هرات و یک میلیون بیجاشدهی داخلی
۸صبح، هرات: در حالیکه وزارت مهاجرین افغانستان شمار بیجاشدگان داخلی در سرتاسر افغانستان را ۵۰۰ تا ۶۰۰ هزارتن عنوان میکند اما، بررسیها و آمار نشان میدهد که شمار مهاجرین بازگشت کننده از کشور ایران به ولایت هرات و بیجاشدگان داخلی از ولایتهای دیگر کشور به این شهر به مرز یک میلیون نفر رسیده است.
بر اساس آماری که ریاست مهاجرین و بازگشت کنندگان هرات در اختیار روزنامهی ۸صبح قرار داده است، طی دستکم ۸ ماه گذشته ۲۵۴۸۲۸ نفر از ایران به افغانستان بازگشتهاند که ۲۰ درصد آنان در شهر هرات مسکنگزین شدهاند. سال گذشته نیز ۱۲۱۰۰۰ تن از ایران به هرات برگشتند.
بر اساس همین آمار در پی وقوع نبردها در مناطق مختلف کشور از جمله ولایتهای فراه، غور، بادغیس و برخی از ولایت جنوبی کشور ۹۰۰۰۰ خانواده که شامل ۶۳۰۰۰۰ نفر میشوند در شهر هرات مسکنگزین شدهاند. تنها درپی افزایش خشکسالیها در ولایت بادغیس در همسایگی هرات، طی سال جاری ۴۰۰۰ خانواده به ولایت هرات آمدهاند.
چندی پیش در پی یک تحقیق رسانهای که تحت نام «سونامی خاموش بیجاشدگان داخلی در هرات» توسط کلید گروپ منتشر شد، آمده بود که بیجاشدگان داخلی مسئول ۳۰ درصد از ناامنیها در هرات استند. مسئولان ارگانهای امنیتی در این گزارش تأیید کردند که گروههای مسلح مخالف دولت با شماری از بیجاشدگان داخلی در هرات ارتباط برقرار کرده و وضعیت امنیتی این ولایت را آسیبپذیر کردهاند. طی سال جاری دستکم ۱۵ تن از جمله مدیر ترافیک هرات و چند مسئول پولیس در منطقه شهرک شیدایی، ترور شدهاند. بسیاری از باشندگان هرات، ترور این افراد را به بیجاشدگان داخلی در این شهر نسبت میدهند.
پیشینه مهاجرت به هرات
اندکی پس از پیروزی مجاهدین در بهار سال ۱۳۷۱، جنگهای تنظیمی و میانگروهی شعلهور شد. هرچند تمرکز اصلی این جنگها در کابل بود، ولی دیگر نقاط افغانستان خصوصا مناطقی که چند گروه تنظیمی، دارای توان جنگی همسان بودند، نیز از این جنگ در امان نماند. از همان زمان گروههای کثیری از مردم، علاوه بر فرار بسوی کشورهای همسایه، در جستجوی مناطق امنتر در داخل کشور نیز برآمدند.
هرات در مرز با ایران و همسایگی با چند ولایت ناآرام کشور از همان زمان تا اکنون به یکی از عمدهترین مراکز پذیرش بیجاشدگان داخلی و بازگشت کنندگان در کشور تبدل شده است. هماکنون در چهار گوشه شهر هرات منطقه دشت حوض در شمال شهر، شیدایی در شرق شهر، مسلخ در غرب شهر و چندین منطقه در جنوب شهر هرات هزاران تن از بیجاشدگان داخلی از ولایتهای مختلف کشور زندگی میکنند. افزایش درگیریها در ولایتهای فراه، بادغیس، غور، هلمند، کندز و برخی از ولایتهای دیگر در جنوب کشور روزانه صدها تن را به سمت هرات سرازیر میشوند
در دوران طالبان بخشهای عمده از غرب کشور در قحطی و خشکسالی بهسر میبرد. ولایتهایی چون غور، بادغیس و هلمند از مناطقی بودند که بیشترین رقم بیجاشدگان داخلی را بهدلیل این خشکسالیها رقم زدند، از آن زمان، هرات پذیرای هزاران خانواده بیجاشدهی داخلی بود و در زمان طالبان دو اردوگاه بزرگ برای اسکان این بیجاشدگان داخلی تنظیم شد که یکی در شرق شهر در نزدیکی پارک تفریحی شیدایی و دیگری در غرب شهر و در منطقهی موسوم به مسلخ بود هر دو هم زیر پوشش نهادهای بینالمللی کمکرسانی از جمله دفاتر مربوط سازمان ملل متحد قرار گرفتند.
