعه ولایت نیمروز، گامی است برای شناسایی فرصت‌ها، ظرفیت‌ها و پتانسیل‌هایی که هر بند آبی می‌تواند داشته باشد.

نقش بندهای آبی در زنده‌گی مردم نیمروز

ولایت نیمروز یا همان سیستان باستان، در گذشته به گدام آسیا شهرت داشته است؛ زیرا بخش بزرگی از گندم مورد نیاز آسیا در این منطقه زرغ و تهیه می‌شده است. اگرچه پس از شکسته شدن بندهای اساسی سیستان و از هم پاشیدن صنعت زراعت در این منطقه، سیستان لقب گدام آسیا را از دست داد؛ اما تا سال‌های پسین مردم کشورهای همجوار با پیمودن ده‌ها کیلومتر، خود را به ولسوالی چهاربرجک می‌رساندند و گندم مورد نیازشان را تامین می‌کردند.

در واقع، فراوانی آب به دلیل بندهای مختلفی که بالای رود هلمند ساخته شده بود، سیستان را به گدام آسیا تبدیل کرده بود. زمانی هم که سیستان با کمبود آب مواجه شد، در مدت کوتاهی تمدن شکوهمندش را از دست داد. در کتاب تاریخ سیستان، حکایتی نقل شده است که نقش آب را در زنده‌گی مردم این منطقه بازگو می‌کند: «اندر سنه عشرین و مأتی، آب هیرمند خشک گشت از بست و قحطی صعب پدید آمد، اندر ولایت سیستان و بست، و مرگی بسیار بود؛ چنان‌که تجار و بزرگان خداوندان نعمت بسیار بمردند و یک‌سال بماند، هم‌چنان، تا اول سنه احدی و عشرین و مأتی و مردمان اندرین سال بسیار مال ضعفا بدادند.» (تاریخ سیستان: ۱۸۶)

در چهار دهه گذشته، به علت خشک شدن‌ همه‌ساله رود هلمند، فقر و ناداری سایه شومش را بر مردم ولایت نیمروز، به خصوص ساکنان ولسوالی چهاربرجک افکند که در اثر آن، هزاران نفر راه هجرت را در پیش گرفتند و در کشورهای دیگر آواره شدند. بنابراین، آب رود هلمند، شاهرگ حیات مردم این منطقه بوده است.

بند کمال‌خان در گذر زمان

در گذشته، برای مدیریت آب، بندهای زیادی بالای رود هلمند/هیرمند ساخته شده است. اگرچه موقعیت دقیق این بندها مشخص نیست؛ اما نام‌های‌شان در کتاب‌های تاریخ ذکر شده است. از جمله بزرگ‌ترین بندهای سیستان باستان که در توسعه صنعت زراعت منطقه نقش پررنگی داشته، بند رستم بوده است. این بند در قرن هشتم هجری به دست امیر تیمور تخریب شد. در کتاب جغرافیای خلافت شرقی درباره این بند چنین آمده است: «در پایان قرن هشتم، هنگام لشکرکشی امیر تیمور از بست به زرنج، این شهر و حول و حوش آن ویران گردید و در ضمن همین لشکرکشی، بند عظیم هیرمند نیز که بند رستم نام داشت، خراب شد. این بند تمام روستاهای باختر سیستان را مشرب می‌کرد.» (لسترنج: ۳۶۹) موقعیت دقیق این بند اساسی معلوم نیست؛ اما به گفته اعظم سیستانی، در موقعیت فعلی بند کمال‌خان «علایم و آثار بندی بر هیرمند دیده می‌شد که رود بیابان و رام‌رود از همین نقطه آب می‌گرفته‌اند.» (سیستانی، سایت DawatMedia24)

