جمعه, 22 قوس 1398

از سوگ فرمانده تا آرمان‌شهر قدرت

داکتر عبدالرحمان در دوران ماموریتش به‌حیث وزیر هوانوردی در دولت استاد ربانی، هیچ‌گاهی نتوانست از تلاطم اطلاعاتی و بازی‌های استخباراتی دوری جوید. مانند هر عرصه‌ی دیگر زندگی، بازی‌های اطلاعاتی، نشیب‌و‌فراز‌هایی دارند. او در یکی از این بازی‌ها، اسامه بن‌لادن، رهبر شبکه القاعده را با پرواز خاص و چارترشده‌ی آریانا از سودان به جلال‌آباد انتقال داد. بن‌لادن، با فرود آمدن به جلال‌آباد، از دیده‌ها پنهان شد و تا زمانی‌که طالبان، شهر را تسخیر نکرده بودند، به حمایت مولوی خالص در خفا به‌سر می‌برد. این اولین جرقه‌ی خرابی رابطه‌ی عبدالرحمان با احمدشاه مسعود بود. گمانه‌ها این است که این پرواز، پنهان از احمدشاه مسعود و در بدل پرداخت پول کلان انجام شده است.

***

مقاومت در حوزه‌ی تشیع

در تصویر بزرگ سیاسی، جامعه شیعه افغانستان به چهار بخش سادات، «احزاب و گروه‌های اسلام‌گرا»، خوانین سنتی هزاره و چپی‌های ملی‌گرا تقسیم می‌شود. در دهه‌ی هشتاد میلادی، خوانین مردم شریف هزاره، تحت فشار و سرکوب ه شدید دولت افغانستان و گروه‌های مورد حمایت ایران قرار گرفتند و جایگاه خود را در سیاست قومی تا حد بسیار زیادی از دست دادند. چپی‌های ملی‌گرا، با وصف‌داشتن استعداد‌های سرشار، نقش بزرگی در خیزش‌های مردمی و یا شکل‌دهی اوضاع در مناطق مرکزی، تا امروز، نداشته‌اند. نقش این گروه‌ها در ایجاد عقبه‌ی فرهنگی برای مقاومت مردم هزاره و جذب کمک‌های موسسات خیریه به مناطق دورافتاده، قابل ملاحظه است، اما در مقاومت مسلحانه نقشی نداشته‌اند.

در رهبری خیزش و مقاومت مسلحانه‌ی جامعه‌ی شیعه، بیشتر احزاب اسلام‌گرا و شخصیت‌های متعلق به قوم سادات نقش داشتند. هنوز هم همین دو نیرو، توانایی بسیج مردمی را- بیشتر از دیگران- دارند. در جبهه‌ی مقاومت، عمده‌ترین نیرو به نمایندگی از این بخش، حزب وحدت اسلامی بود که در نبود شهید عبدالعلی مزاری رهبر این حزب، در محور حاجی محمدمحقق و عبدالکریم خلیلی می‌چرخید.

شماری از شخصیت‌های کلیدی سادات، مانند شهید کاظمی و سیدحسین انوری و شمار معدودی از شخصیت‌های بانفوذ هزاره، مانند آقای محمد اکبری از ورس و قربان‌علی عرفانی، متحدان و هم‌پیمانان اصلی احمدشاه مسعود به‌شمار می‌رفتند. اما در تحولات پس از ایجاد «جبهه‌ی متحد ملی و اسلامی برای نجات افغانستان» که مزارشریف مرکز سیاسی آن به‌شمار می‌رفت، حزب وحدت نقش بزرگی داشت.

