کاظم همایون در گفت‌وگو با ۸صبح: با دوام آلوده‌گی هوا، کابل از بین می‌رود

گفت‌وگوکننده: حسیب بهش

محمدکاظم همایون ماستری محیط زیست دارد و ۱۱ ماه می‌شود که به عنوان رییس حفاظت از محیط زیست کابل تعیین شده است. او کارش را ساعت شش صبح [پیش از وقت معیّن کاری] با صحبت به دانش‌آموزان مکاتب کابل آغاز می‌کند، در ادامه‌ی روز، کارزارهای «اکوتاژ» و «نه به زغال‌سنگ» را مدیریت می‌کند و ساعت‌ها برای حل بیرون‌رفت از معضل آلوده‌گی هوای کابل چاره می‌سنجد. ریاست زیر نظر وی تنها هفت میلیون افغانی بودجه‌ی سالانه دارد و با ۲۴ کارمند [که ۲۰ تن آن‌ها شاگردان رضاکار او هستند] برای رفع آلوده‌گی هوای کابل مبارزه می‌کند. وی بیش از ۲۰ سال در حکومت کار کرده و با وجود اداره کردن این نهاد، یک‌تن از منتقدان اصلی آلوده‌گی هوای کابل است. وی می‌گوید که راهکارهایی برای حل معضل آلوده‌گی هوا وجود دارد، اما نیازمند بودجه بیش‌تر و کار بی‌دغدغه است. این کارشناس محیط زیست می‌گوید که بر اساس طرح‌های وی، اگر خواسته‌های لازم فنی و بودجه‌ای برایش فراهم شود، کابل تا دو سال دیگر از وضعیت کنونی نجات ‌می‌یابد. آقای همایون می‌گوید که در صورت ادامه وضعیت فعلی، شهر کابل بسیار زود از بین می‌رود. ۸صبح با وی مصاحبه ویژه‌ای در مورد چگونه‌گی آلوده‌گی هوای کابل، چالش‌های کار اداره زیر مدیریت او و راه‌های بیرون‌رفت از این معضل انجام داده است.

۸صبح: تشکر از این‌که برای ما وقت گذاشتید. وضعیت هوای کابل این‌ روزها خوب نیست. شما به عنوان رییس اداره حفاظت از محیط زیست کابل وضعیت هوای این شهر را چگونه می‌بینید؟

همایون: وضعیت کنونی را بسیار خطرناک‌تر و تهدیدآورتر از سالیان پیش می‌بینم. با توجه به این‌که ما یک برنامه استراتژیک را از دو سال یا یک سال پیش باید طرح می‌کردیم که چنین بازی‌گوشی را کردیم و یکی از چالش‌های عمده ما بخش مسلکی است که در مسوولیت مسلکی ما کسی نیست که متخصص باشد و طرح بدهد. همین حالا در قوانین، ما چیزهایی داریم که هنوز نتوانسته‌ایم آن را تطبیق کنیم یا بستر برای آن جور کنیم. هم‌چنان دستگاه‌هایی که ما نیاز داریم، این دستگاه‌ها با وجود این‌که عضویت کابینه و شورای وزیران را داریم که آن‌جا باید سروصدا شود. هیچ روزی من و شما شاهد این نیستیم که یک روز در کابینه بحث محیط زیست مطرح شود. زمانی که آلوده‌گی‌ها از حد معیاری بالا می‌رود، سروصدا را راه می‌اندازند. این را من از ماه ثور هشدار داده‌ام و طرح‌ها و راه بیرون‌رفت را گفته‌ام.

۸صبح: چرا هوای کنونی کابل آلوده است و دلایل اصلی که در پس این آلوده‌گی وجود دارد، چه است؟

همایون: در کنار این‌که اراده سیاسی وجود ندارد و [محیط زیست] در صدر جدول‌کاری حکومت نیست، چند عامل دارد. یکی از عوامل عمده آن توپوگرافی شهر است. شهر کابل یک شهر زیست‌محیطی نیست و همین که در زمان داوود خان این شهر را به ۷۵۰ هزار نفر طراحی کرده بودند، بسیار دقیق بوده است. یعنی این شهر گنجایش ۷۵۰ هزار نفر را دارد و اکنون بالاتر از پنج میلیون نفر [حدود هشت برابر] جمعیت در آن زنده‌گی می‌کنند؛ جمعیتی که فقر فرهنگی و اقتصادی دارد. هیچ زیرساخت شهری وجود ندارد. ساحات سبز پوششی ما به مراتب کم است. ساختار اقتصاد بازار در افغانستان نهادینه نشد و بستر وجود نداشت، ساختار اقتصاد بازار را بر مردم تحمیل کردند که اکنون تجار تیل بی‌کیفیت را برای ما می‌آورد. تجارت آزاد؛ این‌ها چالش‌ها است.

