زخمخوردهگانی که نمردهاند: تفنگت را زمین بگذار
مصور زادفر
کمیسیون حقوق بشر به تازهگی کارزاری را آغاز کرده است که به وسیلهی آن میخواهد صدا و خواستهای قربانیان جنگ شنیده شود. در این کارزار قربانیان جنگ از طالبان و دیگر گروههایی که دست به خشونت میزنند، میخواهند تفنگهایشان بر زمین بگذارند و صلح کنند.
آنچه که در این کارزار با آن مواجهایم، سرنوشت کسانی است که اکثراً غیرنظامیاناند و به اثر جنگ، خانه و خانوادههایشان را از دست دادهاند. از جنگ به روی دستان آنها هیچ چیزی باقی نمانده است، مگر جنازههای عزیزانشان. همهی این قربانیان، از اندوهی مشترک حرف میزنند، حتا اگر فرزندانشان در دو سنگر مخالف، کشته شده باشند. جنگ به خانوادهی هیچکدام از طرفهای جنگ، خوشبختی نیاورده است. آنچه جنگ با خود آورده است، آوارهگی و بیپناهی است، جنگ باعث شده خیمههای بیشتری برای بیجاشدهاند برافراشته شود و قبرستانها کمتر جای خالی داشته باشند. در لحظهای که خانوادهی یک سرباز به یاد فرزندشان گریه میکنند، از خیمهی پهلو صدای گریهی خانوادهی یک طالب را نیز به یاد فرزندشان میشوند.
«از جنگ خستهایم»
در زیر خیمهای دو دوشک با دو رنگ و یکی دو ملافه دیده میشود، زنی میانسال و با جسمی نحیف نشسته است. کودکی در آغوشش نشسته و با دستهای زن بازی میکند. میگوید که چهار کودک قد و نیمقد دارد. آوارهگی به اثر جنگ او را با چهار کودکش، از چهاربولک بلخ، به مزار شریف کشانده است. شش ماه میشود که در یک خیمه زندهگی میکنند. همهی حرفهای او با جنگ ختم میشود. گلویش را بغض میگیرد و میگوید: «از جنگ خسته شدهایم. تفنگهایتان را بر زمین بگذارید.»
«طالبان نُه نفر خانوادهی ما را اسیر گرفتند و کشتند»
پیرمردی با چشمان اندوهبار و صدای گرفته، میگوید: «وقتی به یادم میآیند، بند بند استخوانم ناله میکند.» در ولسوالی بلخاب، ولایت سرپل زندهگی میکند. طالبان، نُه عضو خانوادهی آنها را نخست اسیر گرفتند و سپس کشتند. پیرمرد ادامه میدهد که همهیشان تحصیل کرده بودند و در این راه سختی کشیدند، خون دل خوردند. او میافزاید که چهار دهه میشود در افغانستان صفهای جنگ در برابر همدیگر چیده میشود: «تفنگهایتان را بر زمین بگذارید. جنگ فقط تباهی میآورد.»
«بگذارید آینده بسازیم و زندهگی کنیم»
جوانی بیست و چند ساله، خوشتیپ و زیبا، اما وقتی جنگ میگوید، انگار چیزی در او میشکند که صدا نمیدهد. ۱۵ سال پیش، جنگ پدر و مادرش را در ولسوالی رستاق ولایت تخار از او گرفت. تنها پدر و مادر نُه که کودکیاش را نیز. پس از آن، او و بردارش، بین خانوادههای ماما و کاکا و عمه دست به دست میشوند: «آنچه بر من و برادرم در این سالها گذشت، بسیار سخت بود.» از طرفهای جنگ در افغانستان میخواهد که سلاحشان را بر زمین بگذارند. حداقل فرصت آیندهی خوب ساختن و زندهگی کردن را از آنها نگیرند.
