زخــــم عمیق

مروری بر مسأله‌ی صحت و ایمنی در کارهای ساختمانی در افغانستان

حکمت‌الله حمیدی، محصل مقطع ماستری پوهنتون نبراسکای ایالات متحده امریکا

«اگر از این‌جا سالم بیرون بروند، در سر سرک در انفجار می‌میرند.» وقتی نویسنده از مدیر یکی از پروژه‌های ساختمانی در کابل پرسید که چرا به صحت و ایمنی کارگران توجه ندارد، این جواب او به نویسنده بود.

نویسنده وقتی در این پروژه چند میلیونی در کابل کارگران افغان را در حال کارکردن بدون کلاه ایمنی،‌ دست‌کش و پاپوش مناسب دید،‌ از مدیر پروژه که از یکی از کشورهای همسایه بود، در مورد این کم‌توجهی پرسید. او با تبسم معنادار جواب داد: «اگر از این‌جا سالم بیرون بروند، در انفجار سر سرک می‌میرند.»

صنعت ساخت‌و‌ساز یکی از پر خطرترین مکان‌ها برای کار بوده و سالانه هزاران کارگر را به شکل جدی متضرر می‌سازد. حرکت ماشین‌آلات و وسایل نقلیه، کار در ارتفاعات بلند، لغزیدن و سقوط کارگران، وجود گرد و خاک، قطعات متحرک، آلوده‌گی صوتی و موجودیت سیم‌های برق در ساحات ساختمانی، نمونه‌هایی از این خطرات هستند.

بعد از سال ۲۰۰۱، افغانستان شاهد رشد بی‌سابقه و چشم‌گیر در عرصه کار و پروژه‌های ساختمانی بوده است. در نتیجه این افزایش بی‌سابقه در حجم صنعت ساخت و ساز، کارگران بیش‌تری مصروف کار در این ساحات غیر مصون شدند.

ماده ۱۱۸ قانون کار از کارفرمایان می‌خواهد تا در صورت بروز حادثه، آن را به وزارت کار، امور اجتماعی، شهدا و معلولین گزارش دهند.

ساخت و ساز دومین صنعت پرخطر در ایالات متحده محسوب می شود. با وجود اجرای دقیق مقررات و تدابیر صحت و ایمنی در محیط کار و تلاش‌های طولانی مدت و مداوم، هنوز هم سالانه حدود ۱۲۰۰ مرگ و میر و بیش‌تر از چهارصد هزار جراحت در این کشور به ثبت میرسد.

یگانه راه دانستن این ارقام در افغانستان، موجودیت سیستم منظم ثبت و گزارش‌دهی این حوادث است که متأسفانه وجود ندارد. بنا بر همین دلیل هیچ گونه ارقامی در این زمینه در دست‌رس نیست و این می‌تواند یکی از دلایل کم‌توجهی دولت به این مسأله به حساب آید. هرچند برای درک عمق فاجعه،‌ وقتی کشور خود را با کشورهای جهان اول که دارای مقررات و سیستم‌های منظم برای کنترول تدابیر ایمنی در کار ساخت‌و‌ساز هستند، مقایسه کنیم، به نتیجه تکان‌دهنده و قابل تأمل دست خواهیم یافت.

صنعت ساخت‌و‌ساز در افغانستان

هرچند آمار دقیق در دست نیست،‌ اما گفته می‌توانیم که حجم کارهای ساختمانی در کشور قبل از سال ۲۰۰۱ نزدیک به صفر بود. بعد از سال ۲۰۰۱ و ورود نیروهای بین‌المللی به افغانستان، کشور ما شاهد رشد چشم‌گیر و بی‌سابقه در عرصه ساخت‌و‌ساز بوده است. با سرازیر شدن کمک‌های سرسام‌آور بین‌المللی و سیلاب سرمایه‌گذاری‌ها در افغانستان، در این میان سهم هنگفتی برای پروژه‌های ساختمانی به کار رفت. هزاران پروژه ساختمانی در کشور راه‌اندازی گردید. این پروژه‌ها شامل ساختمان‌های مسکونی و تجارتی، سرک‌ها، بندها، کانال‌ها و تأسیسات نظامی بودند. صنعت ساخت‌و‌ساز قسمت بزرگ از تولیدات ناخالص داخلی، ۷ تا ۱۰ درصد را در سال‌های گذشته تشکیل می‌داد. تنها در سال ۲۰۱۵، ۷۲۹ ساختمان به ارزش ۱۶۹.۶ میلیون دالر امریکایی ساخته شده و ۵۲۳ ساختمان دیگر زیر ساخت بودند. هزاران شرکت ساختمانی تاسیس شد و ده‌ها هزار شهروند افغان در این زمینه مصروف به کار شدند.