به هر حال، بند رستم شاهرگ حیات مردم سیستان باستان بوده است؛ به گونه‌ای که پس از تخریب آن به دست امیر تیمور، ولایت سیستان از رونق باز ایستاد و بیش‌تر ساکنانش منطقه را ترک کردند. از گذشته‌های دور، مردم منطقه آرزو داشتند تا بند رستم باری دیگر اعمار گردد و غبار فقر و محرومیت از چهره منطقه زدوده شود. رهبران زیادی نیز آرزو داشتند تا افتخار اعمار بند کمال‌خان به نام‌شان ثبت شود؛ اما اختلافات موجود بین ایران و افغانستان بالای سهم ایران از آب هلمند/هیرمند، بزرگ‌ترین مانع تحقق این آرزوی دیرینه بود. تا این‌که، در اخیر زمامداری محمدظاهر شاه، آخرین پادشاه افغانستان، با امضای سندی بین داکتر محمدموسی شفیق و داکتر عباس هویدا، نخست‌وزیر وقت ایران، اختلاف ایران و افغانستان در تعیین حقآبه ایران حل شد و پروژه بند کمال‌خان در زمان ریاست جمهوری داوود خان در سال ۱۳۵۵ خورشیدی کلید خورد. در زمان سردار محمدداوود خان نزدیک به ۴۰ درصد کار بند کمال‌خان پیش رفت. ولی متأسفانه با ناآرامی‌های داخلی دوره‌های پسین، بیش‌تر تجهیزات موجود بند کمال‌خان چور و چپاول شد و این پروژه عظیم و حیاتی برای سه دهه به دست فراموشی سپرده شد. تا این‌که، در سال ۱۳۹۰، در دوره حکومت آقای کرزی، بار دیگر احیای پروژه بند کمال‌خان روی دست گرفته شد و پس از کش‌و‌قوس‌های فراوان، اینک شاهد افتتاح آن هستیم.

نقش بند کمال‌خان در توسعه ولایت نیمروز

ولایت نیمروز، به علت دور بودن از مرکز کشور و نداشتن افراد قدرتمند در ساختار دولت‌ها، چه در زمان نظام‌های پادشاهی و چه در دوران نظام‌های جمهوری، کم‌تر مورد توجه رهبران مرکزنشین قرار گرفته است. همین امر زمینه‌ساز سایه افکندن فقر و محرومیت‌ دوامدار بر مردم این منطقه شده است. اعمار بند کمال‌خان نشانگر تغییر نوع نگاه رهبران فعلی افغانستان به ولایات دوردست و محروم است که پدیده مبارکی است و باید به آن ارج نهاد. بند کمال‌خان در واقع، صفحه جدیدی از توسعه و شکوفایی اقتصادی را به روی مردم نیمروز خواهد گشود. با نیم‌نگاهی به ظرفیت‌هایی که بندها دارند، تا حدودی متوجه خواهیم شد که بند کمال‌خان می‌تواند در توسعه همه‌جانبه ولایت نیمروز، نقش اساسی بازی کند.

الف- توسعه صنعت زراعت

زمین‌های ولایت نیمروز از شرایط بسیار خوبی برای کشت انواع حبوبات، سبزیجات، گیاهان و درخت‌های میوه‌دار برخوردار است. آب شیرین رود هلمند و زمین‌های هموار و خالی از هرگونه شوره زار، فاکتورهای اساسی صنعت زراعت در ولایت نیمروز است. علاوه بر شهرتی که گندم زمین‌های اطراف بند کمال‌خان دارد، باغ‌های بزرگ ولسوالی چهاربرجک نیز شهرت منطقه‌ای دارد. تا ۳۰ سال پیش، باغ‌های بزرگی در ولسوالی چهاربرجک پابرجا بود. از جمله مشهورترین باغی که نگارنده بارها به دیدن آن رفته و از میوه آن خورده است، باغ میرحمزه خان سنجرانی واقع در منطقه‌ای بین قریه مورینکی و قریه حاجی امیر است. لذت میوه‌های شیرین و آب‌دار آن هنوز در کام ساکنان منطقه، تازه‌گی دارد.