«دو فرزندم را کشتند، دو تای دیگر معلول و زخمی کردند»
مردی میانسال با دو دخترش در یکی دیگر از خیمههای بیجاشدهگان در مزارشریف نشسته است. جایی دور از آبادی و شهر. میگوید که طالبان در ولسوالی شیرینتگاب ولایت فاریاب دو پسرش را کشتند، از میان دخترانش یکی را معلول و دیگری را زخمی کردند. اکنون، جنگ آنها را از خانهی شیرینتگاب، به خیمهای در مزار شریف کشانده است. به سوی دخترانش و خیمه و زندهگیاش نگاه میکند و میگوید: «از طالبان میخواهم که ما را نکُشند و جنگ را پایان ببخشند.»
«در یک شب پسر ۲۲ سالهام و نُه نفر دیگر را کشتند»
در خیمهی دیگر، زنی است که موهای سفیدش از زیر چادر بیرون شده و چند چین پیشانیاش را پوشاندهاند. شناسنامهای (تذکرهای) در دست در دارد که دیگر صاحب ندارد، شناسنامهی پسرش. میگوید که طالبان پسرش، برادرزادهاش و هشت نفر دیگر از همروستاییهایشان در فیضآباد را کشتهاند. پسرش ۲۲ سال داشت. آورهگی به اثر جنگ پیرزن را با عروس و دو نوهاش، به زندهگی در خیمهای در مزار شریف آورده است. این پیرزن، از طالبان میخواهد که سلاحهایشان را بر زمین بگذارند و صلح کنند.
کارزار «تفنگت را بر زمین بگذار»
کمیسیون حقوق بشر که با راهاندازی کارزار «تفنگت را زمین بگذار» باور دارد که این کارزار، زمینه ایجاد گفتوگو در میان جناحهای مختلف به شمول قربانیان جنگ را در مورد تأمین شدن عدالت در توافق صلح با طالبان فراهم میسازد. رامین مظهر، مشاور روابط استراتژیک کمیسیون حقوق بشر میگوید که آنان پروسه مذاکرات صلح را با جدیت نظارت میکنند تا مطمین شوند که عدالت در این پروسه تأمین میشود. آقای مظهر میافزاید که نیاز است مکانیزمی روشن وجود داشته باشد که توسط آن صدای مردم و قربانیان جنگ جمعآوری و در پروسهی صلح دخیل شود. وی ادامه میدهد: «کارزار #تفنگت_را_زمین_بگذار کمک میکند که این گفتوگو در جامعه شکل بگیرد. این کارزار به تمام قربانیان جنگ، چه کسانی که توسط طالبان متضرر شدهاند، چه کسانی که توسط حملات هوایی نیروهای بینالمللی یا نیروهای امنیتی افغانستان آسیب دیدهاند تریبونی میدهد که خواست و صدایشان را مطرح کنند.»
بر اساس گفتههای رامین مظهر، قرار است بانیان این کارزار، دیدگاهها و خواستهای قربانیان جنگ را از سراسر افغانستان جمعآوری و پخش کنند.
صلح پایدار بیعدالت ممکن نیست
گفتوگوهای صلح میان ایالات متحده و گروه طالبان شکل گرفت و اکنون پس از امضای توافقنامه با این کشور وارد فاز دوم شده است. اکنون حکومت افغانستان به خاطر بر آورده شدن تعهدات توافقنامهی صلح میان امریکا و طالبان، مشغول رهاسازی زندانیان طالب است. زندانیانی که در نتیجهی جنایتپیشهگی، در گوشههای مختلف کشور غیرنظامیان و نظامیان را قربانی کردهاند. با این حال، به باور بسیاریها، یکی از مسایلی که کمتر به آن در گفتوگوهای صلح پرداخته شده است، سرنوشت قربانیان جنگ و چگونهگی دستیابی آنان به عدالت است.