هرچند با سقوط طالبان و برگشتن آرامش دوباره به افغانستان نیاز بوجود این بیجاشدگان داخلی با توجه به آرامی مناطق اصلی بیجاشدگان و کمکهای جهانی در هرات از بین رفت، با این حال هرات هنوز پذیرای بخش عمدهای از این بیجاشدگان است و این شهر همچنان با یک چالش عمده ناشی از حضور بیجاشدگان داخلی روبهرو است. بدتر از آن اینکه حضور این بیجاشدگان ابعاد سیاسی به خود گرفته است و تعدادی از سیاستمدران در هرات و مرکز کشور، از این حضور سود برده و آنان را حمایت میکنند.
همزمان هرات به دلیل داشتن مرز مشترک با ایران سالانه میزبان هزاران نفری است که از آن کشور به افغانستان بر میگردند و شمار زیادی از آنان در این شهر باقی میمانند.
حکومت و نهادهای امدادرسان هزاران نمره زمین را در اختیار بیجاشدگان قرار دادهاند و نهادهای امدادرسان داخلی نیز درپی کمکرسانی به آنان هستند. بسیاری از تحلیلگران میگویند که یکی از دلایل بیمیلی بیجاشدگان به بازگشت به مناطق اصلیشان، حمایت برنامهریزی شده حکومت از آنان است. سال گذشته برای ۱۰۰۰ فامیل بیجاشده در شهرک سعادتآباد هرات در بدل ۴۵۰۰ افغانی ۴۵۰ متر مربع زمین توزیع شد.
باشندگان بومی هرات که از حمایتهایی از این دست محروم هستند از حکومت انتقاد میکنند و تأکید دارند که حمایت گسترده آنان از بیجاشدگان سوال برانگیز است.
افزایش تحریمها بر ایران و بازگشت بیرویه مهاجرین
درپی افزایش تحریمهای نفسگیر غرب علیه کشور ایران و کمارزش شدن واحد پول ایرانی ریال، روزانه صدها نفر از مرزهای افغانستان و ایران وارد هرات میشوند. در ماه ثور سال جاری دونالد ترمپ رییسجمهوری ایالات متحده اعلام کرد که این کشور از برنامه جامع اقدام مشترک ۵+۱ یا برجام، خارج میشود. درپی این اقدام، ارزش واحد پول ایران در مقابل اسعار خارجی به شدت افت کرد. هماکنون قیمت هر ۱۰۰۰۰ ریال ایرانی در بازارهای افغانستان ۶ افغانی است.
بسیاری از مهاجرین افغان مقیم در ایران در پی کمارزش شدن پول در این کشور تصمیم ماندنشان در ایران را عوض کرده و شمار زیادی از آنان به افغانستان در حال بازگشتن هستند. برخی نیز به کشورهای اروپایی میروند. بر اساس آماری که اداره مهاجرین هرات به دسترس روزنامه ۸صبح قرار داده است در ماه حمل امسال ۱۴۹۹۸ نفر به صورت خودانگیخته به افغانستان بازگشت کردهاند و ۸۵۷۲ نفر دیگر توسط پولیس آن کشور دستگیر و به افغانستان بازگشتانده شدهاند.
آمار ریاست مهاجرین نشان میدهد که در ماه ثور امسال در ابتدای اغاز تحریمها علیه ایران تنها ۱۸۹۸۲ نفر از ایران به افغانستان بازگشتهاند اما با اوج گرفتن این تحریم و سختتر شدن زندگی بر مهاجرین، تنها در ماه اسد امسال شمار مهاجرینی که به افغانستان بازگشته اند ۵۹۱۱۹ نفر بوده است.
هماکنون روزانه صدها نفر از مهاجرین افغان مقیم ایران از مرزهای ایران وارد هرات میشوند.
بر اساس معلوماتی که اداره مهاجرین هرات داده است، از این میان ۲۰ درصد مهاجرین بازگشت کننده در هرات مسکنگزین میشوند.
