پیامد‌های ناگوار کرونا بر اقتصاد افغانستان

حنیف صوفی‌زاده

بعد از این‌که در ماه دسامبر سال ۲۰۱۹م ویروس جدید کرونا/کووید ۱۹ در شهر ووهان چین، دومین اقتصاد بزرگ جهان، شیوع و به سرعت در بیش از ۱۰۰ کشور در سراسر جهان گسترش یافت‌، از طرف سازمان صحی جهانی (WHO) به عنوان یک بیماری همه‌گیر جهانی اعلام شد. براساس آماری که تا پایان روز گذشته به نشر رسیده بود،‌ این ویروس تا کنون ۳۹۲ هزار و ۳۳۶ تن را مبتلا کرده است. از این مجموع ۱۰۳ هزار و ۳۹۳ نفر صحت‌یاب شده و ۱۷ هزار و ۱۴۷ نفر دیگر جان باخته‌اند. تعداد واقعی مبتلایان و قربانیان به احتمال زیاد بیش از این است. گسترش آن در کشورهای اروپایی به ویژه ایتالیا و اسپا‌نیا و کشور همسایه ما ایران از سوی کارشناسان «بسیار جدی»‌ خوانده شده است.

با توجه به کاهش تقاضا در بازار‌های مختلف که در اثر شیوع کرونا رخ داده، شاهد هستیم که بسیاری از شرکت‌ها تعطیل شده و میزان بیکاری افزایش یافته است. برخی دیگر دست به تعدیل نیروی انسانی زده‌اند. در چنین شرایطی، اقتصاد جهان وارد رکود می‌شود و طبعاً اوضاع نیز عادی نخواهد بود. این ویروس همه‌گیر در حال حاضر هم عرضه و هم تقاضا را تحت فشار جدی قرار داده است. تعطیلات عمومی در ایتالیا و مناطق بزرگ جهان چون ایالت‌های نیویارک و کلفورنیای امریکا و شهرهایی چون لندن و غیره، کالاهای اساسی و خریدهای گسترده و علاوه بر آن سرگرمی و مسافرت را متوقف ساخته است. مهم‌تر از همه، اقتصاد جهانی را شدیداً تهدید می‌کند. احتمال زیاد می‌رود که بسیاری از خانوارها و مشاغل به زودی به کمبود پول نقد مواجه شوند. بخش بزرگی از ذخایر نقدی حتا در کشورهای ثروتمند در حال کاهش‌اند. سکتور خصوصی به ویژه شرکت‌های غیر‌مالی به گرفتن قرضه رو آورده‌اند. از این رو در سراسر جهان شاهد کاهش شدید فعالیت‌های اقتصادی در نیمه اول امسال خواهیم بود.

اما در این حالت اضطراری صحی که تمام دنیا را فرا گرفته، تأثیرات آن بر اقتصاد و کاروبار در افغانستان چی خواهد بود؟

طی ۲۰ روز گذشته حدود ۱۰۰ هزار مهاجر افغان از ایران به افغانستان برگشته‌اند. ایران شدیداً از شیوع گسترده ویروس کرونا متأثر شده و اقتصادش نیز ضربه دیده است. اما این برگشت‌های سیل‌آسا و بدون تشخیص دقیق از مبتلایان ویروس کرونا به افغانستان، پیام‌های جدی دارد که حکومت فعلی که در منجلاب بحران سیاسی و مذاکره با طالبان گیر مانده است، ممکن به آن به تنهایی رسیدهگی نتواند. نظر به گفته وزارت صحت عامه کشور، تا هنوز ۴۲ مورد مثبت ویروس کرونا در کشو ثبت شده است. علاوه بر آن، ۴۴۹ مورد مشکوک ویروس کرونا در سراسر کشور شناسایی شده است که هرات و کابل به ترتیب در رده‌های اول و دوم قرار دارند. از این میان، ۴۱۳ مورد آن منفی ثابت شده و بیش از ۱۲ مورد زیر آزمایش طبی قرار دارد. اما مردم به احصاییه‌های وزارت صحت عامه به چشم شک و تردید مینگرند‌. در ایران نزدیک به ۲۵ هزار مورد ویروس کرونا مثبت ثبت شده که از آن جمله نزدیک به دو هزار تن جان خود را از دست داده‌اند.