فواد پویا، حقوقدان، با تأیید اینکه روی مسأله دستیافتن قربانیان جنگ در گفتوگوی صلح کمتر تمرکز شده است، میگوید که تمرکز گفتوگوهای صلح بیشتر روی مسایلی همچون نوعیت نظام، ارزشهای دموکراتیک، حقوق زنان و آزادی بیان و چند مورد دیگر، موضوع عدالت و وضعیت قربانیان جنگ را زیر شعاع قرار داده است. آقای پویا میافزاید که ختم جنگ به هیچ روی نباید به این معنا باشد که قربانیان جنگی از مهمترین حقشان که دسترسی به عدالت است، محروم شوند. «افرادی که در معرض شکنجه، تهدید و تخویف قرار گرفتهاند و قربانی اصلی جرایم ضد بشری، جنایات جنگی و نسلکشی پنداشته میشوند، باید از حق دسترسی به عدالت برخوردار باشند. در وضعیت پسامنازعهی افغانستان، ایجاد کمیسیونهای حقیقتیاب در کنار نهادهای قضایی نیاز مبرم دانسته میشود تا برای قربانیان نقض حقوق بشری زمینهی دانستن حقیقت، جبران خسارت و اقدامات ترمیمی را مساعد ساخته و مسیر را برای اجرای عدالت هموار کند.»
به باور آقای پویا، کارزار «تفنگت را زمین بگذار»، قربانیان جنگ را در محراق توجه قرار میدهد و فرصتی را فراهم کرده است که آنچه بر آنها اتفاق افتاده است را به زبان خودشان تعریف کنند. به بیان او این نه تنها زمینهی اجرای عدالت رسمی را مساعد میسازد، بلکه زمینه دادخواهی را به گونهی گسترده توسط نهادهای مدنی، احزاب سیاسی، رسانهها و کل فعالان سیاسی-مدنی در راستای کشف حقیقت، مستندسازی جرایم و پروسهی نظارت از اجرای عدالت فراهم میکند.
در همین حال، عمر صدر، آگاه سیاسی، میگوید کارزارهایی شبیه «تفنگت را زمین بگذار» قدرت را برابر حوزهی عمومی قرار میدهند و از نیازهای اساسی یک جامعهی سالم دموکراتیک هستند. به گفتهی آقای صدر به دلیل اینکه دو طرف منازعه معمولاً مرتکب جرایم جنگی میشوند، در رابطه به حقوق قربانیان اغماض صورت میگیرد یا گاهگاهی روایتهای آنان در این مورد سمتوسودار است: «از این جهت موجودیت جامعهی مدنی یا یک حوزهی مستقل که موضوع حقوق قربانیان جنگ را در افکار عمومی و میز مذاکره مطرح کند، مهم است.»
عمر صدر ادامه میدهد که به دلیل محدودیت دسترسی مردم به شبکههای اجتماعی، نیاز است این کارزار به شیوههای دیگر خارج از شبکههای اجتماعی در سطح جامعه گسترش پیدا کند. آقای صدر میگوید که حکومت، نهادهای مدنی و رهبری پیشین کمیسیون حقوق بشر در راستای تأمین عدالت برای قربانیان جنگ اقدام نکردهاند.
طالبان به خشونت ادامه دادهاند
یکی از بندهای مهم توافقنامه صلح امریکا با طالبان، رهاسازی زندانیان طالب است، حکومت افغانستان اکنون مشغول عملیکردن این بند در مراحل مختلف است؛ زندانیانی که در گوشههای مختلف کشور، با توسل به جنایتپیشهگی، جان غیرنظیامیان و نظامیان را گرفتهاند. از سوی دیگر، در بخش دیگری از این توافقنامه، کاهش خشونتها ذکر شده است. با این وجود طالبان، تنها چند روز پس از امضای توافقنامه خشونتهایشان را علیه سربازان و مردم عام آغاز کردند. اخیراً کمیسیون مستقل حقوق بشر در اعلامیهای گفته است که حدود ۸۳ غیرنظامی پس از امضای توافقنامهی صلح امریکا با طالبان در کشور کشته شدهاند. بر اساس این اعلامیه، عامل ۵۰ درصد کشته شدن این افراد، گروه طالبان است. این در حالی است که چندی پیش، دبیرکل سازمان ملل به خاطر مبارزه با شیوع ویروس کرونا، خواستار جمعآوری دوونیم میلیون امضا برای توقف جنگ در سراسر دنیا شد. در متن فراخوان آنتونیو گوترش، دبیرکل سازمان آمده است که سیستم بهداشتی کشورهای در حال جنگ متلاشی شده است و نیاز به یک آتشبس سرتاسری است.