ده‌ها نوع دی‌دی‌تی و صدها نوع آلاینده را در درون افغانستان به نام ساختار اقتصاد آزاد می‌آورند که کشنده است که  نسل بعدی را متاثر می‌سازد و عدالت بین‌ نسل‌ها را از بین می‌برد. ما سه نسل بعد را هم در شهر کابل متاثر ساخته‌ایم. من یک تحقیق کرده‌ام که بر اساس آن، شهروندان کابل سالانه چهار میلیارد و ۲۰۰ میلیون دالر هزینه می‌دهند، اما برای سه نسل بعد هم. ما در داخل زنجیره‌ای قرار داریم، مثلاً‌ من از دی‌دی‌تی کار می‌گیرم، این به نسل بعدی هم تاثیر می‌گذارد. تیل سرب‌دار در کابل می‌آید. این سرب در زیر زمین می‌رود و از زیر زمین و از طریق گیاه می‌آید که آن را حیوان می‌خورَد. شیر و گوشت حیوان را می‌خوریم و نسل بعدی می‌خورد که این مریضی و سرطان را می‌آورَد.

توپوگرافی شهر نیز مغلق است، چرا که اطراف آن را کوه گرفته و اجازه نمی‌دهد که وزش باد بیاید و آفتاب پس از سه بجه بتابد. وارونه‌گی صورت می‌گیرد، به مفهوم این‌که آلوده‌گی در قسمت بالای تروپوسفیر [که تقریباً چند کیلومتر بالاتر از ما است] می‌آید که هوای سرد را در پایین و هوای گرم را در بالا نگه می‌دارد. هوای سرد خاصیتی دارد که آلوده‌گی را پایین می‌آورَد و قوه مقناطیسی زمین به سمت خود جذب می‌کند که آلوده‌گی به سمت ما می‌آید که ما را تهدید می‌کند و از بین می‌برد.

در جاده عمومی هم‌ موترها و هم خانه‌ها آلوده‌گی را می‌آورند که انورژن شکل می‌گیرد. یک مشکل کلان دیگر که آلوده‌گی‌ها را خلق می‌کند، آلوده‌گی‌های آیروسل است که می‌تواند جامد و مایع باشد. این آلوده‌گی در یک منطقه چند صد متر بالای زمین قرار می‌گیرد. وقتی که آفتاب در فصل زمستان می‌تابد، اجازه نمی‌دهد که آفتاب مستقیم به زمین بتابد و ۳۰ درصد آفتاب بازتابش می‌کند. زمانی که ۳۰ درصد آفتاب بازتابش کند، ۳۰ درصد هوا سرد می‌شود و ما مجبور هستیم که ۳۰ درصد انرژی را بیش‌تر مصرف کنیم. مشکل دیگر این است که به جای روشن کردن برق در ساعت شش شام، آن را در چهار شام روشن می‌سازیم، زیرا فضا تاریک می‌شود. هم اقتصاد را دچار چالش می‌سازد، هم خطرهای جدی را برای سلامت ما به وجود می‌آورد و هم فشار را بالای برق می‌آورد که مجبور می‌شوند برق را قطع کنند. این دایره شیطانی را به وجود می‌آورد که می‌تواند تهدیدکننده باشد.

۸صبح: کدام مواد است که در آلوده‌گی ‌هوا نقش دارد و مردم کابل اکنون از آن استفاده می‌کنند؟

 همایون: استفاده از زغال آغاز یک پایان است. این گونه که ما از زغال‌سنگ استفاده می‌کنیم، هیچ کسی در سطح جهان استفاده نمی‌کند. ۳۰۰ سال پیش در زمان الیزابت اول و ادوارد اول، استفاده از زغال‌سنگ در انگلیس و اروپا قطع شد. ادوارد اول را سرطان شِش کشت که به اثر استفاده از زغال‌سنگ به نوع نرم بود [همین که ما استفاده می‌کنیم]. در جهان از زغال‌سنگ استفاده می‌کنند، اما زغال‌سنگ را به گاز بدل می‌کنند و پالایش می‌دهند. سرب، سلفر [که خطرناک است]، مونو اکسید، سیماب و کاتمیم را می‌زدایند، اما از ما پنج عنصر همراهش است. خطر دیگر زباله بازمانده آن است که چندین نسل را می‌کشد، زمین را پیر می‌سازد و آب را ملوث می‌سازد. تحقیقات دیگر کشورها انجام شده، نشان داده که این زغال وقتی در آب‌های زیر زمینی می‌رود، سقط جنین برای مادران را به وجود می‌آورَد. سرطان‌ها را بسیار می‌رساند که بیش‌ترین خطر را دارد.