هویدا است که افغانستان نسبت نداشتن منابع و تجهیزات، نمی‌تواند با شیوع کرونا مقابله کند. دولت و مردم افغانستان باید در راستای پیش‌گیری از این ویرس خطرناک با وزارت صحت عامه همکاری جدی داشته باشند. ویروس کرونا نه تنها می‌تواند در افغانستان بحران صحی، بلکه بحران اقتصادی را نیز ایجاد کند. هر‌چند این بیماری اقتصاد جهان را به لرزه در‌آورده است، اما مردم در افغانستان تاهنوز به آن چندان توجه جدی نکرده و برای وقایه از آن کدام اقدام لازم را به عمل نیاورده‌اند.

 

مشکلات جدی اقتصادی که می‌توان انتظارش را داشت، عبارت‌اند از:

  • کاهش بی‌پیشنیه کاروبار در کشور: شیوع گسترده ویروس کرونا فعالیت‌های تجارتی را بیش‌تر صدمه خواهد زد. قسمی که در سایر کشور‌ها شرکت‌ها تعطیل شده‌اند، ممکن در افغانستان نیز خدمات پرواز‌های ملی و بین‌المللی کاهش یابد یا ممکن به مدت نا‌معلوم متوقف گردد. هم‌چنان شرکت‌های تولیدی و خدماتی ممکن فعالیت‌های خویش را کاهش دهند یا کاملاً متوقف کنند. این مرض همه‌گیر ممکن به کاروبارهای غیر‌رسمی بیش‌تر صدمه وارد کند؛ چون آن‌ها نه بیمه دارند و نه بانک‌ها قرضه برای‌شان پرداخت می‌کنند. در صورتی که ویروس کرونا بیش‌تر گسترش پیدا کند‌‌، بالای عرضه و تقاضا در مارکت‌ها اثر ناگوار خواهد داشت؛ چون مردم از بیم مبتلا شدن به بیماری کرونا، به بازار نخواهند رفت. این امر، منتج به کاهش در خرید و فروش شده و بالاخره مشکلاتی را برای متشبثان و تولید‌کننده‌گان ایجاد خواهد کرد.
  •  افزایش قیم مواد غذایی: افغانستان یک کشور وارداتی است که بیش‌تر از ۸۰ درصد مواد خوراکی آن از کشور‌های دیگر وارد می‌شود. با گسترش ویروس کرونا در کشورهای همسایه نظیر پاکستان، ایران و کشورهای آسیای میانه، ممکن واردات به کشور کاهش یابد؛ چون آن‌ها نیز متوجه مصارف داخلی خود خواهند شد. اقتصاددانان ارشد سازمان خوراک و زراعت ملل متحد (FAO) و تحلیل‌گران زراعتی هشدار داده‌اند که قرنطینه و خرید مقدار زیاد غذایی به دلیل شیوع ویروس کرونا ممکن است باعث افزایش تورم جهانی مواد غذایی شود. با وجود عرضه وافر غلات و دانه‌های روغنی از سوی صادرکننده‌گان بزرگ، خرید وحشت‌زده از سوی واردکننده‌گان بزرگ مانند شرکت‌ها یا دولت‌ها در وضعیت بحرانی مشکل ایجاد می‌کند. به همین دلیل بود که فقط چند روز قبل افزایش سرسام‌آور بهای مواد خوراکه به ویژه آرد و روغن در پی ایجاد