برای حزب وحدت که ریشه‌ی مردمی‌اش به افغانستان مرکزی پیوند دارد، این یک فرصت بزرگ بود تا بتواند خود را از زندان طبیعی و انزوای جغرافیایی مناطق مرکزی خارج سازد و در شهر مرزی و تجارتی مزارشریف، به گسترش نفوذ‌ش بپردازد. در این راستا حزب وحدت توانست با جابه‌جایی تعدادی از مردم مناطق مرکزی در شهر مزارشریف، موقعیت نظامی و سیاسی خود را مستحکم کند. بعد‌ها طالبان با خشن‌ترین شیوه، با این نفوذ مقابله کردند و حتا، آرامگاه عبدالعلی مزاری را در مزارشریف- با بی‌حرمتی تمام- از بین بردند. با آن‌که تسلط حزب وحدت و جنبش اسلامی در مزارشریف، در آن سال‌ها، محوری بود، اما استاد ربانی هم‌چنان به‌حیث رییس دولت باقی ماند. تشکیلات دولتی تحت نفوذ گروه‌های مسلط شکل گرفت. کرسی افغانستان در سازمان ملل متحد حفظ شد و مشروعیت بیرونی دولت اسلامی، پابرجا ماند.

در همین مقطع بسیار بحرانی و پرجنجال برای بهبود امور، همه جناح‌ها توافق کردند که عبدالرحیم غفورزی- که تا آن‌ زمان مسوولیت وزارت خارجه را داشت- به‌حیث صدراعظم تعیین شود.

او، یکی از ملی‌گرایان متعلق به قوم محمدزایی بود که با کودتای هفت ثور از سمتش به‌حیث دیپلومات در سازمان ملل متحد استعفا داده و در ظرفیت‌های مختلف، داعیه جهاد افغانستان را حمایت کرده بود؛ در حکومت استاد ربانی، معین وزارت امور خارجه بود. عبدالرحیم غفورزی، شخصیتی پرتوان و تخنیکی بود و باور داشت که جبهه‌ی مقاومت می‌تواند با ارایه‌ی دیدگاه روشن و آوردن اصلاحات، طالبان را از دید تفکر شکست دهد. او هم‌چنین رابطه‌ی بسیار نزدیک کاری و دوستانه با احمدشاه مسعود داشت. در سفری به بامیان که می‌خواست نظر عبدالکریم خلیلی را به برنامه‌های خود جلب کند، طیاره‌ی حامل او به‌تاریخ ۲۱ اگست ۱۹۹۷ سقوط کرد و شهید شد. آرامگاه غفورزی در حومه‌ی شرقی مزارشریف قرار دارد.

در سال‌های ۹۷ و ۹۸ کنترول نظامی مزارشریف سه‌بار دست‌به‌دست شد. عبدالملک پهلوان از جنبش اسلامی، با اسیرساختن امیر اسماعیل‌خان در فاریاب، با طالبان یکجا شد و در می ‌سال ۱۹۹۷ طالبان وارد شهر مزارشریف شدند. جنرال دوستم، وادار به ترک افغانستان شد و با خانواده‌اش به ترکیه متواری شد. وقتی طالبان می‌خواستند جنرال ملک را خلع سلاح کنند، ایتلاف آن‌ها از هم گسست و مزارشریف این‌بار به حمایت جنبش اسلامی شاخه‌ی ملک پهلوان، حزب وحدت اسلامی و جمعیت اسلامی دوباره از وجود طالبان تصفیه شد. در اگست ۱۹۹۸ طالبان قوی‌تر و مصمم‌تر از گذشته به مزار هجوم آوردند و شهر را تسخیر کردند.  یکی از مهم‌ترین عوامل سقوط مجدد مزارشریف به‌دست طالبان، دودستگی در رهبری و صفوف حزب جنبش بود. این حزب به‌عنوان یکی از شرکای نظام امنیتی در شمال، نتوانست از خطوط فاریاب و جوزجان دفاع کند، همان بود که طالبان با هجوم منظم به دروازه‌های مزار رسیدند.

