آیا پرداخت پول برای بستری شدن و خرید جسد در هرات حقیقت دارد؟
محمدحسین نیکخواه
شایعات در مورد «بستری شدن افراد سالم به نام بیمار کرونا»، در شفاخانهها، و «خرید مردهگان عادی و ثبت آنها به اسم فوتی کرونا»، به گونهی بسیار گسترده در هرات گسترش یافته است.
بر اساس نتایج یک نظرسنجی که از سوی روزنامه ۸صبح در هرات راهاندازی شده است، حتا افراد تحصیلیافته هم این شایعات را شنیدهاند و به صحت آن باور دارند. برخی ساکنان هرات ادعا دارند، افراد سالم با دریافت روزانه ۳۰۰ تا دوهزار افغانی، به نام بیمار کرونا، در شفاخانه بستری میشوند.
شماری از اشتراککنندهگان این نظرسنجی باور دارند که بیماری کووید-۱۹ دروغ است و حکومت برای جلب کمکهای خارجی و بستن دروازهی مساجد تلاش دارد آن را خطرناک جلوه دهد و آمار بیماران و فوتیها را افزایش دهد.
یافتههای روزنامه ۸صبح از چه قرا است؟
روزنامه ۸صبح این نظرسنجی را طی روزهای چهارشنبه، پنجشنبه و جمعه، هژدهم، نزدهم و بیستم ثور، در هرات انجام داده و دیدگاه یکصد تن از ساکنان این شهر را، با «روش تصادفی» در پیوند به شایعات کرونایی گردآوری کرده است.
«جامعهی آماری نظرسنجی» اقشار گوناگون، شامل دکانداران، کارگران، فعالان مدنی، کارمندان دولت، استادان دانشگاه، پزشکان، و برخی قشرهای دیگر هستند. بر اساس یافتههای این نظرسنجی، ۹۴ درصد اشتراککنندهگان به پرسش اساسی آن «آیا شایعهی بستری شدن افراد سالم به نام کرونا را شنیدهاید؟» پاسخ مثبت دادهاند.
تنها شش درصد اشتراککنندهگان نظرسنجی پاسخ دادهاند که چنین شایعاتی به گوششان نرسیده است. یافتههای نظرسنجی روزنامه ۸صبح در هرات نشان میدهد، شایعات کرونایی به پیمانه بسیار گسترده در این شهر نشر شده و حتا برخی افراد تحصیلیافته نیز آن را تأیید میکنند.
از میان افرادی که شایعات کرونایی را شنیدهاند، ۲۰ درصد باور دارند، «بستری شدن افراد سالم به نام بیمار کرونا» واقعیت دارد و آنان از افراد معتبر و دوستان نزدیکشان شنیدهاند، کارمندان بهداشتی، به کارگران و افراد بیبضاعت پیشنهاد بستری شدن در شفاخانه، در بدل دریافت پول را کردهاند.
با این همه، ۸۰ درصد افرادی که شایعات را شنیدهاند، نسبت به آن بیباور هستند و میگویند با شنیدن شایعه، آن را بررسی نکردهاند و خبر را از منابع غیرموثق شنیدهاند. ۹۰ درصد شرکتکنندهگان هم گفتهاند، خبر را از فرد دیگری شنیدهاند که او نیز از دیگران شنیده است.
از میان ۲۰ درصد افرادی که باور دارند چنین شایعاتی واقعیت است، تمامی آنها ادعا میکنند که حکومت قصد دارد با بزرگنمایی کرونا و افزایش شمار مبتلایان، کمکهای خارجی را جلب کند.
۹۰ درصد اشتراککنندهگان هم باور دارند، خبرها را از منابع غیررسمی شنیده و زیاد در مورد واقعی بودن آن اطمینان ندارد. یافتههای روزنامه ۸صبح نشان میدهد، شایعات کرونایی، تقریباً تمام شهر هرات را فراگرفته و نهادهای مسوول حکومتی، در مدیریت آن و نشر «ضدشایعات» عملکرد قابل قبولی نداشتهاند.