از طرفی، ۸۰ درصد ساکنان ولایت نیمروز به کار زراعت و دام‌پروری مصروف‌اند. در زمینه زراعت و مدیریت آب، نیروی کافی در ولایت نیمروز موجود است. در گذشته بزرگ‌ترین چالش کشاورزان منطقه، نبود و یا کمبود آب بوده است. حال با اعمار بند کمال‌خان و ذخیره آب فراوان، زمین‌های بیش‌تری قابلیت کشت را پیدا خواهد کرد و اقبال مردم به پیشه زراعت بیش‌تر خواهد شد. عنقریب است که نیمروز، لقب گدام آسیا را دو مرتبه به دست آورد. عبدالحنان روستایی درباره اثرگذاری مثبت بند کمال‌خان بر صنعت کشاورزی ولایت نیمروز می‌نویسد: «بند کمال‌خان دارای دو کانال بوده که به طرف شرق و غرب امتداد می‌یابد. کانال غربی زمین‌های گود زره را آبیاری می‌کند. کانال‌های شرقی (زِرکن و زُرکن) زمین‌های قلعه فتح، شهر غلغله، امیران، مناطق غربی چخانسور و شرق ولسوالی کنگ را آب می‌دهد. این کانال از طرف شرق به شمال الی لاش جوین در ولایت فراه امتداد دارد که می‌تواند زمین‌های زراعتی را تا ولسوالی لاش جوین آبیاری کند. از مدت‌ها به این طرف (۲۰۰۲) به جهیل گود زره آب نرسیده؛ ولی از آب آن استفاده بسیار شده که این عمل باعث شوری آن شده است. در صورتی که آب تازه به گود زره بریزد، آب آن شیرین می‌شود.» (روستایی: ۵ از ۱۲)

براساس معلومات دقیق آقای روستایی، آب ذخیره شده بند کمال‌‍‌خان می‌تواند زمین‌های دوردست ولایت نیمروز را تحت پوشش قرار دهد و توسعه صنعت زراعت را به ارمغان آورد. به گفته مقامات وزارت آب و انرژی، این بند توانایی آب‌رسانی به بیش از ۸۰ هزار هکتار زمین ولایت نیمروز را دارا است.

لذا با وضعیت به وجود آمده، در آینده‌ نه چندان دور، ولایت نیمروز یکی از قطب‌های تولید گندم و انواع میوه‌ها خواهد بود.

ب- تولید برق

همین حالا برق مورد نیاز ولایت نیمروز از کشور ایران وارد می‌شود که هزینه هنگفتی را بر بودجه دولت تحمیل کرده است. بند کمال‌خان با دارا بودن ظرفیت تولید ۹ مگاوات برق در ساعت، می‌تواند بخش بزرگی از برق مورد نیاز ولایت نیمروز را تامین کند. چه آن‌که، تولید برق یکی از اهداف اولیه و اساسی ساخت بند کمال‌خان بوده است.

ج- توسعه صنعت گردشگری

امروزه، صنعت گردشگری، یکی از عوامل مهم توسعه و شکوفایی اقتصادی کشورها به شمار می‌آید. از آن‌جایی که بند کمال‌خان یکی از بزرگ‌ترین بندهای آبی کشور است، حجم عظیم آبی که در کاسه آن جمع می‌شود، دریاچه چشم‌نوازی را شکل خواهد داد. این امر باعث جذب گردشگران داخلی و خارجی خواهد شد. صنعت گردشگری علاوه بر جذب سرمایه زیاد به منطقه، زمینه‌ اشتغال جوانان را فراهم خواهد کرد. در این زمینه، نیاز به برنامه‌ریزی بیش‌تر توسط دولت با همکاری بخش خصوصی است. فرهنگ متنوع بومی مردم نیمروز، نیز می‌تواند در کنار بند کمال‌خان بر رونق صنعت گردشگری منطقه بیفزاید.