در این تحول، حزب وحدت اسلامی تمامی پایگاه‌هایش را در شمال و در مناطق مرکزی از دست داد. عبدالکریم خلیلی با چرخبالی که احمدشاه مسعود برایش تهیه دیده بود، از یکاولنگ به پنجشیر پرواز کرد و از آن‌جا به ایران رفت. حاجی محمدمحقق نیز با پرواز طیاره‌ی «ان32» از میدان خامه و ناساخته‌ی «شبر تو» در غرب بامیان، به مشهد رفت. این تحولات سریع، طالبان را بر تمامی شمال افغانستان مسلط ساخت.

با سقوط مناطق مرکزی و شمال به‌دست طالبان، فشار بر شمال‌شرق و حوزه‌ی شمال کابل به‌شدت افزایش یافت. اما احمدشاه مسعود توانست از این پایگاه‌ها دفاع کند و فرصت یافت جنگ را علیه طالبان در سایر مناطق گسترش دهد. او ایجاد «جزایر مقاومت» را بهترین شیوه برای زمین‌گیرسازی نیروی جنگی طالبان تلقی می‌کرد.

اولین شخصی که برگشت و اولین جزیره‌ی مقاومت را بنا نهاد، حاجی محمدمحقق بود. او در اوایل سال ۱۹۹۹ توسط چرخبال از پنجشیر به بلخاب انتقال داده شد و در آن‌جا، پایگاه مقاومت را از صفر آغاز کرد. وقتی آقای محقق به این ساحه برگشت، باور به پیروزی بسیار کم بود. او خودش را هم‌سرنوشت با مردم ساخت و این یکی از اساسی‌ترین دلایلی است که، با وصف نداشتن موقف دولتی در دولت آقای کرزی، نفوذ‌ش را در بین مردم از دست نداده است.

پایگاه او چندین مرحله‌ی دفاع و ضد حمله را در یک سال تجربه کرد. آقای محقق بعد از اطمینان یافتن از وضعیت، جهت تداوی از ساحه خارج شد. در همین مقطع، چندین تن از فرماندهان مطرح مناطق مرکزی به‌خاطر فشار طاقت‌فرسای نظامی، کمبود مواد غذایی و اقلیم زشت، به طالبان تسلیم شدند. اما دیری نگذشت که این خلا با برگشت عبدالکریم خلیلی از ایران به کوه‌های یکاولنگ بامیان، پر شد.

جبهات آقای محقق و استاد خلیلی، از دید امکانات، کم‌ترین سازوبرگ نظامی را در اختیار داشتند؛ در محاصره طبیعت خشن و دشمن بی‌رحم قرار داشتند. حضور آقای محقق و استاد خلیلی در میان مردم، جبهه‌ی یکاولنگ و بلخاب را مستحکم ساخت، تا آن حد که آقای محقق یکی از چرخبال‌های طالبان را سالم به‌دست آورد و آن را به جبهه‌ی تخار فرستاد.

والی طالبان در بامیان، مولوی اسلام محمدی نام داشت که پس از سقوط طالبان، به نمایندگی از حوزه سمنگان، به مجلس نمایندگان راه یافت و در کابل ترور شد. او در خفا متحد احمدشاه مسعود بود و با ارایه‌ی اطلاعات مرتبط به سلاح‌ها و ترتیبات ضدهوایی طالبان، جبهه را کمک می‌کرد. اطلاعات او در مصوونیت پرواز‌ها از پنجشیر به جزایر مقاومت، بسیار موثر و مهم بود. من، به پاس همین خدماتش، وقتی او را در انتخابات پارلمانی ۲۰۰۵ در فهرست سیاه شامل کردند، مقاومت کردم و نگذاشتم به‌عنوان طالب از فهرست حذف شود. پسر او به‌نام ابدال‌الله از دره‌صوف، عضو کنونی مجلس نمایندگان است.

