فرار از چاه ویل ایران – عربستان

حمید‭ ‬ارجمند

خاورمیانه صحنه‌ی رقابت‌های خونین‌محور ایران و ایتلاف عربستان سعودی شده است. سوریه و یمن در آتش می‌سوزند و چشم‌انداز پایان جنگ و ناآرامی در آن‌جا به این زودی به چشم نمی‌خورد. کشورهای عربی و ایران هر کدام به دنبال تقویت جایگاه خود در خاورمیانه با استفاده از مذهب و گروه‌های شبه‌نظامی و روی کار آوردن دولت‌های تحت حمایت خود اند. امریکا و روسیه تأثیر تعیین کننده بر اوضاع خاورمیانه نداشته و تبدیل به یکی از بازیگران سیاست خاورمیانه شده‌اند. عربستان و ایران هر کدام فارغ از کنترول قدرت‌های بزرگ جهانی برای‌شان حوزه‌ی نفوذ تعریف می‌کنند. این نفوذ زاییده‌ی رقابت‌های قومی، مذهبی و تاریخی است. چه انگیزه‌ای برای تنفر ایران و اعراب به جز از تنش‌های مذهبی و قومی-زبانی وجود دارد تا بر مبنای آن رقابت‌های جیوپولتیک ایران و کشور‌های عربی را توضیح داد؟

حکومت افغانستان برای دور ماندن از رقابت‌های منطقه‌ای، تلاش کرده است تا روابط حسنه را با تمام کشور‌های متخاصم منطقه‌ای و بین‌المللی حفظ کند. افغانستان دست‌کم در سطح سیاست‌های رسمی، همان قدر به دنبال روابط حسنه با ایران است که با ایالات متحده. افغانستان از عربستان سعودی برای تسهیل گفت‌وگوها با طالبان و کمک به مشروعیت مذهبی‌اش در برابر این گروه تندرو مذهبی که جنگ خود را «جهاد علیه کفار و دست‌نشانده‌هایش» در افغانستان توصیف می‌نمایند،  استفاده کرده است ولی در عین حال، چشم امید به باز شدن بندر چابهار دارد تا افغانستان به راه دریایی دست پیدا کرده و از سوی دیگر مسیر ترانزیت کالاها به آسیای میانه گردد. البته، اشرف غنی که در سیاست خارجی در اوایل ریسک‌های خطرناکی گرفت، در یمن از عربستان سعودی حمایت کرد و در مقایسه با حامد کرزی روی خوشی به ایران نشان نمی‌دهد.

اگر افغانستان در چند سال گذشته به دنبال تعامل سازنده منطقهای، چه زیر شعار هم‌گرایی و یا وارد نشدن به حوزه‌ی مخاصمات منطقه‌ای- بوده است اما حالا به نظر می‌آید که روز تا روز به گرداب تنش‌های منطقه‌ای نزدیک شده می‌رود. فعلاً به سختی می‌شود گفت که افغانستان توانایی دور نگه‌داشتن خود از رقابت‌ها و منازعات خونین منطقه‌ای را دارد. حالا مسأله این نیست که افغانستان درگیر رقابت‌های منطقه‌ای میان ایران و عربستان سعودی نشود بلکه چگونه می‌تواند پی‌آمد‌های زیان‌بارش را مدیریت کرده و از هزینه‌های آن بکاهد.

عربستان سعودی در پشت تمام جریان‌های رادیکال ضد شیعی است؛ چیزی که در قلب ایدیولوژی افراطی طالبان و داعش حک شده است. ایران هم در مقابل محوری ضد عربی را در منطقه آراسته است و با نفوذ در جنگ یمن خود را به مرزهای عربستان سعودی نزدیک ساخته است. عربستان توانایی شکست شورشیان حوثی را ندارد که مهم‌ترین متحد ایران در یمن به حساب می‌آید. حوثی‌ها قادر اند که رقبای خود را کنار زده و حکومت شیعی نزدیک به ایران را در صنعا تشکیل دهند. عربستان سعودی فعلاً به هر قیمت ممکن جلو روی کارآمدن دولتی نزدیک به ایران را در یمن می‌گیرد. به همین ترتیب، عربستان با تداوم جنگ داخلی در سوریه به دنبال رویای دست‌نیافتنی سرنگونی بشار اسد است. مگر این که واقعاً امریکایی‌ها و اسراییلی‌ها برای برهم زدن قدرت ایران به دنبال تغییر رژیم در سوریه برآیند و یا بر ایران حمله کنند؛ دو ایده‌ای که باید آن را دیوانه‌وار توصیف کرد.

سوال این‌جا است که آیا حکومت افغانستان قادر است جلو نفوذ ایرانی‌ها و عرب‌ها را در افغانستان بگیرد، به ویژه که این نفوذ ماهیت مذهبی دارد؟ تا فعلاً چنین توانایی در حکومت افغانستان دیده نمی‌شود.

