گدام‌های تاریخی هرات؛ نوش‌دارو پیش از مرگ سهراب

محمدحسین نیک‌خواه

خشت‌های به جا مانده از تخریب مناره‌های مجموعه‌ی تاریخی «مصلی» هرات کنار چیده شده و آبده‌ای تاریخی و چشم‌نواز را پدید آورده است.

مجموعه‌ی تاریخی «گدام‌ها» با مهندسی هوشمندانه‌ی زمان عبدالرحمان خان، به سبک معماری تیموری ساخته شده است. هدف از ساخت گدام‌ها ذخیره‌سازی مواد غذایی مصرفی برای مردم و سربازان و نگه‌داری حیوانات و علوفه آن‌ها بوده است.

این مجموعه سال‌ها پیش در بخش قدیمی شهر هرات بنا شد و زمانی «کوپن» مواد غذایی ماموران دولت نیز در آن نگه‌داری و توزیع می‌شد.

برخی فعالان فرهنگی در هرات باور دارند مجموعه‌ی گدام‌ها در نوع خود در تمام کشور و حتا در سطح آسیا کم‌نظیر است. از چندی به این سو کار مرمت این بنا آغاز شده و قرار است تا اواسط سال آینده خورشیدی تمام شود.

فعالان فرهنگی هرات تأکید می‌کنند که پس از پایان کار مرمت، از مجموعه‌ی تاریخی گدام‌ها باید به عنوان مرکز تجارتی – فرهنگی استفاده گردد و مالکیت آن از وزارت دفاع و اداره‌ی ارزاق به بخش‌های فرهنگی سپرده شود.

معماری هوشمندانه

گدام‌های تاریخی هرات در سال ۱۸۸۵ میلادی بنا شد. بر اساس روایت‌های تاریخی چند سال پیش از ساخت آن‌ها چندین مناره‌ی تاریخی در مجموعه‌ی «مصلی» هرات در زمان عبدالرحمان خان، به دستور ارتش بریتانیا و در برخی روایت‌ها به دستور عبدالرحمان خان، عمداً تخریب شد.

هدف از تخریب مناره‌ها این بود تا جلو آتش توپ‌خانه نیروهای بریتانیایی گرفته نشود و نیروهای روس از آن بر ضد بریتانیایی‌ها استفاده نکنند.

خشت‎‌های به جای مانده از تخریب مناره‌ها در زمان عبدالرحمان خان، پادشاه وقت افغانستان، کنار هم چیده و مجموعه‌ی گدام‌ها بنا شد.

گدام‌ها در شهر کهنه‌ی هرات و در فاصله‌ی اندکی از «دارالحکومه» یا دفتر ولایت سابق ساخته شد و افزون بر نگه‌داری آذوقه به عنوان مرکزی نظامی، سیاسی و اداری استفاده می‌شد.

هنوزم هم تابلوهایی با شعارهای نظامی و سیاسی بر در و دیوار این بنای باستانی از سال‌های گذشته به یادگار مانده و در برابر چشم بیننده‌گان خودنمایی می‌کند.

معماری این بناها به گونه‌ای است که در آن مواد غذایی، حیوانات و علوفه‌ی حیوانی ذخیره و نگه‌داری می‌شد. اسب‌ها و آذوقه‌ی سربازان جنگی نیز در همین محل جای داشت و در زمان خود ذخیره‌گاه و پایگاهی راه‌بردی برای حکومت حساب می‌شد.

گدام‌ها در دو طبقه ساخته شده که طبقه‌ی زیرین برای نگه‌داری حیوانات و علوفه‌ی حیوانی و طبقه‌ی رویین «بالا» برای نگه‌داری آذوقه‌ و مواد غذایی کار گرفته می‌شد.

گدام‌های هرات دارای شش بلاک جداگانه است که یک بلاک بزرگ آن در اختیار اداره‌ی ارزاق و پنج بلاک دیگر در اختیار وزارت دفاع ملی است.

آغاز روند مرمت

روند عملی مرمت گدام‌های تاریخی هرات ماه ثور سال روان خورشیدی آغاز شد. «تصدی ساختمانی بنایی» اجراکننده‌ی کار مرمت این بنای تاریخی است.

جواد امیری، مسوول تصدی ساختمانی بنایی در هرات به روزنامه‌ی ۸صبح می‌گوید بودجه‌ی مرمت گدام‌ها از سوی ریاست‌جمهوری تمویل شده و واحد عملیاتی ریاست‌جمهوری این پروژه را به تصدی ساختمانی بنایی در هرات سپرده تا آن را اجرا ‌کند.