مقاومت نیرو‌هایی که در اطراف شخصیت‌های سادات، چون آقای سیدحسین انوری و سیدمصطفی کاظمی قرار داشتند، بیشترینه در ولایت پروان بود. انوری قسمت عمده‌ی وقت خود را در کنار احمدشاه مسعود و در داخل افغانستان سپری می‌کرد و کاظمی شهید در رفت‌وآمد بین ایران و جبهه می‌بود. سیدحسین انوری، در پهلوی مسوولیت‌های نظامی، گاه‌گاهی سهمی بارز در حل منازعات داخلی ساحات مقاومت و مذاکرات بیرونی می‌داشت.

پس از مسعود، در تحولات شمال، جبهات حزب وحدت تحت رهبری آقای محقق بیشترین هماهنگی نظامی- سیاسی را با جنبش ملی اسلامی جنرال دوستم ایجاد کردند که این پیمان تا حال پابرجاست.

پس از یازدهم سپتامبر ۲۰۰۱، امریکایی‌ها برای جبهه‌ی بامیان که در راس آن آقای خلیلی قرار داشت، کمک‌های مالی و تسلیحاتی اندکی انجام دادند. نیرو‌های وفادار به حزب وحدت، با جنگی اندک، بامیان را از طالبان تصرف کردند. تنها چند نفر از ماموران استخباراتی امریکا با چند افسر قوای خاص آن کشور، الی ایجاد اداره‌ی موقت با آقای خلیلی یکجا بودند.

آقای خلیلی، به‌خاطر توسعه نفوذ خود، به یکی از فرماندهان طالبان به‌نام غلام‌محمد از میدان‌وردک پناه داد و نگذاشت او زندانی شود. صد‌ها و شاید هزاران فرمانده طالبان مورد عفو قرار گرفتند، اما غلام‌محمد در قتل عام مردم در استالف و در کشتار هدفمند چندین شخصیت جبهه‌ی مقاومت از جمله داکتر خالد از شکردره نقش داشت. داکتر خالد به دعوت انور دنگر، قوماندان طالبان در شکردره، به‌خاطر مذاکره به کابل رفته بود و برخلاف هر نوع عرف، او را بی‌رحمانه کشتند.

در حوزه‌ی سادات، آقای انوری و کاظمی کمک‌های نه‌چندان بزرگ نقدی از امریکایی‌ها به‌صورت مستقیم به‌دست آوردند. مردم خوشی لوگر و قسمتی از فارسی‌زبانان گردیز، اهل‌تشیع‌اند و انوری در میان آنان، نفوذ قابل ملاحظه دارد. با استفاده از این نفوذ، او در پی‌گرد القاعده و سران طالبان دست‌آورد‌های خوبی داشت. سیدحسین انوری بعد‌ها به‌عنوان وزیر زراعت و والی هرات کار کرد. او اکنون نماینده‌ی مردم در مجلس نمایندگان است. کاظمی در حکومت موقت، وزیر تجارت بود و بعد‌ها نماینده‌ی مردم در مجلس نمایندگان بود تا‌ این‌که در یک سفر کاری در بغلان، به اثر یک حمله انتحاری شهید شد. او از چهر‌های بارز سیاسی افغانستان بود که از توانایی‌های مدیریتی‌اش در دوران وزارت و وکالت خاطرات ماندگاری باقی مانده است.

گاهی تبصره می‌شود که اگر یازدهم سپتامبر اتفاق نمی‌افتاد، طالبان بر تمام بخش‌های افغانستان مسلط می‌شدند، اما واقعیت چنین نیست. وقتی اوضاع نظامی در سال‌های ۱۹۹۸ و ۱۹۹۹ به بن‌بست رسید، طالبان حاضر شدند به مذاکرات تن دهند. با آن‌که بعد‌ها ثابت شد این مذاکرات فریبنده بود و هدفش کمایی وقت برای تهاجم بعدی. به هرحال، نماینده‌ی طالبان، امیرخان متقی وزیر اطلاعات و فرهنگ، از جانب کنفرانس شش به علاوه دو به تاشکند در ازبکستان دعوت شد و با هیات جبهه‌ی مقاومت مذاکره کرد.