 روشن است که ایران به دنبال گسترش نفوذ خود در افغانستان و منطقه، با استفاده از مذهب است. ایران جریان‌های سیاسی و نظامی‌ای نزدیک به خود را در افغانستان دارد. همین اکنون این کشور در تلاش است که با حمایت از طالبان از یک‌سو امریکا را از افغانستان بیرون سازد و از جانب دیگر روابط حسنه با طالبان ایجاد کند تا اگر فردا این گروه در افغانستان قدرت را گرفت و یا بخشی از  نظام سیاسی کشور شد، تبدیل به نیروی ضد ایرانی نشده و به محور عربستان نپیوندد.

در حال حاضر، ایران به شورشیان طالب سلاح، پول و آموزش‌های جنگی فراهم می‌سازد. هم‌چنان، قوماندانان طالبان در ایران پناه‌گاه دارند. حتا ایران به طالبان کمک می‌کند که در میان افغان‌های سنی در ایران نفر جذب کنند. ایران به دنبال این است که در صورت خروج نهایی قوای غربی از افغانستان، هر حکومتی که در این کشور روی کار می‌آید، منافعش را تهدید نکرده و روابط دوستانه‌ای با آن داشته باشد.

این را نباید از یاد برد که ایران جریان‌های مختلف سیاسی را در افغانستان برای خود می‌پروراند، طالبان تنها یکی از آن جریان‌ها است. آن‌چه نفوذ این کشور را می‌تواند تداوم بخشد، تقویت جریان‌های مذهبی و یا خلق جریان‌ها و گروه‌های جدید مذهبی است تا قدرت نیروهای سنی‌مذهب نزدیک به عربستان سعودی را بتواند مهار کند. حتا می‌توان گفت که روابط ایران با طالبان آینده‌ای ندارد. طالبان به لحاظ اعتقادی شیعه‌ستیز بوده و خیلی به جریان تندروی مسلط در خاورمیانه نزدیک است. ایران و طالبان از یک دیگر استفاده ابزاری می‌کنند ولی دارای منافع استراتژیک و ارزش‌های مشترک نیستند تا بر بنیاد آن روابط‌شان را حفظ و یا ادامه دهند.

نگاه ایران به شیعیان افغان مبتنی بر همبسته‌گی و هم‌باوری مذهبی نیست. افغان‌ها، به ویژه هزاره‌های افغانستان، سال‌ها در ایران تحقیر و توهین شده‌اند. اما زمانی که ایرانیان از آن‌ها برای مقاصد سیاسی و نظامی‌شان استفاده می‌کنند به یک‌باره می‌کوشند که برخی از سهولت‌ها را برای‌شان فراهم سازند.

مثلا، ایران به زایرانی که به مراسم بزرگ اربعین، چهلم عاشورا، در ایران شرکت کنند سهولت‌های قونسلی مانند ویزه با پول کم می‌دهد. در این ارتباط، سرقونسل ایران در ولایت هرات خبر داد که به مناسبت فرا رسیدن اربعین، خدمات قونسلگری این کشور در غرب کشور به صورت شبانه‌روزی می‌شود. به گزارش خبرگزاری جمهور، محمود افخمی رشیدی، سرقونسل ایران در هرات اعلام کرد که هزینه ویزای دو بار ورود به ایران برای متقاضیان شرکت در کنگره بزرگ اربعین، با تخفیف صورت گرفته، ۶۰ یورو می‌باشد. این مقام هم‌چنین اشاره داشته که برای سهولت و تسریع روند کاری، برای زایران در این اجتماع بزرگ، خدمات ۲۴ ساعته ارایه می‌شود.

طبعاً این مراسم تنها جنبه عبادی نداشته، علاوه بر این که ایران به واسطه آن می‌خواهد خود را به عنوان قطب و مرجع مذهبی در میان شیعیان افغانستان جا بیندازد، جریان‌های معین مذهبی را نیز در پوشش این گونه مراسم مذهبی تحت حمایت خود قرار دهد. این جریان‌ها تمثیل منافع و سیاست‌های ایران در افغانستان خواهند بود.

طبیعی است که حمایت ایران از شیعیان افغانستان آن‌ها را در برابر حملات تندروان مذهبی وابسته به عربستان آسیب پذیر می‌سازد. حملات داعش بدون شک اگر از یک‌سو ناشی از شیعه‌ستیزی جریان‌های تندرو و بنیادگرا است ولی بدون شک مبتنی بر منافع و سیاست‌های عربستان سعودی نیز هست.

تقابل ایران و عربستان در سطح منطقه پی‌آمدی جز تشدید اختلافات مذهبی و سازمان‌دهی حملات خون‌بار فرقه‌ای در افغانستان ندارد. اگر گروه‌های تندرو در افغانستان از تحرکات ایران و جریان‌های مذهبی وابسته به آن احساس خطر کنند بدون شک حملات فرقه‌ای‌شان را تشدید خواهند کرد که این واقعاً برای افغانستان عواقب فاجعه باری خواهد داشت.

نوشته های مشابه

دکمه بازگشت به بالا
بستن