د- صید ماهی

از دیر باز، یکی از پیشه‌های همیشه‌گی مردم منطقه، صید ماهی از رود هلمند و فروش آن در شهر بوده است. متأسفانه، در اثر خشک‌سالی‌های چند دهه گذشته، بازار ماهی به طور کلی با رکود مواجه شده است. رود هلمند به دلیل برخوردار بودن از آب شیرین، برای پرورش ماهی مکان خوبی است. بند کمال‌خان می‌تواند بار دیگر پیشه ماهی‌گیری را احیا و زمینه اشتغال ده‌ها نفر را فراهم کند.

ه- اثرات زیست‌محیطی بند کمال‌خان

ولایت نیمروز در مسیر بادهای ۱۲۰ روزه قرار دارد. بادهای خاکی که همه‌ساله در فصل تابستان سال می‌وزد، زنده‌گی را برای باشنده‌گان ولایت نیمروز بسیار سخت و دشوار کرده است. اثرات منفی این پدیده، خودش را در زنده‌گی مردم، با بیماری تنفسی نشان داده است. این در حالی است که طبق گفته موسفیدان منطقه، در گذشته به دلیل فراوان بودن آب و سرسبزی ولایت نیمروز، بادهای ۱۲۰ روزه خالی از خاک، گرد و غبار بوده است.

متأسفانه، همه‌ساله در فصل تابستان و در جریان بادهای ۱۲۰ روزه، افراد زیادی از طبقه کلان‌سالان به علت مریضی‌های تنفسی جان خود را از دست می‌دهند. اگرچه با گسترش امکانات صحی، آمار مرگ‌ومیرها نسبت به گذشته کم‌تر شده؛ اما به طور کلی ریشه‌کن نشده است و هنوز بیمارانی که در مناطق دور دست زنده‌گی می‌کنند، جان‌شان را از دست می‌دهند. در صورت اعمار کانال‌های متعدد برای رساندن آب بند کمال‌خان به زمین‌های بایر ولایت نیمروز و کشت آن‌، اثرات منفی بادهای ۱۲۰ روزه از بین خواهد رفت. از طرفی دیگر، احیای اکوسیستم هامون‌ها، بر پاکی آب و هوای منطقه خواهد افزود.

و- ایجاد امنیت آبی و جلوگیری از مهاجرت مردم منطقه

پس از شکسته شدن بند تاریخی سیستان توسط امیر تیمور، مردم این منطقه همواره با ناامنی آبی دست‌وپنجه نرم می‌کرده‌اند. گاه به دلیل نبود و کمبود برف و باران، آب مورد نیاز برای کشاورزی میسر نبوده است که در نتیجه مردم با تبعات خطرناک خشک‌سالی گرفتار بوده‌اند. به طور نمونه، خشک‌سالی که بین دهه ۷۰ تا ۸۰ شمسی رخ داد، خسارات اقتصادی فراوان به نیمروزیان وارد ساخت. به گفته مدیر زراعت ولایت نیمروز، در سال ۹۶ – ۹۷ خورشیدی، حدود ۸۷۰۰ هکتار کشت خزانی به شمول گندم، جو، خربزه و تربوز در ولایت نیمروز انجام شد و به دلیل نیامدن باران و کمبود آب از بین رفت.

گاهی به علت برف و باران زیاد، سیلاب‌های بنیان‌برکنی همه داروندار مردم را با خود برده است. نمونه‌اش سیلابی است که در سال ۱۳۵۰ خورشیدی رخ داد و مزارع، خانه‌ها و دام‌های مردم را با خود برد. نیز سیلی که سال گذشته آمد و بسیاری از زمین‌های کشاورزی ولسوالی چهاربرجک و چخانسور را زیر گرفت.