به تعقیب آن، تیل‌های بی‌کیفتی که می‌آید، در ترکیب آن سرب است که فساد گسترده در آن وجود دارد یا از مجاری غیرقانونی و از سرحدات می‌آید. یک تشویش که دارم و بیش‌تر متوجه آن نیستند، تحریمات ایران بالای ما تاثیر منفی گذاشته است. ایران تیل‌های بی‌کیفیت را به افغانستان روان می‌کند که می‌تواند تیل پیری ماگون باشد یا تیل‌هایی که پالایش نشده و در ترکیب خود سرب و «HTBE» دارد که این مواد کشنده است. خود ایران از سایر کشورها پالایش کرده می‌خواهد، اما تیل خودش را برای افغانستان می‌فرستد. ما متأسفانه موضوع را متوجه نیستیم. ما باید ارزیابی درون‌زدایی داشته باشیم و تمام تانک‌های تیل را ببینیم که آیا تیل‌شان به سطح معیارها است یا خیر. ارزیابی بیرون‌زدایی هم داشته باشیم که معینیت مسلکی ما و اداره نورم و استندرد باید ارزیابی کنند که نکرده‌اند.

چوب چون یک چیز طبیعی است و خطر آن‌چنانی ندارد. حتا زباله‌اش زمین را بارور می‌سازد. چوب آلوده‌گی، کاربن دای‌اکساید، مونواکسید کاربن دارد که برای گرمایش زمین می‌تواند تاثیر داشته باشد، اما به سطحی که دیگر انرژی‌ها دارد، آن‌چنانی خطر ندارد. بهتر است که از انرژی پاک‌تر مثل گاز استفاده شود، هر چند گاز میتان دارد و می‌تواند در گرمایش زمین تاثیر داشته باشد. خطرناک‌ترین‌اش زغال‌سنگ و به تعقیب آن تیل است. در نوع تیل‌ها اگر ببینیم، اولین تیل خطرناک، تیل دیزل است، زیرا چرب و سلفر آن بیش‌تر است و می‌تواند گیاه را بخشکاند و زمین را از باروری بیاندازد.

۸صبح: در وضعیت کنونی راه‌حل کوتاه‌مدت برای جلوگیری از آلوده‌گی در شهر کابل چیست؟

همایون: کشورها، مناطق و شهرهایی که هم‌چون ما جغرافیا دارند و من مطالعه کرده‌ام، یگانه راه حل آن در حال حاضر فقط نظارت بیش از حد است. قواعد انتظامی بسازیم و منابع سیار، از جمله وسایل نقلیه دودزا را از هرچه عاجل از حلقه ترافیک دور کنیم. همین بود که ما کارزار «اکوتاژ» را به راه انداختیم و تا حال ۲۵۰ موتر از حلقه ترافیک خارج شده است. منابع ثابت نیز باید هرچه عاجل دیده شود. ما متاسفانه معلوماتی نداریم که چه اندازه آلاینده‌های خانه‌گی، صنعتی، تجارتی و سیار است تا ما بر اساس آن‌ها بفهمیم که کدام درصد آلوده‌گی‌های ثابت رقم درشت دارد که ما برای زدودن آن اقدام می‌کردیم. ما اکنون این چنین معلومات را نداریم. اگر هم‌چون معلومات وجود می‌داشت، ما می‌فهمیدیم که عامل ریزگردها دوونیم مایکرونی کدام است و برای جلوگیری از آن تصمیم می‌گرفتیم.

فقط قواعد انتظامی می‌تواند کارایی داشته باشد و دیگر هیچ نسخه کارایی ندارد. ما باید نظارت کنیم، فعالیت‌مان را بیش‌تر و منابع آلوده‌گی‌ها را خشک سازیم. تنها یک چالش حقوقی داریم که بر اساس قانون خانه‌ها را نمی‌توانیم ملزم سازیم چرا که در قانون محیط زیست افغانستان، آلوده‌گی هوای داخل خانه را شامل آلوده‌گی‌ها نساخته‌اند که این بسیار نقد کلان حقوقی است و باید بازنگری شود. خانه‌ها را نمی‌توانیم، اما اگر دیگر منابع را قید بسازیم، شهرداری را گفتیم که دودروها را بلند بسازیم.