هم‌زمان احمدشاه مسعود نیز جهت اشتراک در کنفرانش شش به علاوه دو (همسایه‌های افغانستان بر علاوه روسیه و امریکا) در سال ۱۹۹۹ به تاشکند سفر کرد و با اسلام کریموف، رییس‌جمهور ازبکستان، ملاقات کرد. در حاشیه‌ی این کنفرانس، داکتر عبدالله عبدالله با هیات طالبان مذاکره کرد که من هم شامل هیات بودم. به تعقیب آن مذاکرات، میان نمایندگان جبهه‌ی مقاومت و طالبان در کشور سویس، به ریاست حاجی عبدالقدیر و در عشق‌آباد ترکمنستان به ریاست محمدیونس قانونی مذاکره صورت گرفت که در این مذاکرات باز هم من عضو هیات بودم.

چهار عامل بزرگ باعث شده بود که وضعیت به بن‌بست نظامی- سیاسی برسد و امکانات پیروزی کامل طالبان را نفی کند:

اول: طالبان، با برخورد بسیار زشت به‌خصوص با مردم شهری و بخش‌هایی از کشور، عملا زمینه‌ی سربازگیری و بسیج را به جبهه‌ی مقاومت فراهم ساخته بودند.

دوم: اتحاد فکری و استراتژیک طالبان با القاعده و ارتش پاکستان، حمایت آن‌ها از گروه‌های دهشت‌افگن در منطقه و فراتر از آن مانند جنبش اسلامی ازبکستان، به‌رسمیت شناختن حکومت شورشی چچن و گشایش سفارت آن‌ها در کابل، تبعیض و رفتار خشن علیه پیروان مذهب تشیع، کشتار دیپلومات‌های ایرانی در مزار، ربودن طیاره‌ی هندی و تبادله آن در برابر رهایی جدایی‌طلبان کشمیری از زندان‌های هند، کشور‌های منطقه را نگران ساخته بود. نماینده‌های استخباراتی، نظامی و دیپلوماتیک این کشورها چند بار در دوشنبه، تهران، دهلی و مسکو جمع شدند تا یک استراتژی مشترک سیاسی در ارتباط به وضعیت افغانستان تدوین کنند. با این کار، طالبان در انزوای منطقه‌ای قرار گرفتند.

سوم: از دید اقتصادی افغانستان تحت سلطه‌ی طالبان، در حالت بسیار بدی قرار داشت و شمار بی‌جا‌شدگان داخلی و پناه‌جویان افغانی بیشتر از دهه‌ی ۸۰ میلادی بود. خشک‌سالی‌های پی‌هم، انزوای بین‌المللی و فقدان فعالیت اقتصادی وضعیت را به بدترین حالت آن رسانیده بود.

چهارم: حضور رهبران با ریشه در جبهه‌ی مقاومت در محور رهبری نظامی احمدشاه مسعود که توانسته بود از فرصت‌های کوچک استفاده‌ای بزرگ کند و با ایجاد و تحیکم «جبهه‌ی متحد اسلامی برای نجات افغانستان» بی‌اتفاقی‌ها و خلا‌های سال‌های 1992-۱۹۹۶ را جبران کند.

کشور‌هایی که مقاومت را حمایت می‌کردند، بیشترین هدف‌شان تحکیم بن‌بست بود. آن‌ها باور به پیروزی نظامی نداشتند و آن را پرهزینه می‌دانستند. هر یک از این کشور‌ها تلاش کرده بودند که با طالبان رابطه ایجاد کنند و حتا مذاکراتی در سطح وزرای خارجه انجام دهند؛ مانند سفر وزرای خارجه ازبکستان و ترکمنستان، کاملوف و شیخ مرادوف به قندهار به‌صورت جداگانه. این مراودات هیچ تاثیر قابل دیدی در سیاست خارجی طالبان ایجاد نکرده بود. به همین دلیل، حمایت از جبهه‌ی مقاومت بیشتر یک ناگزیری بود تا یک تصمیم حساب شده.