باور اشتراککنندهگان در نظرسنجی روزنامه ۸صبح دربارهی شایعات کرونا
| اشتراککنندهگان نظرسنجی | ۱۰۰ تن / ۸۰ مرد و ۲۰ زن |
| افرادی که شایعه را شنیدهاند. | ۹۴ درصد |
| افرادی که شایعه را نشنیدهاند. | ۶ درصد |
| افرادی که شایعه را شنیدهاند و باور دارند واقعیت است. | ۲۰ درصد |
| افرادی که شایعه را از منابع رسمی و معتبر شنیدهاند. | ۱۰ درصد |
| افرادی که شایعه را از منابع غیرمعتبر شنیدهاند. | ۹۰ درصد |
| افرادی که شایعه را از کوچهوبازار شنیدهاند. | ۹۰ درصد |
| افرادی که باور دارند حکومت با نام کرونا کمک جلب میکند. | ۲۰ درصد |
| افرادی که باور دارند حکومت کرونا را بزرگنمایی میکند. | ۲۰ درصد |
دیدگاه بیماران بستری در شفاخانههای کووید-۱۹
در نظرسنجی راهاندازی شده توسط ۸صبح در هرات، دیدگاه برخی بیماران بستری در شفاخانههای کووید-۱۹ نیز گنجانده شده است. تمام افراد مصاحبه کننده که در شفاخانههای کووید-۱۹ هرات بستری هستند، در صحبت با روزنامه ۸صبح بستری شدن افراد سالم به نام بیمار کرونا را رد کردهاند.
یکی از بیماران کووید-۱۹ که در «شفاخانه شماره دوم کووید-۱۹» یا شفاخانه غوریانی بستری است، در صحبت با ۸صبح میگوید، از هنگامی که در این مرکز درمانی حضور دارد، بستری شدن افراد سالم به نام بیمار کرونا با دریافت پول را مشاهده نکرده است.
بیمار دیگری که پس از چند روز حضور در شفاخانه کووید-۱۹ در خانه، خودش را قرنطین کرده است، در گفتوگو با روزنامه ۸صبح، خریدوفروش جسدها و پرداخت پول برای بستری شدن افراد در شفاخانهها را بیاساس و شایعات دور از واقعیت عنوان میکند.
بیماران بستری در شفاخانههای کووید-۱۹ هرات، میپذیرند که آنان از طریق شبکههای اجتماعی، آوازههایی در مورد بستری شدن افراد سالم زیر نام بیمار کرونا را مشاهده کردهاند، اما هیچ کدام از منابع نشر شایعه، منبع موثقی برای اثبات حرفشان ارایه نکردهاند.
به گفتهی بیماران بستری در شفاخانههای کووید-۱۹ در هرات، برخی افراد با علایم شدید بیماری و وضعیت بسیار بد، در این مراکز درمانی بستری هستند و هیچ فرد سالم و عاقلی حاضر نیست در بدل دریافت ۳۰۰ تا دوهزار افغانی، جانش را به خطر انداخته و روانهی شفاخانه شود.
از سوی دیگر، شماری از افرادی که در نظرسنجی روزنامه ۸صبح در هرات اشتراک کردهاند، روایتهای گوناگون از شایعاتی که میان مردم دهانبهدهان در حال نشر است، دارند. برخی از آنان ادعا دارند چنین پیشنهادی به خویشاوندانشان داده شده است، اما آنان رد کردهاند.
ریاست امنیت ملی منبع نشر شایعات را شناسایی کند
مقامهای محلی هرات، تمامی ادعاها و شایعات مطرح شده در مورد بستری شدن افراد سالم به نام بیمار کرونا و خرید جسد افراد سالم به نام جسد کرونا را بیاساس میدانند. داکتر محمدرفیق شیرزی، سخنگوی ریاست صحت عامه هرات، در صحبت با ۸صبح میپذیرد که چنین ادعاهایی وجود دارد، اما دروغ و شایعه است.
به گفتهی او، تمام بیمارانی که در شفاخانههای کووید-۱۹ بستری میشوند، پس از مثبت شدن نتیجهی آزمایش و در هنگام نمونهگیری برای آزمایش کرونا، با کودهای ویژهای رمزگذاری میشوند و بستری شدن افراد سالم به نام کرونا، غیرممکن است.
این مقام بهداشتی میافزاید، مسألهی نشر شایعات در مورد بستری شدن افراد سالم در شفاخانهها و خرید جسدها، با مقامهای ریاست عمومی امنیت ملی هرات، در میان گذاشته شد و ریاست صحت عامه، از بخشهای کشفی و اطلاعاتی خواست، منبع اصلی نشر چنین شایعاتی را شناسایی کند.
داکتر مهدی حدید، عضو شورای ولایتی هرات، در گفتوگو با روزنامه ۸صبح پافشاری دارد، بستری شدن افراد سالم در بدل دریافت پول به نام بیمار کرونا، از نظر آگاهان امور پزشکی بیاساس است و احتمال درستی آن، بسیار اندک است.