تمام طرح‌ها و راه بیرون‌رفت وجود دارد، اما متاسفانه که ما فعلاً در وضعیتی قرار گرفته‌ایم که یگانه راه قواعد انتظامی است. یعنی نظارت بسیار جدی باید صورت بگیرد که این راه حل واقعی نیست و فقط می‌تواند یک وقایه بکند. می‌تواند در یک دوره بسیار کوتاه یک نسخه باشد، اما برای برنامه‌های استراتژیک ما باید بالای اقتصاد بازنگری بکنیم. متاسفانه ما ساختار اقتصاد بازار داریم اما برخوردی که ما از نظر اقتصادی – محیط‌‌زیستی می‌کنیم، برخورد اقتصاد کلاسیک و نیوکلاسیک است. ما نتوانستیم راه‌کار‌هایی را به وجود بیاوریم، باید اقتصاد پیگویی را مروج می‌ساختیم. به مفهوم این‌که ما مالیات بر آلوده‌زایی را بیش‌تر می‌ساختیم و در مقابل، مالیات در نیروی کار را پایین می‌آوردیم. به مفهوم این‌که یک طبقه بسیار کلان جامعه که ۹۰ درصد باشد، فقیر است. حدود هفت تا هشت درصد متوسط و دو درصد آن غنی است.

۸صبح: راه حل دراز مدت برای حل این معضل چه است و چقدر زمان می‌برَد که ما یک کابل پاک و عاری از آلوده‌گی داشته باشیم؟

همایون: به باور من اگر اراده سیاسی وجود داشته باشد، بحث تیم من و تیم غیر من نباشد و همه برای حیات مردم و سلامت جامعه کار کنیم، راه‌کارهای بسیار ساده است که در دو سال ما بتوانیم کابل را شهر آلوده نبینیم.  یکی از راه‌کارهایی که من روی آن تحقیق می‌کنم، کشیدن یک دهلیز باد است، چرا که زمستان کابل باد ندارد که آلوده‌گی‌ها را از هوا مهار کند. دو یا سه دهلیزها در کابل داریم. سینمای پامیر یک دهلیز باد است. سالنگ وات یک دهلیز باد است. ما باید یک دهلیز باد خارج از کابل بکَشیم. من که تحقیق کرده‌ام، در قسمت شکردره باد از کنار کوه‌ها به سمت شمالی می‌رود. ما اگر قسمت کوه را بزنیم و باد را به شهر کابل دعوت کنیم. سپس در حوزه جنوب شرق یک دهلیز بزنیم که این هوا را ببرد. حتا اگر آن را نزنیم، این باد می‌تواند در منطقه تروپوسفیر برود. این نیازمند تحقیقات گسترده است. گیاه‌شناس‌ها و جیولوژیست‌ها بیایند و این تحقیق را کنیم، این بسیار هزینه کم کار دارد، چون مردم میلیاردها دالر سالانه هزینه می‌دهند. حتا یکی از دلایل عمده پرخاش‌گری، آلوده‌گی است.

راه حل دوم این است که ما باید در ساختار اقتصاد بازار بازنگری کنیم. سیاست اقتصادی کنونی ما کلاسیک و نیوکلاسیک است. بیاییم بالای اقتصاد بازار بحث کنیم که این اقتصاد چه نوع شرایط را می‌پذیرد. ما باید یک پول قرضه درازمدت بدهیم که بلندمنزل‌ها را عایق‌کاری کنند. این می‌تواند هزینه مصرف مواد سوخت بلندمنزل‌ها را ۴۰ درصد کاهش دهد. ما عضویت کنوانسیون «UNFCC» را داریم که سالانه ۱۰۰ میلیارد دالر بودجه دارد و می‌تواند سالانه صدها میلیون دالر به ما قرضه بدهد. ما باید از انرژی پاک استفاده کنیم. ما باید ساختار اقتصاد بازار و قانون اساسی را بازنگری کنیم. قانون اساسی مشکل دارد. این قانون در ماده ۱۵ می‌گوید که حفاظت از منابع طبیعی و محیط زیست جز از وظایف حکومت است. در حالی که اگر درختی در افغانستان قطع می‌شود، امریکایی می‌تواند که سروصدا کند، چرا که گرمایش زمین را به وجود می‌آوریم. باید در قانون محیط زیست بازنگری کنیم. آلاینده داخل خانه، جزیی از قانون ما نیست و این باید [جزیی از قانون] ساخته شود. این نسخه کارایی دارد به شرطی که اعتقاد به ارزش‌های انسانی داشته باشیم. هیچ کاری نیست که مطابق به شرایط کنونی جامعه عملی نشود.

