بازی بزرگ با سرنوشت افغانستان؛ رشد شرکت‌های هرمی

فریداحمد نصرت

شاید تا حال شما یا افراد خانواده، دوستان‌ و آشنایان‌تان به دام شرکت‌های هرمی قرار گرفته یا در این شرکت‌ها برای شما رویا‌سازی شده باشد، اما پس از مدتی فعالیت پرامید در آن نه ‌تنها سودی کسب نکرده‌اید و به رویاهای‌تان جامه عمل نپوشیده‌اید‌، بلکه تمام یا بخشی از سرمایه خود را نیز از دست داده‌اید؛ اما بدانید این مساله مختص به شمایی که در افغانستان هستید و احتمالاً به خاطر مشکلات و موانعی که در راه کسب‌و‌کار عادی و سالم وجود دارد یا در پی کسب سود هنگفت یک‌شبه بوده‌اید‌، نیست.

پدیده شرکت‌های هرمی سال‌ها است که دغدغه بزرگ اقتصاد و تجارت دنیا به شمار می‌رود؛ چرا که در اقتصاد دنیا از اروپا گرفته تا آسیا و آسترالیا و آفریقا، شرکت‌های هرمی تحت لوای شبکه‌های قانونی بازاریابی به فعالیت مشغول‌اند و سالانه صدها هزار نفر را به دام خود انداخته و باعث ضرر مالی برای آن‌ها می‌شوند. از این رو در کشورهای مختلف قوانین سخت‌گیرانه‌ای برای این شرکت‌ها وجود دارد، زیرا فعالیت این شرکت‌ها، مخرب تجارت جهانی و بازاریابی سالم است. بنابراین کشورهای مختلف از دیر باز قوانین و ابزارهای مختلفی برای مقابله با آن به کار بسته‌اند. اثرات مخرب این شرکت‌ها تا بدان‌جا است که مشکلات فراوان اقتصادی و حتا سیاسی، فرهنگی و امنیتی برای کشورهای مختلف دنیا ایجاد کرده ‌است.

متاسفانه میتود‌های جدید بازاریابی که عبارت از بازاریابی الکترونیک یا انترنتی یا بازاریابی شبکه‌ای است، ریشه‌کن کردن این پدیده را دشوار کرده است؛ چراکه با کشف هر شبکه جدید و متلاشی کردن آن، شبکه‌های جدیدتر با ترمیم ایرادهایی که باعث آشکار شدن فعالیت شرکت‌ هرمی می‌شود، شکل می‌گیرند.

اما آن‌چه سبب نگرانی است، نبود قوانین و نظارت مشخص برای مبارزه با این شرکت‌ها در افغانستان است. این روزها در افغانستان این شرکت‌ها با نام‌های مختلف آغاز به فعالیت کرده‌اند.

مطابق آخرین گزارشات از شرکت‌های هرمی، حدود بیست‌وپنچ هزار از جوانان افغان به مبلغ هفت‌صد و پنجاه هزار دالر را صرف به خاطر خرید محصول شرکت پانزی تیتان به بهانه ورود به سیستم در مقابل خریداری محصول ناچیز و غیر‌مفید و حتا غیرواقعی به جیب کلاه‌برداران ایرانی و ترکی و سایر کلاه‌برداران که در این شرکت گویا سوپر‌وایزر یا توزیع‌کننده محصول و تقاعد‌شده‌گان هستند، ریخته‌اند.

می‌توان قضاوت کرد که پدید آمدن شرکت‌های هرمی در جهان هم‌زمان با تولد بازاریابی شبکه‌ای بوده است. مفهوم بازاریابی شبکه‌ای، سابقه‌ای تقریباً ۷۰ ساله دارد. از دهه ۳۰ میلادی، بازاریابی شبکه‌ای در امریکا شکل گرفت و اکنون با تحول در شیوه‌ها و ساختارها، به زبان مشترک تجارت تبدیل شده است.