بیجا شدن هزاران خانواده به هرات
اما این پایان کار نیست، مسئولان در ریاست مهاجرین هرات میگویند که درپی اوج گرفتن جنگها در مناطقی از جنوب و غرب کشور از آغاز سال ۲۰۰۲ میلادی ۹۰۰۰۰ خانواده که شامل ۶۳۰۰۰۰ نفر میشوند از ولایت های مختلف کشور به هرات بیجا شدند. بر اساس رویه کاری اداره مهاجرین هرات، بیجا شدگان داخلی تنها ۳ ماه زیر پوشش این اداره قرار دارند و حکومت باید پس از ۳ ماه زمینه بازگشت آبرومندانه آنان را آماده سازد، اما بر اساس یافتهها، هیچیک از بیجاشدگان داخلی پس از سه ماه حضور در شهر هرات میل بازگشت به مناطق اصلی خود را ندارند.
منابعی از حکومت به روزنامه ۸صبح گفتهاند که بیجاشدگان زمینی برای تهیه خانه و اسکان ندارند و به همین روی، صدها جریب زمین را در اطراف شهر هرات غصب کردهاند. این منبع میگویند که بیجا شدهگان داخلی با توجه به امکانات فراوانی که توسط نهادهای امدادرسان به دسترسشان قرار میگیرد، هیچگونه میل بازگشت به مناطق اصلیشان را ندارند و در پهلوی آن به ایجاد ناامنی در مناطقی از هرات اقدام میکنند.
این منبع میگوید که درپی افزایش برخی از ناامنیها در برخی از ولسوالیهای هرات از جمله، شیندند، کُشک، گلران و ادرسکن، شمار زیادی از باشندگان هرات نیز امسال بیجا شدهاند اما، حکومت و نهادهای امدادرسان هیچ نوع همکاری با آنان نکردهاند. این منبع تأکید میکند که امکانات امدادی به دسترس مهاجرینی قرار میگیرد که از ولایتهای دیگر به هرات مسکنگزین میشوند.
در همین حال، روز شنبه محمد اسماعیل خان از رهبران جهادی در غرب افغانستان از انچه ورود بیرویه بیجاشدگان داخلی به هرات عنوان میکند، ابراز نگرانی کرد. آقای اسماعیل خان میگوید که مردم هرات در حال فرار به سمت مرزهای بیرون از افغانستان هستند و مهاجرین سایر ولایتها در حال سرازیر شدن به هرات و این روند هویت هرات را تغییر داده و این شهر تاریخی افغانستان را متفاوت ساخته است. اسماعیلخان در این سخنرانی تأکید دارد که این وضعیت برای مردم هرات قابل قبول نیست.
آقای اسماعیلخان این اظهارات را در حالی بیان میدارد که در ماههای اخیر چندین مورد ترور در منطقه مهاجر نشین شیدایی در ده کیلومتری شرق شهر هرات اتفاق افتاده و افکار عامه این ترورها را به بیجاشدگان داخلی نسبت دادند. بسیاری از بیجاشدگانی که در شرق هرات مسکنگزین شدهاند در اوج جنگهای داخلی زمانی که محمد اسماعیل خان والی هرات بود از ولایتهای فاریاب و بادغیس، جایی که در آن زمان زیر حکمرانی جنرال عبدالرشید دوستم بود به هرات سرازیر شدند.
در همین حال غلام حبیب هاشمی عضو شورای ولایتی هرات تاکید میکند که ظرفیت پذیرش بیجاشدگان در هرات پر شده و این ولایت، بیشتر از این ظرفیت پذیرش را ندارد. او میگوید: که نهاد های مسئول، باید کمکهای شان را به مناطق اصلی مهاجران انجام دهند تا آنان مجبور به ترک خانههای شان نشوند.
آقای هاشمی میگوید که، افغانستان خانه مشترک تمام افغانهاست اما درحال حاضر امکانات امنیتی و اجتماعی پاسخگوی نیاز باشندگان این ولایت نیست و با ورود بیجاشدگان داخلی مشکلات موجود در این ولایت گسترش خواهد یافت.
مهاجرین حتا حاضر به رفتن به شهرکهای جدید نیستند
نزدیک به دو سال از احداث شهرک جدید بیجاشدگان داخلی در شمال شهرک شیدایی و فراهمآوری برخی تسهیلات به متقاضیان بیجاشده میگذرد، ولی مسئولان شهرداری از عدم علاقه جدی بیجاشدگان بخاطر اسکان در محل جدید خبر میدهند.