۸صبح: چالش عمده فرا راه شما در ریاست محیط زیست کابل چیست؟

همایون: ریاست محیط زیست کابل هفت میلیون افغانی بودجه سالانه دارد و من حتا موتر ندارم. این مشکلی است که با اداره ملی حفاظت محیط زیست است. شاید ۵۰ درصد هزینه زمانی من صرف زدودن توطئه‌ها می‌شود. من که باید به مردم خود مصدر خدمت شوم، ۵۰ درصد هزینه زمانی را صرف آن می‌کنم. اگر این ۵۰ درصد را در بازدهی کار خود ببرم، کار من ۲۰۰ درصد افزایش پیدا می‌کند. مشکلی که دارم، صدای رسا دارم. نمی‌توانم به مردمم دروغ بگویم، چرا که مردمم پایه چهارپایی من را بگیرند. چون من نگاه سبز دارم و رشته‌ام محیط زیست است، نمی‌توانم دروغ بگویم. در کل چالش‌های زیادی فرا راه ما وجود دارد. نبود زیرساخت‌های شهری و نبود هم‌آهنگی با ادارات از چالش، است. کمبود نیروی انسانی است. در یک شهر کابل چهار نفر نظارت‌کننده دارم. اگر پنج میلیون جمعیت شهر کابل باشد، یک میلیون و ۷۵۰ هزار نفر را با وجود فقر فرهنگی باید نظارت کند. شما به جای من بنشینید، یک نفر نمی‌تواند یک‌میلیون و ۷۵۰ هزار نفر را در روز شمارش کند، چه برسد به این‌که نظارت کند.

۸صبح: اگر وضعیت کنونی ادامه یابد، چشم‌انداز شما در مورد آینده شهر کابل چیست؟

همایون: من از دید زیست‌محیطی گفته می‌توانم که شهر کابل بسیار زود از بین می‌رود. متأسفانه شهری که ما می‌گوییم قدمت ۵۰۰ ساله دارد، اگر این‌گونه توجه نشود، از بین می‌رود. ما شاهد شهرهای سرطانی در جهان هستیم. در چین و هندوستان شهرهای سرطانی است، اما آن‌جا از رفاه زیاد معادن را استخراج کردند و عاید سرانه مردم‌شان را اضافه ساختند. مشکلات آب نیز وجود دارد و فاجعه است. ما باید سیاست سبز در قبال آب داشته باشیم. متأسفانه کارهای زیرساختی صورت نگرفته، اولین کارهایی که من کردم، آن‌ها [اداره ملی حفاظت محیط زیست] باید می‌کردند. باید آسیب‌شناسی می‌کردند که نقاط ضعف چه است و برای زدودن آن تلاش می‌کردند. نبود هم‌آهنگی در نشست‌های کابینه باید مطرح شود.

۸صبح: سخنی اگر باقی‌مانده است، می‌توانید بگویید.

همایون: ممنون‌تان، همه‌‌چیزها را از پیش من گرفتید. 

یادداشت: کاظم همایون از معدود افراد فنی محیط زیست است که برای اولین بار کارزارهای «اکوتاژ» و «نه به زغال‌سنگ» را در کابل به راه انداخت. در کارزار «اکوتاژ»، موترهای دودزا از دایره ترافیک خارج می‌شود و در کارزار «نه به زغال‌سنگ»‌، از شهروندان تعهد گرفته می‌شود تا از زغال‌سنگ در زمستان استفاده نکنند. وی تا اکنون ۲۵۰ موتر را به دلیل دودزایی از رده ترافیک خارج ساخته‌اند و حدود ۱۳۰ هزار تعهد نیز برای استفاده نکردن مردم از زغال‌سنگ، گرفته است. گفتنی است که پس از سروصداها در مورد حضور شهر کابل در صدر فهرست آلوده‌ترین شهرهای جهان، رییس جمهور غنی دو روز پیش خودش مسوولیت کمیسیون جلوگیری آلوده‌گی هوا را به دوش گرفت.

نوشته های مشابه

دکمه بازگشت به بالا
بستن