زخم بزرگ و عمیق

کارگران افغان، در حالی که کم‌ترین توجه به صحت و سلامت آن‌ها صورت می‌گیرد، از کار در ساحات غیر مصون ساختمانی رنج می‌برند. مقررات مربوط به صحت و تدابیر ایمنی وجود نداشته و هیچ سازمان دولتی یا خصوصی مستقیماً مسوولیت نظارت بر این کار را ندارد. هرچند در قانون کار افغانستان بندهایی در این مورد گنجانیده شده که در این مقاله به آن‌ها اشاره خواهد شد.

با وجود این که در پروژه‌های بعضی از سازمان‌های بین‌المللی و کشورهای همکار و شمار محدود از شرکت‌های افغانی، مقررات ایمنی رعایت می‌گردد، اما در کل، صنعت ساخت‌و‌ساز افغانستان از نبود فرهنگ ایمنی رنج می‌برد. هر انجنیر و کارفرمایی که در این صنعت مصروف است، شاهد یک یا چند حادثه دل‌خراش مجروح و یا کشته شدن کارگران در ساحات ساختمانی بوده است.

در نبود سیستم منظم ثبت و ضبط حوادث،‌ ارقام دقیقی در دست‌رس نیست اما برای ارائه تصویر بزرگ‌تر وضعیت فعلی، این مقاله دو همه‌پرسی مختصر را مورد تحلیل قرار خواهد داد. یکی از این سروی‌ها که توسط مهران امیری۲ انجام شده نشان می‌دهد که ۸۹ درصد‌ کارفرمایان موافق‌اند که باید مقررات صحی و ایمنی را رعایت کنند. ۸۷ درصد آنان به این نظر هستند که رعایت این مقررات باعث کاهش مصارف عمومی پروژه خواهد شد. تنها ۱۷ درصد‌ از انجنیران گفته‌اند که در دوران پوهنتون چیزی در مورد تدابیر ایمنی در کار ساخت و ساز فراگرفته‌اند. این سروی هم‌چنان نشان می‌دهد که بیش‌ترین تعهد به خدمات ایمنی در پروژه‌های مؤسسات خارجی دیده می‌شود. پروژه‌های دولتی در درجه دوم قرار دارند و پروژه‌هایی با مالکین خصوصی در درجه سوم، بدترین حالت را تجربه می‌کنند. در ۸۷ درصد‌ از موارد، قرارداد این پروژه‌ها به نحوی از انحا چیزی در مورد سیستم ایمنی گفته است.

سروی دوم۳ در ولایت هرات نشان می‌دهد که به شکل محدودی از لوازم حفاظت فردی یا Personal Protective Equipment (PPE استفاده می‌شود. مشارکت‌کننده‌گان این سروی ۶۴ نفر، من‌جمله انجنیران، مدیران، مقامات دولتی و کارگران هستند. این سروی نشان می‌دهد که تنها ۲۶ درصد کارگران از کلاه ایمنی، تنها ۴۳ درصد از پاپوش مناسب، تنها ۵۸ درصد از عینک ایمنی، و تنها ۸ درصد‌ از محافظ گوش استفاده می‌کنند. مشارکت‌کننده‌گان این سروی عواملی مثل توجه کم‌تر شرکت‌ها، تمایل کم کارگران برای استفاده از این وسایل، نبود دانش کافی در رابطه به صحت و ایمنی کاری، نبود اراده و بودجه دولت برای این کار،‌ را برمی‌شمارند. هرچند براساس قانون کار افغانستان، کارفرمایان باید وسایل و لوازم حفاظت فردی را برای کارگران تهیه کنند، در عمل، اکثراً خود کارگران این وسایل را تهیه می‌کنند.