این دو عامل؛ خشک‌سالی  و سیلاب‌ها، باعث ناامنی آبی منطقه شده بود که در اثر آن ده‌ها هزار نفر از ساکنان ولایت نیمروز به کشورهای منطقه مهاجر شدند. بدون شک، بند کمال‌خان با از بین بردن این دو پدیده، پدیده سوم مهاجرت را نیز به طور کلی ریشه‌کن و زمینه بازگشت مهاجران را فراهم خواهد کرد.

نتیجه‌گیری

بند کمال‌خان که امتداد بند تاریخی تخریب شده سیستان در قرن هشتم است، نردبان ترقی ولایت نیمروز برای رسیدن به توسعه همه‌جانبه خواهد بود. این امر با برنامه‌ریزی بیش‌تر و شناسایی ظرفیت‌ها و پتانسیل‌های بند محقق خواهد شد؛ زیرا آنچه گفته شد، بخش کوچکی از ظرفیت‌های بند کمال‌خان است. بند کمال‌خان می‌تواند زمینه اشتغال را برای هزاران نفر فراهم کند و چهره ولایت نیمروز را برای همیشه دگرگون سازد. طبیعتاً،  توسعه اقتصادی، راه را برای توسعه علمی، فرهنگی و اجتماعی هموار می‌کند.

پیشنهادات

در پایان این مقاله، برای استفاده هرچه بیش‌تر از مزایای بند کمال‌خان و حفاظت این بند تاریخی برای نسل‌های آینده، دو پیشنهاد دارم:

اول- برای شناسایی ظرفیت‌های بند کمال‌خان، باید هیأتی متشکل از کارشناسان آب، گردشگری، زراعت و برق تشکیل شود. این هیأت با استفاده از تجارب دیگر کشورها، ظرفیت‌های بند را شناسایی و برای بهره‌برداری از آن اقدام‌های عملی را روی دست بگیرد.

دوم- مهم‌تر از هرچیزی امنیت بند کمال‌خان است که این امر با مشارکت حداکثری مردم اطراف بند کمال‌خان در محافظت از این پروژه عظیم و بهره‌گیری از فواید آن، تحقق خواهد یافت. لذا، لازم است تا در تقسیم زمین‌های مازاد، به مردم منطقه اولویت داده شود. این امر سبب می‌شود تا مردم اطراف بند، خود را در حفاظت از آن مسوول بدانند و نگذارند که راه عملی شدن اهداف دشمنان آن، هموار شود.‌

سخن آخر

بند کمال‌خان بزرگ‌ترین رویدادی است که ولایت نیمروز پس از صدها سال به خود دیده است. این رویداد بزرگ، نتیجه تلاش‌ها و عرق‌ریزی‌های تمامی کسانی است که در ساخت و اعمار آن سهم گرفته‌اند. این موفقیت بزرگ را ابتدا به تمامی دست‌اندرکاران بند و سپس به ملت بزرگ افغانستان عزیز تبریک می‌گویم و امیدوارم که این بند، زمینه‌ساز رشد و ترقی همه‌جانبه ولایت نیمروز باشد.

منبع‌ها

۱- بهار، ملک الشعرا (مصحح)، تاریخ سیستان، (بی تا)، تهران: نشر کلاله خاور.

۲- لسترنج، گای، جغرافیای خلافت شرقی، ترجمه عرفان، محمود، ۱۳۷۷، تهران: شرکت انتشارات علمی و فرهنگی.

۳- روستایی، عبدالحنان (۲۰۰۸)، سرنوشت زار پروژه زراعت و آبیاری نیمروز، نسخه PDF از سایت رهروان RAHRWAN.COM)).

۴- خبرگزاری صدای افغان (AVAPRESS.COM)، کد خبر: ۱۳۷۶۴۶.

۵- سیستانی، اعظم، کمال بند کمال‌خان در نیمروز (۲۰۲۰)، سایت (DawatMedia24).

دکمه بازگشت به بالا