در حال حاضر بیش از ۳ هزار شرکت در جهان در حوزه بازاریابی شبکه‌ای فعالیت می‌کنند و بیش از ۴۴ میلیون نفر در این نوع شبکه‌ها مشغول به کار هستند. درآمد شرکت‌های بازاریابی شبکه‌ای در سال ۲۰۰۳ بیش از ۸۰ میلیارد دالر بوده است.

فعالیت شرکت‌های هرمی رابطه بسیار نزدیک با شرکت‌های بازاریابی شبکه‌ای دارد و اکنون بیش‌تر شرکت‌های هرمی در پوشش این شرکت‌ها در افغانستان آغاز به فعالیت کرده‌اند. فهرست شرکت‌های هرمی بین‌المللی که نام برخی از آن‌ها در افغانستان رو به آشنایی است و بعضی دیگر ناآشنا به نظر می‌رسند: گلدکوئست، بادران گستران‌، مگالایف‌، تریدر فایننز، افغان انگیزه، مگاهولدینگز، پنتاگونا، مای سون دیاموندز، گلدبیز، ‌ای.بی.ال، گلدماین، گلدبست، شاینینگ، بیگ ردفریو، بیزنت، ویژن، مرکاند، استیرام و غیره.

چنین است که تجارت دنیا به ویژه در حوزه تجارت الکترونیک با معضل شرکت‌های هرمی روبه‌رو بوده و دایم در حال دست و پنجه نرم کردن با شگردهای مخفی شدن این شرکت‌ها است.

روسیه یکی از بزرگ‌ترین قربانیان شرکت‌های هرمی بوده است که باعث درگیر شدن ۲ میلیون نفر، بدهکاری ۵/۱ میلیارد دالری و خودکشی دست‌کم ۵۰ نفر از خسارت‌دیده‌گان شده است. ماجرا از تاسیس یک شرکت هرمی در سال ۱۹۸۹ با عنوان ام.ام.ام که مخفف نام خانواده‌گی بنیان‌گذاران آن و در راس آن شخصی به نام سرگئی ماوردی بود، آغاز شد. این شرکت با راه‌اندازی تبلیغات جذاب تلویزیونی و طرح‌های تبلیغاتی‌، شروع کرد به جمع‌آوری سرمایه از سرمایه‌گذاران خصوصی با بازپرداخت سالانه ۱۰ برابر سرمایه. این مساله باعث شد بین ۲ تا ۵ میلیون نفر در این شرکت سرمایه‌گذاری کنند، اما عمر این شرکت با اشباع بازار و هم‌چنین بازی‌های سیاسی به پایان رسید و نماینده‌گی رییس شرکت در دومای روسیه نیز نتوانست از ضررها جلوگیری کند. سرانجام سرگئی ماوردی در امریکا و در حالی که توسط جمعی از ماموران ویژه سابق خود محافظت می‌شد، در آپارتمانش دستگیر شد.

فروپاشی ام.ام.ام تاثیر بسیار بدی بر بازار سهام روسیه گذاشت و موجب بدبینی و سلب اعتماد مردم از بازارهای سهام شد. محبوبیت و سپس فروپاشی غیرقابل اجتناب ام.ام.ام که سرنوشت تمام دسیسه‌های هرمی است، به این منجر شد که بازار سهام و سیستم بانکی روسیه به مدت یک دهه بدون پیش‌رفت باقی بماند.

شرکت‌های هرمی چون به طور مستقیم با مردم و بطن اجتماع سروکار دارند، می‌توانند اثرات مخربی در کشور بر جای بگذارند. آن‌ها روی سیستم بانک‌داری، بورس، تجارت، دامین و وب‌سایت‌، بازار، خرده‌فروشی و هم‌چنین امنیت اجتماعی‌، سیاسی و حتا اخلاقی تاثیر می‌گذارند و باعث فاصله اجتماعی گردیده این تفکر را ایجاد می‌کنند که از هر وسیله‌ای برای فریب و ثبت افراد در این شرکت‌ها کار گرفته می‌شود، بدون فکر به نقصان یا مفاد افراد. متاسفانه از آن‌جایی که این شرکت‌ها به صورت شبکه‌ای کار می‌کنند، طی زمان محدود باعث از بین رفتن اعتماد در بین جامعه و شروع و گسترش بحران می‌شوند.

