صنعت شیشه‌گری هرات در حال «شکستن» است

خلیل رسولی

شیشه‌گری یکی از هنرها و صنایع دستی قدیمی در جهان است که حالا در هرات با رکود مواجه شده و آتش کوره‌هایش در این شهر باستانی در حال خاموشی است. حرفه‌ای کُهن که سالیان نه چندان دور زمانی که افغانستان مقصد اصلی گردش‌گران خارجی بود، رونق فراوانی داشت و استادان شیشه‌گر با عرق ریختن کنار کوره‌های آتشین نگذاشتند این هنر اصیل از بین برود.

پس از همه‌گیری ویروس کرونا، این صنعت هم دچار بیماری شد و بازار کسب‌وکار آن با رکود روبه‌رو گشت‌. محمدعوض حمیدی، از شیشه‌گران هرات، به روزنامه ۸صبح می‌گوید از یک‌ سال به این ‎‌سو دکان نسبتاً بزرگش که نزدیک مسجد جامع تاریخی هرات موقعیت دارد، فروش چندانی نداشته است.

این مرد که شیشه‌گری را از پدرش به ارث برده، به حرفه‌اش علاقه‌ی زیادی دارد و تلاش می‌کند تا چراغ آخرین کوره‌های شیشه‌گری هرات هم‌چنان پُرفروغ بماند، اما باز هم دروازه کارگاه شیشه‌سازی او حدود یک‌ سال  بسته مانده است.

به روایت او، مشتریان ظرف‌های شیشه‌ای شهروندان کشورهای اروپایی‌‌اند که بعد از همه‌گیری ویروس کرونا و رکود بی‌پیشینه‌ی صنعت گردش‌گری در جهان، بازار فروش آنان هم با رکود مواجه شده است.

این هنرمند شیشه‌گر برایم قصه کرد که شیشه‌گری حرفه‌ای بسیار دشوار است که باید شیشه‌گر با سختی‌هایش بسوزد و بسازد، اما همین شغل طاقت‌فرسا که‌ حرارت کوره‌هایش بیش از «هزار درجه سانتی‌گراد» است، درآمد زیادی برای شیشه‌گران ندارد.

هنرمندان شیشه‌گر از دولت گلایه دارند و از دید آنان ریاست اطلاعات و فرهنگ برای پشتی‌بانی از این حرفه برنامه‌ای ندارد و همین موجب رکود صنعت شیشه‌گری در هرات شده است. عبدالغنی نیک‌سیر، نویسنده و پژوهش‌گر تاریخ در هرات، به روزنامه ۸صبح می‌گوید این حرفه گذشته‌‌ی طولانی در افغانستان دارد، اما نه به گونه‌ی امروزی که شیشه‌گران آن‌ را پیش می‌برند.

به گفته‌ی او، در گذشته شیشه‌گران از سنگ‌های گوناگون در ساختن اشیای شیشه‌ای استفاده می‌کردند، اما حالا با ورود شیشه‌های صنعتی به بازار، مواد اولیه کارگاه‌ها را شیشه‌های شکسته تشکیل می‌دهد که این سبب افت کیفیت شیشه‌گری شده است.

به باور آقای نیک‌سیر، شکوه شیشه‌گری به «دوره تیموریان» بر‌می‌گردد که در آن زمان این حرفه در هرات رونق زیادی پیدا کرد و به دیگر شهرها گسترش یافت. حالا در هرات تنها یک کوره شیشه‌گری قدیمی فعال است که در آن با روش سنتی رنگ آبی را به «شیشه‌های شکسته ذوب شده» در کوره‌ می‌افزایند و ظرف‌های زمردی‌رنگ از آن ساخته می‌شود.

بیش‌تر تولیدات کارگاه‌های شیشه‌گری ظرف‌های گوناگون است که از آن‌‌ها برای «دیکوریشن» خانه‌ها استفاده می‌شود. یکی از دلایلی که این حرفه نتوانسته جایگاهش را میان مردم پیدا کند، ورود ظروف شیشه‌ای صنعتی با طرح‌های گوناگون و قیمت مناسب است.

از دید شیشه‌گران، در  گذر زمان، نیاز و سلیقه مردم نیز تغییر کرد و کم‌تر کسی را می‌توان یافت که به کالاهای سنتی علاقه‌مند باشد و تقریباً تمام مردم به دنبال کالاهای مدرن هستند که این خود باعث کم‌رنگ شدن صنایع دستی به ویژه شیشه‌گری شده است.

مسوولان ریاست اطلاعات و فرهنگ هرات در صحبت با روزنامه ۸صبح می‌گویند این نهاد بر آن شده تا برای رونق کسب‌وکار صنعت شیشه‌گری از موسسه‌ها و نهادهایی که در این زمینه فعالیت دارند کمک بگیرد و برای فراگیری آموزش‌های بیش‌تر، شیشه‌گران را به سفرهای آموزشی بفرستد.

جاوید ضرغام، آمر فرهنگ و هنر این نهاد، پافشاری دارد که شیشه‌گران هرات در دو نوبت جداگانه با هم‌آهنگی ریاست اطلاعات و فرهنگ برای اشتراک در برنامه‌های آموزشی بیست‌روزه و طولانی‌مدت به  کشور «کنیا» در آفریقای جنوبی سفر کرده‌اند.

به گفته‌ی او، در کنیا نیز صنعت شیشه‌گری با همین روش سنتی افغانستان، اما با شکل‌ها،  طرح‌ها و کیفیت بالاتر رواج دارد و بازار فروش آن هم گرم است. وی می‌افزاید، یکی از عواملی که باعث کسادی صنعت شیشه‌گری در هرات شده، یک‌نواختی در طرح‌ها و عدم کیفیت در ظرف‌های تولید شده است.

آن‌گونه که آقای ضرغام می‌گوید، شیشه‌گران هراتی سال‌ها می‌شود که طرح تازه‌ای نساخته‌اند و این در کنار رفت‌وآمد کم‌تر جهان‌گردان به افغانستان در نبود امنیت، موجب رکود این صنعت شده است.

 تنها صنعت شیشه‌گری نیست که حال و روز خوشی ندارد، صنایع دیگری مانند سفال‌گری و مس‌گری  نیز کم‌کم دارد از خاطره‌ها پاک می‌شود. همواره افرادی که در این حرفه‌ها فعالیت دارند، دولت را به نداشتن برنامه برای پشتی‌بانی از حرفه‌های قدیمی متهم می‌کنند.

هنر شیشه‌گری از هنرهای باستانی است که پیشینه آن به قبل از میلاد می‌رسد. در حفاری‌هایی که در سرزمین‌های مصر و «بابل باستان» شد، بقایای باستانی به دست آمد که سه‌هزار سال قبل از میلاد بود.

محمدعوض حمیدی روایت می‌گوید پدرش در زمان حیاتش به او توصیه کرده بود که با هر قیمتی شیشه‌گری را حفظ کند. این هنرمند که به حرفه‌اش عشق می‌ورزد، از مردم و علاقه‌مندان این هنر باستانی می‌خواهد که این صنعت را در گذر زمان رها نکرده و به نسل‌ها دیگر منتقل کنند.

دکمه بازگشت به بالا