تاثیر بهره‌مندی؛ چرا ارزش متاع من بالاتر است

در بخش‌های آخری داستان «اسب جنگی»، البرت که صاحب اصلی اسب است، پس از سپری‌کردن چندین جنگ و جراحت‌های شدید، اسبش را پیدا می‌کند و فرصت خریدن آن – از طریق مزایده – را به دست می‌آورد. هم‌سنگرانش که می‌دانستند او برای این اسب چه ازخودگذری‌هایی نکرده، پول‌شان را جمع نموده در اختیار او می‌گذارند.

از بختِ بد، آن‌ها با پیرمردی خیره‌سر روبه‌رو می‌شوند که حاضر است مزرعه و دارایی‌هایش را بفروشد تا اسب را از آنِ خود کند. برای آن پیرمرد این اسب ارزش عاطفی داشت، زیرا «ایمیلی»، نواسه‌اش، آخرین روزهای زنده‌گی خود را با آن اسب سپری کرده بود. او که برایش نواسه‌اش جهانی ارزش داشت، می‌توانست جهانش را برای اسبی بفروش.

هر شی جدا از ارزش پولی آن ارزش‌های دیگری نیز دارد. مالکیت و بهره‌مندی از یک جنس باعث می‌شود افراد پاره‌ای از خاطرات خودشان را با آن گره بزنند، و به این ترتیب، آن شی را ارزش‌مندتر بپندارند. روان‌شناسان چنین حالت را «تاثیر بهره‌مندی» (Endowment Effect)  می‌گویند.

اکثراً تاثیر بهره‌مندی باعث می‌شود زمانی که یک جنس را می‌فروشیم، بخواهیم به قیمت بالاتر بفروشیم و وقتی می‌خریم بخواهیم ارزان‌تر بخریم. دان اریلی، استاد دانشگاه دیوک، این حالت را با اجرای تجربه‌ای ثابت کرد. او میان نصف شاگردانش تکت مسابقه‌ی باسکتبال را توزیع کرد و بعد، از صاحبان تکت پرسید که تکت‌شان را به چند خواهند فروخت و از دیگران پرسید تکت‌ها را چند خواهند خرید. فروشنده‌گان به صورت میانگین ۲۴۰۰ دالر و مشتریان به صورت میانگین ۱۷۰ دالر پیشنهاد‌ کردند.

تاثیر بهره‌مندی آن قدر قوی است که حتا حس مالکیت تقریبی نیز می‌تواند ارزش کالایی را بالا ببرد. در حراج‌ها کسی که تا مراحل آخر مزایده می‌کند و خودش را کم‌کم مالک آن جنس احساس می‌کند، گاهی بالاتر از قیمت اصلی جنس، پول می‌پردازد. عقل انسان در چنین حالت‌ها، صاحب نشدن کالا را نوعی نقصان به حساب می‌آورد.

در برخی قضایای دگر نیز چنین است. مثلاً اگر کسی در مرحله‌ی نخست استخدام حذف شود، نسبت به کسی که در مرحله‌های بعدی صعود کرده و سپس حذف می‌شود زجر کم‌تری می‌کشد. یک دلیلش این است که فرد دومی ‌وقت و انرژی بیش‌تری را صرف کرده است و از این بابت دل‌خور است. ولی دلیل دیگرش این است که در مراحل بعد، به متقاضی بیش‌تر حسِ تصاحب وظیفه دست می‌دهد.

تاثیر بهره‌مندی باعث می‌شود، اگر قلم ۱۰۰ افغانیگی ما گم شود، بالاتر از ۱۰۰ افغانی ناراحت شویم، به ویژه اگر آن قلم را دوست عزیزی تحفه داده باشد و باعث می‌شود موتر و خانه‌ی خودمان را بالاتر از ارزش بازار آن قیمت‌گذاری کنیم و وقتی خریداران چانه‌زنی کنند، ناراحت شویم. برای رفع چنین دل‌شکسته‌گی‌ها کافی است مالکیت خودمان را نوعی امانت داری فکر کنیم و بپذیریم «در حقیقت مالک هر شی خداست». مالکیت متاع شما بر حسب تصادف بوده و دست طبیعت آن را روزی از شما خواهد گرفت.

 

 

جاوید نادر
[email protected]

Comments are closed.