به همین سبب کشورهای پیش‌رفته و در راس آن ایالات متحده، قوانین سخت و غیرقابل اغماضی را برای شناسایی و برخورد با شرکت‌های هرمی وضع کرده‌اند و به طور مدام شرکت‌های بازاریابی را زیر نظر دارند تا مبادا حین فعالیت خود به جای فروش سالم کالا و خدمات، به عضوگیری هرمی رو بیاورند؛ چرا که می‌دانند رشد شرکت هرمی یعنی بازی با سرنوشت کشور.

در امریکا فعالیت شرکت‌های بازاریابی شبکه‌ای تحت نظارت دایم وزارت عدلیه قرار دارد و به محض این‌که یک شرکت بازاریابی شبکه‌ای از مسیر خود خارج شود و به طرح هرمی روی آورد، فعالیتش ممنوع شده و تمام شرکت‌کننده‌گان در این طرح بازداشت می‌شوند و با‌ آن‌ها برخورد قانونی صورت می‌گیرد. حداقل مجازات آن‌ها نیز سنگین است: ۵ هزار دالر جریمه و ۵ سال زندان.

قوانین این کشور در برخورد با شرکت‌های هرمی آن‌قدر سخت است که کمیسیون تجارت فدرال ایالات متحده حتا اجازه بازاریابی بیش‌تر از یک سطح را نمی‌دهد تا مبادا کار به تشکیل هرم بکشد. این مساله اهمیت و حساسیت خطر شرکت‌های هرمی را در تمام دنیا و افغانستان نمایان می‌سازد.

شرکت‌های هرمی انگل جدایی‌ناپذیر علم بازاریابی و تجارت الکترونیک هستند که با پیش‌رفت تجارت و پیچیده شدن روش‌ها، حقه‌های این شرکت‌ها نیز پیچیده‌تر می‌شود.

ما در افغانستان قوانین خاصی در این باره نداریم و هم‌چنان سطح آموزش در این باره هنوز رشد نکرده و یا بسیار پایین است و قابلیت‌های فنی برای مبارزه با شرکت‌های هرمی وجود ندارد.

ناآگاهی و عدم تحقیق جوانان عزیزمان مسبب این گردیده تا با برگزاری چند جلسه و معرفی کردن ثروتمندان جهان و انگیزه دادن برای پول‌دار شدن به مدت کوتاه از سوی این شرکت‌ها، جوانان کشور به دام این شرکت‌ها قرار گرفته و بدون آن‌که شناخت و معلوماتی در‌باره آن‌ها حاصل کنند، در رشد و گسترش فعالیت‌های این شرکت‌ها سهم می‌گیرند. آن‌ها علاوه بر این‌که خود ضرر می‌کنند، در تخریب تجارت، اعتماد جامعه‌ و گسترش معاملات فریب‌کارانه که از دیدگاه شرعی نیز مشکل دارد، شریک می‌شوند.

بنابراین دولت باید از تجربیات کشورهای مختلف در امر مبارزه با این پدیده درس گرفته و پی‌گرد و ناظر این شرکت‌ها باشد و قوانین سخت‌گیرانه‌ای را وضع کند، زیرا اکثر بازاریابان این شرکت‌ها از این فرصت استفاده کرده و نافهمیده کشور را با بحران روبه‌رو می‌سازند. وظیفه دولت ایجاب می‌کند که سریع‌‌تر وارد عمل شود.

دکمه بازگشت به بالا