منصفانه نیست که تصور شود تمام کارفرمایان افغان عمداً از آماده ساختن یک محیط مصون کار چشم‌پوشی می‌کنند و صحت و سلامت کارگران برای‌شان مهم نیست. آگاهی اندک کارگران و کارفرمایان در این زمینه و نبود مقررات و تطبیق رسمی آن‌ها، محیطی را ایجاد کرده که در آن فرهنگ ایمنی وجود ندارد.

پوهنتون‌های خصوصی و دولتی که پوهنزی‌های انجنیری ساختمانی دارند، چیزی در رابطه به خدمات و تدابیر ایمنی در کار ساختمانی تدریس نمی‌کنند. این یکی از دلایل عمده است که اکثر انجنیران ساختمانی دانش لازم در این رابطه را ندارند. با این حال، تعداد زیادی از شرکت‌های ساختمانی که مسایل ایمنی را رعایت می‌کنند، افراد خود را آموزش داده و به همین ترتیب تعداد از افراد و مراکز تدریسی نیز این موضوع را تدریس می‌کنند، لذا تعداد زیادی از انجنیران ایمنی در کشور وجود داشته و مصروف فعالیت می‌باشند.

پروژه‌های که از طرف بعضی از کشورهای تمویل کننده مثل ایالات متحده اجرا یا تمویل می‌شوند، معمولاً مقررات ایمنی را تطبیق می‌کنند. قراردادهای دولتی اکثراً‌ حاوی یک یا چند ماده در رابطه به مقرارت ایمنی‌اند که شرکت‌ها را موظف به برآورده ساختن نیازهای ایمنی می‌کند. این بند‌ها معمولاً تأکید می‌کنند که شرکت ساختمانی محیط کار ایمن و سالم و مطابق با تمام مقررات ایمنی طراحی کنند، در حالی است که هیچ مقرره مشخصی را ذکر نمی‌کنند.

قانون کار افغانستان

هرچند مقرره تفصیلی در رابطه به صحت و ایمنی کاری در کشور وجود ندارد، فصل ۱۰ قانون کار افغانستان حاوی بندهای مهم در این رابطه می‌باشد.

ماده ۱۰۷ قانون کار، کارفرما را مسوول تضمین یک محیط کاری مطمین برای کارکنان می‌داند. این ماده بیان می‌دارد: «اداره مکلف به تأمین شرایط صحی و ایمنی کار، کاربرد تخنیک و وسایل ایمنی جهت جلوگیری از حوادث مرتبط به کار و تولید و تامین شرایط حفظ‌الصحه غرض وقایه‌ی کارکنان از امراض حرفه‌ای ناشی از کار می‌باشد.»

ماده ۱۰۸ این قانون، کارفرما را ملزم می‌سازد تا با تمام مقررات ایمنی در محیط کار موافقت کند، اما به مقررات خاصی اشاره نمی‌کند. در این ماده می‌خوانیم: «(۱) هنگام طراحی ساختمان‌ها یا تأسیسات صنعتی و تولیدی، نصب و راه‌اندازی تجهیزات، اداره موظف به رعایت تمام مقررات ایمنی و سلامت برای محافظت از کارمندان از خطرات مرتبط با کار است. (۲) اداره محل کار را طبق مقررات ایمنی و بهداشت آماده می‌کند.»

ماده ۱۱۰ قانون کار بیان می‌دارد که مقررات ایمنی توسط وزارت‌های صحت عامه، کار، امور اجتماعی، شهدا و معلولان و به همکاری کارفرمایان تهیه خواهد شد ولی تا زمان نوشتن این مقاله، چنین مقرره‌ای تهیه نشده است.

ماده ۱۱۱ قانون کار، کارفرمایان را برای آموزش مستمر کارکنان در رابطه به قوانین و مقررات ایمنی ملزم می‌سازد.