به گفته مقامات محلی هرات، شهرک جدید غرض اسکان بیجاشدگان داخلی و تخلیه خانههای مسکونی شهرک شیدایی که قبلا غصب شده بود احداث شده است. این درحالی است که مالکان اصلی خانههای مسکونی شیدایی که از سالها بدینسو زمینهای شان توسط بیجاشدگان داخلی غصب شده، از عدم برخورد جدی مسئولان دولتی در برابر غاصبان و واگزاری زمینهای شان شاکی اند.
در همین حال مسئولان اداره مهاجرتی هرات به روزنامه ۸صبح گفتهاند که شماری از این بیجاشدگان در ابتدا به شهرکهای جدید نقل مکان کردند اما خانههایی که از سوی بیجاشدگان داخلی تخلیه شدهاند، در آن خلاف تعهد خانوادههای جدید بیجاشده ساکن شده اند. به گفته آنان این موضوع سبب شده تا بیجاشدگان قدیمی نیز تمایلی به اسکان در شهرکهای جدید نداشته باشند.
واکنش مردم به افزایش مهاجرتها به هرات
در همین حال، شماری از باشندگان هرات از افزایش آمار بیجاشدگان داخلی به این شهر ابراز نگرانی کرده و می گویند که حکومت باید نسبت به مدیریت این روند دست به کار شود و مهاجرین در ولایتهای امن دیگر کشور نیز مسکنگزین شوند.
فیصل کریمی استاد دانشگاه در هرات تأکید دارد که سوق دادن و جابجایی افراد و خانوادههایی تحت نام بیجاشده داخلی یک روند مهندسی شده و هدفمندی است که برای تغییر بافت جمعیتی هرات از سالها به این سو از سوی حاکمان افغانستان به شدت ادامه دارد. به گفته او این جابجاییها همواره امنیت اجتماعی و سیاسی هرات را آسیب پذیر کرده است. وی تأکید دارد که این افراد مسلح اند و شدیداً مورد حمایت دولت اند و مستقیم ارگ ریاست جمهوری با دادن امتیازهایی به برای چهرهها در هرات و انتصاب والی و برخی دیگر مقامات محلی از مردم غیر بومی هرات این روند را شدت بخشیده است. این افراد به طور مهندسی شده در بخشهای استراتژیک هرات جابجا می شوند جاییکه بیشتر دروازه های شهر است.
عبدالله سلجوقی روزنامه نگار در هرات میگوید: «به اینکه بافت اجتماعی شهر هرات به سرعت در حال دگرگونی است نباید شک کرد، و البته که این روند شدیداً برای هرات نگران کننده است.» آقای سلجوقی میگوید هرات دیگر آن شهر تمیز، منظم و سرسبز نیست چون تزریق کتلههای بزرگ جمعیتی در قالب مهاجر و بیجاشدهی داخلی به هرات کنترول مدیریت این شهر را از دست مسئولان خارج کرده است و امکانات شهری هرات ظرفیت پذیرش رشد سریع جمعیت را ندارد.
به گفته این روزنامهنگار بیجاشدگان داخلی بخشی از آنها را گروه های مسلح و مرتبط با افراد مخالف دولت، وابسته به فرماندهان غیر مسئول ولایتهای اصلی شان تشکیل میدهند که به طبع امنیت هرات نیز از این ناحیه آسیب دیده است.
محمود جامی استاد پیشین دانشگاه در هرات و فعال مدنی در این شهر نیز میگوید: «سوگمندانه هرات دارد هویت تاریخیاش را از دست میدهد.» آقای جامی میگوید ضمن این که موافق مهاجرت و اسکان هر کسی هستم که بخواهد به شکل نظاممند در شهر هرات زندگی کند اما شدیداً مخالف شیوه از هم گسیخته و بدون حساب و کتاب هستم.
قدوس خطیبی دیگر فعال مدنی در هرات تأکید دارد که اصالت تاریخی هرات جدا از مهاجرتهای اخیر در حال از بین رفتن است. به گفته آقای خطیبی، اما با سرازیر شدن سیلی از مهاجرین، این روند در حال سختتر شدن است. به گفته او، بازگشت کنندگان نه میلی به سرمایه گذاری دارند و نه شوقی
به شهرنشینی مدرن
به گفته آقای خطیبی، حضور بی رویه مهاجرین در هرات، اساسیترین اصل که امنیت است را در هرات از بین برده و اگر این روند به همین شکل ادامه پیدا کند مدیریت هرات چند سال بعد، دشوارتر خواهد بود.