آگاهان امور پزشکی و ریاست صحت عامه هرات هشدار میدهند، نشر چنین شایعاتی خطرناک است و منابع اصلی نشر آن، باید از سوی نیروهای امنیتی شناسایی شوند. یک منبع معتبر در فرماندهی پولیس هرات نیز، در گفتوگو با روزنامه ۸صبح از آغاز بررسیهای پولیس، برای شناسایی منابع نشر شایعات سخن میزند.
با این همه، با توجه به یافتههای روزنامه ۸صبح، شایعات کرونایی به پیمانه بسیار زیاد در هرات نشر شده است و به نظر میرسد کمتوجهی حکومت در مهار آن، تب شایعات را افزایش داده است. احساس میشود نهادهای مسوول باید در این مورد اقدام فوری کنند و جلو نشر شایعات دروغین را بگیرند.
شایعه چیست و چرا خریدار دارد؟
از نظر جامعهشناسان، شایعه «هر خبری است که منبع نشر آن موثق نباشد.» جامعهشناسان باور دارند، در افغانستان به دلیل آنکه خبرهای موثق از سوی منابع رسمی حکومت، در برخی موارد کتمان میشود و دیرتر در اختیار مخاطبان قرار میگیرد، بازار شایعات داغ است و خبرهای بدون منبع خریدار بسیاری دارد.
سیدمحمد فقیری، استاد دانشگاه هرات و جامعهشناس، در صحبت با روزنامه ۸صبح میگوید فساد گستردهی موجود در حکومت، سبب بیباوری تودههای مردم نسبت به حکومت شده و بخش بزرگی از مردم، به خبرهای نشر شده از سوی منابع رسمی حکومتی، باور زیادی ندارند.
از نظر او، در افغانستان به دلیل بافت اجتماعی سنتی، بخشی از جامعه، به حرفهای منابع غیررسمی مانند عالمان دین، بزرگان قوم، و افراد بانفوذ، نسبت به منابع اطلاعرسانی رسمی حکومت، باور بیشتری دارند.
ناتوانی حکومت در اطلاعرسانی دقیق و نشر خبر با منابع موثق در زودترین فرصت، سبب نشر شایعات میشود و مخاطب پیش از شنیدن خبر از منابع رسمی و موثق، اخبار و اطلاعات را از منابع غیررسمی و به صورت دهانبهدهان از دیگران میشنود.
حدود سه ماه میشود که هرات درگیر مسألهی کرونا است و از روزی که نخستین موارد مثبت کووید-۱۹ در این شهر ثبت شد، بازار شایعات گوناگون در پیوند به کرونا نیز داغ گشت و با گذشت هر روز، تب شایعات، داغ و داغتر میشود.
کم نیستند کسانی که در هرات، با اطمینان کامل ادعا میکنند که چیزی به اسم کرونا وجود ندارد و حکومت برای گرفتن کمکهای خارجی و بستن دروازهی مسجدها، میخواهد این ویروس را بزرگنمایی کند.
تجربهای که طی روزهای اخیر در هرات به دست آمد نشان میدهد، هرچه بازار شایعات در اجتماع رونق بیشتری گرفت، باور مردم نسبت به کرونا کمتر شد و بر شمار افرادی که گمان میکنند کرونا دروغ و شایعه است، افزود شد.
به عقیدهی جامعهشناسان، یکی از تفاوتهای اساسی میان تحصیلکردهگان و باسوادان، جداسازی خبرهای دروغ و شایعات، از خبرهای دقیق و درست است. بر این اساس، افراد تحصیلکرده، خبرهای غیرموثق را میپذیرند و حتا به آن باور پیدا میکنند.
افراد باسواد اما، خلاف این رویه، نخست منبع نشر خبر را بررسی میکنند و با کنجکاوی و دقت خاص تلاش میکنند، خبرهای دروغ را از خبرهای واقعی تمیز دهند. باسوادان، کمتر به خبرهای کوچهوبازار یا به اصلاح «خبرهای سرچوک» اعتماد دارند و دنبال منابع موثق نشر خبر هستند.
از سوی دیگر، قشر سنتی و کمسواد در عوض تمرکز برای یافتن منابع موثق نشر اخبار، بیشتر به شایعاتی که میان مردم در گردش است باور دارد و چیزی را که دیگران بپذیرند، آنها هم تأیید میکنند.
در هرات، طی چند ماه اخیر دیده شد که اقشار کمسواد و غالباً قشر سنتی جامعه، شایعات کرونایی را پذیرفته و باورهایشان نسبت به این بیماری خطرناک، بر اساس همین شایعات شکل گرفته است.