پیشروی‌های سریع نظامی به کمک پاکستان، حمایت مالی از جانب سعودی و امارات متحده عرب، تکبر و غرور سلطه‌طلبی کامل از دلایلی بود که برای طالبان اطمینان پیروزی کامل ایجاد کرده بود. طالبان باور داشتند که واقعیتی انکارناپذیر‌اند و دیر یا زود، منطقه و دنیا مجبور خواهند بود این واقعیت را بپذیرند. بعد از یازدهم سپتامبر، تمامی عوامل سقوط و انحلال طالبان پابرجا بود، اما مسعود نبود. از استراتژی تدوین‌شده‌ی او استفاده شد و امریکا از تمامی عوامل ذکر شده، بهره گرفت، اما خلای رهبری نظامی- سیاسی به مفهوم عمیق آن تا امروز ادامه دارد. بودجه سالانه جبهه‌ی مقاومت به اساس شواهد و معلوماتی که در اختیار دارم، در حدود ۴۰میلیون دالر بود. مصارف فعلی امریکا به تنهایی خود حالا ماهانه بیشتر از ده‌میلیارد دالر است.

زنگ اول

ابهام در تعریف پیروزی

23 دلو 1391

جان آلن، جنرال چهارستاره امریکایی که ماموریتش به‌عنوان فرمانده نیروهای بین‌المللی مستقر در افغانستان، دیروز به پایان رسید، در مصاحبه‌ای با بی‌بی‌سی گفته است، پیروزی ماموریت ناتو در افغانستان، نزدیک است. جان آلن گفته است که استراتژی ناتو و امریکا در جنگ افغانستان، موفقانه تطبیق شده است. در مورد موثریت استراتژی اوباما برای مقابله با شورشگری در افغانستان و مبارزه با تروریزم تردی نیست. پس از روی کار آمدن آقای اوباما در امریکا، استراتژی جدیدی برای مقابله با تروریزم و شورشگری به‌کار گرفته شد. بر مبنای این استراتژی، منابع بیشتر برای نبرد با شورشگری و تروریزم در افغانستان، اختصاص داده شد. قبلا امریکا تمام منابع و امکانات خود را در عراق متمرکز کرده بود تا از دولت جدید آن کشور حمایت کند. بر مبنای استراتژی جدید اوباما برای افغانستان، نیروهای تازه‌نفس امریکایی به افغانستان آمدند تا مناطق زیر کنترول طالبان را بازپس بگیرند و به روند آموزش و تجهیز نیروهای داخلی سرعت بخشند. ناتو و امریکا در بازپس‌گیری مناطقی که طالبان اشغال کرده بودند، موفق بودند. اما شورشگری شکست استراتژیک نخورد. در حال حاضر، طالبان تهدید استراتژیک برای افغانستان به‌حساب می‌آید. آموزش نیروهای داخلی افغانستان نیز تا جایی موفق بوده اما حملات سبز بر آبی، این روند را به‌شدت تهدید...

یادداشت‌ها

پس از مسعود - کاخ کاغذی، نگاهی به توافقات بن- قسمت یازدهم

14 دلو 1391

مدیریت بحران‌ها، حادثه‌ها، تحولات و رویداد‌ها برای کسانی‌که در بطن آن قرار دارند، دشوار اما هیجان‌آور است؛ ولی قضاوت در باره‌ی این تکانه‌ها، آن‌هم بعد از گذشت زمان، دشوار نیست. این نوشته نیز، قضاوت نویسنده است از مدیریت بحران سیاسی و رهبریِ پس از مسعود؛ مدیریتی توسط هم‌سنگران و نزدیکانش.تاریخ...