به گفته‌ی آقای امیری کار مرمت گدام‌ها ۸۰ میلیون افغانی هزینه خواهد داشت و از سنگ‌های مخصوص، آهک و گچ در آن استفاده می‌شود.

جواد امیری، می‌افزاید که ۱۵۰ نفر در روند مرمت این بنا مشغول کار اند و مرمت آن مطابق با معیارهای سازمان «یونسکو» اواسط سال آینده خورشیدی به پایان می‌رسد.

آریا رووفیان رییس اطلاعات و فرهنگ هرات نیز مرمت گدام‌ها را از بزرگ‌ترین پروژه‌های مرمت‌کاری آثار باستانی طی ۵۰ سال اخیر در کشور می‌داند.

از سوی دیگر فعالان فرهنگی هرات با استقبال از آغاز کار مرمت مجموعه‌ی گدام‌های هرات می‌گویند سال گذشته در فصل بارنده‌گی بخشی از این مجموعه‌ی باستانی آسیب دید و به دلیل خطر فروپاشی سقف یکی از گدام‌ها برداشته شد.

بسته بودن آب‌راه‌های گدام‌ها و یک‌جا شدن آب باران داخل محوطه‌ی آن، عمده‌ترین نگرانی انجمن حامیان میراث فرهنگی است که باید پیش از آغاز فصل بارنده‌گی برای آن چاره‌ای اندیشیده شود.

عبدالقیوم وزیری، مسوول «انجمن حامیان میراث فرهنگی هرات» تأکید می‌کند که آغاز روند مرمت گدام‌ها خطر تخریب آن‌ها در زمستان پیش رو را کاهش داده است.

از دید آقای وزیری افزون بر مجموعه‌ی گدام‌ها حکومت باید به ۷۸۰ بنای تاریخی ثبت شده در شهر و ولسوالی‌های هرات و صدها بنای باستانی ثبت نشده به گونه‌ی فوری توجه کند.

 

ایجاد مرکز تجارتی – فرهنگی

مجموعه‌ی تاریخی گدام‌ها زمانی ساخته شد که شهر هرات ازدحام کنونی را نداشت. این بنای تاریخی در نزدیکی «جاده‌ی لیلامی‌» یکی از شلوغ‌ترین جاده‌های شهر هرات جای گرفته که به دلیل وجود مراکز خرید، روزانه صدها نفر از مناطق گوناگون شهر به آن‌جا می‌آیند.

فعالان فرهنگی هرات از مقام‌های حکومتی می‌خواهند که پس از پایان روند مرمت، گدام‌ها را به مرکزی تجارتی – فرهنگی بدل کنند.

مالکیت این بناها در اختیار وزارت دفاع ملی و اداره‌ی ارزاق است، اما فعالان فرهنگی خواهان سپردن آن  به بخش‌های فرهنگی‌اند.

نهیک فلاح، فعال فرهنگی در هرات، باور دارد که مجموعه‌‌ی گدام‌ها در نوع معماری و وسعت در کل افغانستان و «حتا قاره آسیا کم‌نظیر» است و در آینده باید استفاده درستی از آن صورت گیرد.

اتحادیه‌ی ملی پیشه‌وران هرات نیز از بدل شدن گدام‌ها به مرکز تجارتی – فرهنگی استقبال می‌کند. عبدالودوود فیض‌زاده، رییس این اتحادیه در گفت‌وگو با روزنامه‌ی ۸صبح می‌گوید پیش از این او شخصاً از مسوولان قول اردوی ۲۰۷ ظفر خواسته بود این مکان را به گونه کرایه بلندمدت به اتحادیه واگذار کنند تا از آن به عنوان مرکزی تجارتی – فرهنگی استفاده شود.

با این وجود شهرداری هرات می‌گوید پیشنهاد رسمی در مورد جابه‌جایی دست‌فروشان در گدام‌ها و ایجاد بازار سنتی به این اداره‌ی فرستاده نشده است، اما شهرداری برای انسجام دست‌فروشان طرح‌های خود را با مردم شریک کرده است تا به وضعیت دست‌فروشان جاده‌ی لیلامی و اطراف گدام‌ها سروسامان داده شود.

با این همه فعالان فرهنگی هرات از روند مرمت گدام‌های تاریخی استقبال کرده و آن را «نوش‌داروی پیش از مرگ سهراب» تعبیر می‌کنند، در حالی که صدها بنای تاریخی دیگر در حال تخریب است و همه‌ی آن‌ها نیازمند نوش‌دار است.

دکمه بازگشت به بالا