ماده ۱۱۲ قانون کار مسوولیت تهیه وسایل تحفظی کار را بر عهده کارفرمایان و به مصرف آن‌ها می‌گذارد. در این ماده آمده است: «کارهایی که شرایط مضر به صحت،‌ حرارت و برودت خاص یا احتمال آلوده شدن کارکنان در آن موجود باشد، مطابق معیارها و قواعد تثبیت شده، لباس و پاپوش مخصوص، ماسک، عینک، دستکش و سایر وسایل تحفظی کار و غذای وقایه‌ای و معالجه‌ای از جانب اداره طور مجانی به دست‌رس آن‌ها گذاشته شود.»

ماده۱۱۴ قانون کار، کارفرما را ملزم می‌سازد تا در صورت مجروح و یا بیمار شدن کارگر، تمام هزینه‌های درمان او را برعهده بگیرد. در این ماده حتا ذکر می‌رود که اگر درمان در داخل کشور ممکن نبود، هزینه‌های سفر به خارج شخصی متضرر و یک نفر همراه او را باید کارفرما بپردازد.

ماده ۱۱۸ قانون کار از کارفرمایان می‌خواهد تا در صورت بروز حادثه، آن را به وزارت کار، امور اجتماعی، شهدا و معلولین گزارش دهند.

به سوی یک محیط مصون کاری

داشتن محیط کاری مصون و سالم در صنعت ساخت‌و‌ساز افغانستان، راه طولانی و مشکل بوده، اما ناممکن نیست. دولت ضعیف با اولویت‌های دیگر، سیستم قضایی فاسد و آگاهی کم کارگران بعضی از موانع سد راه است. جابه‌جا ساختن مواد مربوطه در قانون کار افغانستان،‌ گام کوچک، اما مهم بوده ولی به هیچ وجه کافی نیست. گام عملی بعدی می‌تواند ایجاد اداره ایمنی و بهداشت حرفه‌ای افغانستان در ساختار وزارت کار، امور اجتماعی، شهدا و معلولین باشد که مسوول تدابیر ایمنی و بهداشت در ساخت‌و‌ساز و سایر مشاغل خواهد بود.

این اداره در قدم اول باید مقررات تفصیلی مربوط به ایمن و بهداشت کار و حرفه را برای کشور تالیف کند، جریمه‌های تخطی را مشخص کند، برنامه‌های آموزشی راه‌اندازی کند، سیستم گواهی‌نامه یا لایسنس را ایجاد کند و یک سیستم منظم ثبت و ضبط حوادث محل کار را ترتیب دهد.

شامل ساختن این مضمون در برنامه‌های درسی انجنیری ساختمانی در پوهنتون‌های دولتی و خصوصی،‌ آموزش مداوم کارگران و تمام افراد دخیل در کارهای ساختمانی، تشویق سرمایه‌گذاران برای تولید و وارد ساختن وسایل ایمنی به کشور که سبب کاهش قیمت این وسایل خواهد شد، بلند بردن آگاهی عامه از طریق رسانه‌ها و دیگر روش‌های ارتباط جمعی و حمایت از اتحادیه‌های کارگری قدم‌های دیگری هستند که می‌توانند به رشد فرهنگ ایمنی در کشور کمک کنند.

ساختن یک محیط سالم کار و به وجود آوردن فرهنگ ایمنی در کشور، یک پروسه طولانی است که به همکاری مداوم دولت، شرکت‌های ساختمانی و مردم ضرورت دارد. هر شهروند می‌تواند در این راستا قدم کوچک یا بزرگی بردارد، برای مثال، آگاه ساختن کارگران ساختمانی از این حق قانونی‌شان که کارفرما باید لوازم ایمنی را برای‌شان تهیه کند و تمام مصارف صحی‌شان را در صورت مجروح شدن بپردازد، و این که کارفرما قانوناً مسوول است تا محیط سالم و مصون برای کارگران ایجاد کند، کمک بزرگی در این روند به حساب می‌آید.

 

منابع:

۱- Amiri, Mehran. “Toward Occupational Safety and Health Management in Afghanistan’s Construction Industry,” ۲۰۱۶٫
۲- http://investinafghanistan.af/investing-in-the-construction-construction-material-sector/
۳- Amiri, Mehran. “Investigation of Using Personal Protective Equipment at Construction Sites in Herat Province.” ۲۰۱۵٫

نوشته های مشابه

دکمه بازگشت به بالا
بستن