نگرانی از شیوع ویروس کرونا مردم را بسیار سرا‌سیمه ساخته بود. در کابل و سایر شهرهای بزرگ افزایش خرید مواد غذایی توسط مردم قیم را به یک باره‌گی افزایش داد؛ اما مقامات به موقع مداخله کرده و تدابیری را روی دست گرفتند که در نتیجه جلو افزایش سرسام‌آور نرخ مواد غذایی تا حدی گرفته شد. قبل از خبر شیوع ویروس کرونا قیمت یک بوجی آرد ۵۰ کیلویی به ۱۴۰۰ افغانی می‌رسید، اما فقط در یک روز به ۱۹۰۰ الی ۲۵۰۰ افغانی رسید که این امر بعضی مردم را وادار ساخت تا مواد غذایی را به قیمت بلند خریداری کنند. افغانستان ذخایر استراتژیک در ۲۲ ولایت با ظرفیت ۲۶۳ هزار متریک تُن مواد غذایی دارد و در حال حاضر در ذخایر استراتژیک کشور مقدار کمی گندم موجود است. قابل تذکر است که هندوستان نیز وعده کمک ۷۵ هزار متریک تُن گندم را به افغانستان داده است. وزارت زراعت، آبیاری و مالداری افغانستان از آماده‌گی برای فراهم‌آوری مواد غذایی سه ماهه خبر داده است. نظر به آمار وزارت زراعت، آبیاری و مالداری افغانستان سالانه به شش میلیون تن گندم نیاز دارد که از این میان چهار میلیون و پنج‌صد هزار تن آن از داخل برداشت می‌شود و در حدود دو میلیون تن دیگر از کشورهای همسایه وارد می‌شود. اما سال گذشته افغانستان به ارزش ۶۵۶ میلیون دالر آرد و گندم از کشورهای همسایه وارد کرده است.
  • افزایش میزان بیکاری: میزان بیکاری در افغانستان در سال ۲۰۱۹ تقریباً ۱.۵۲ درصد بود. در صورتی که از یک طرف مذاکرات صلح با طالبان بی‌نتیجه بماند و از طرف دیگر تعداد مبتلایان به ویروس هر روز فزون‌تر و فزون‌تر گردد و با در نظر داشت بی‌تفاوتی‌ها و سهل‌انگاری‌های ما به نقطه خطرناک برسد و حتا از آن عبور کند، پس میزان بیکاری در کشور به شکل سرسام‌آور افزایش خواهد یافت که بر شانه‌های دولت و جامعه ما یک بار سنگین خواهد بود. از آن‌جایی که کاروبار‌ غیر‌رسمی ۸۰ درصد فعالیت‌های اقتصادی کشور را تشکیل می‌دهد، قرنطین کردن شهرها در موقع ضرورت ممکن میزان بیکاری را بیش‌تر افزایش دهد.
  • ضربه به صادرات کشور: افغانستان عمدتاً میوه‌جات را به کشور‌هایی چون هندوستان، پاکستان و سایر کشور‌ها صادر می‌کند. در صورت وخامت اوضاع بنا بر گسترش ویروس کرونا در افغانستان و کشورهای دیگر، ممکن صادرات افغانستان شاهد کاهش بی‌سابقه باشد. محدودیت‌های حمل‌و‌نقل نیز آسیب‌های جدی را به همراه خواهد داشت.

 

بیشنهادات به دولت:

  • تطبیق جدی قانون منع احتکار: در نظام بازار آزاد که در افغانستان حاکم است، برای جلوگیری از چنین فرصت‌طلبی‌های تجاری در ماده‌های ۸۰۰ و ۸۰۱ و نیز ماده‌های ۹۰۰ تا ۹۰۵ قانون جزای افغانستان گران‌فروشی و احتکار جرم دانسته شده است. از آن‌جایی که احتکار موجب برهم زدن نظم اقتصادی جامعه می‌گردد، دولت افغانستان قسمی که نشان داد، باید در تطبق احکام قانون منع احتکار کشور جدی عمل کند و نباید استفاده‌جویان را اجازه دهد تا نظم اقتصادی کشور را برهم بزنند. تاجران و دکان‌داران شانه‌به‌شانه به دولت باید همکاری کنند. در هفته‌ی گذشته بازارهای مواد خوراکی در کابل شاهد حضور گسترده مردم بود، اما ترس و تهدید ویروس کرونا و مجبوریت مردم به ذخیره خوار‌و‌بار، زمینه را برای گران‌فروشی و احتکار فراهم کرده بود. در مبارزه با کرونا، دولت باید جدی‌تر و تاجران محترم باید دلسوزانه‌تر عمل کنند.
  •  تقویت ذخایر استراتژیک: طی دهه‌ی گذشته، افغانستان دو بار به گونه‌ی جدی، بنا بر کاهش میزان تولید و تهدید عرضه گندم از بازارهای صادراتی منطقه، به کمبود گندم مواجه شده است. در نتیجه آن، تعداد کثیری از افغان‌ها، به ویژه آن‌هایی که در مناطق روستایی و دوردست مسکن‌گزین‌اند، با کمبود گندم مواجه شدند. دولت باید ذخایر استراتژیک خویش را در همین روز‌ها به مقدار کافی افزایش دهد. قبل از آن‌که گسترش ویرس کرونا در کشور غیر قابل کنترل شود، دولت باید از کشور‌هایی چون قزاقستان و ترکمنستان و سایر کشوری‌هایی که سهولت بیش‌تر ترانزیتی، وارداتی و صادراتی با تاجران افغان دارند، آرد بیش‌تر وارد کند.

نظر به ارقام وزارت زرعت، آبیاری و مالداری در حال حاضر افغانستان در ۲۲ ولایت ذخایر استراتژک دارد که در حال حاضر مقدار کمی گندم در ذخایر موجود است که از آن جمله رییس جمهور امر توزیع ۲۴ هزار تن گندم را از ذخایر استراتژیک دولتی به قشر آسیب‌پذیر صادر کرده است. بعد از توزیع این رقم، ممکن دولت گندم کافی در ذخایر استراتژیک خود نداشته باشد و هفته‌های آینده فرصتی خوب است تا این ذخایر از گندم کافی برخوردار شود.

 

  •  سرمایه‌گذاری بیش‌تر در سکتور صحت: سکتور صحت افغانستان در عموم ضعیف است که این امر مردم را در برابر شیوع سریع ویروس کرونا آسیب‌پذیر می‌سازد. دولت، جامعه جهانی و سکتور خصوصی باید در تقویت سیستم‌های صحی کمک کنند تا در تداوی و مهار کردن شیوع کرونا به موفقیت نایل آیند. دولت باید شفاخانه‌ها و لابراتوار‌های حوزه‌ای در ولایت‌های بزرگ کشور ایجاد کرده و تست و تداوی ویروس کرونا را از این طریق افزایش دهد. برنامه‌های آگاهی‌دهی برای مردم نیز در اولویت کارهای وزارت صحت عامه گنجانیده شود. نبا‌ید فراموش کرد که کارکنان صحی در صف اول مبارزه با ویروس کرونا قرار دارند. آن‌ها باید با تجهیزات لازم و مدرن مجهز شوند و مزد خطر برای‌شان مد نظر گرفته شود. در صورتی که کارکنان صحی مصون نباشند، این امر فشار جدی به سیستم صحی وارد می‌کند که باعث تأثیرات ناگوار اقتصادی در کشور خواهد شد. در نبود تسهیلات صحی لازم و کارمندان کافی صحی، میزان مرگ‌ومیر روزافزون باعث خواهد شد تا بر نیروی کار ضربه بیشتری وارد شود و شرکت‌ها و متشبثان کوچک و بزرگ از فعالیت‌های اقتصادی باز مانند. این واقعیت است که تا هنوز صنایع خدماتی در افغانستان دیجیتالی نشده است؛ به این معنا که مردم باید کاروبار را به شکل حضوری انجام دهند، که این امر احتمال پخش ویروس را بیش‌تر می‌سازد و در نتیجه فشار زیاد بالای کارکنان صحی وارد خواهد شد تا به هر مریض رسیده گی خاص صورت گیرد.
  • قرنطین شهرها و ایجاد شبکه ایمنی: دولت باید شهرهایی چون هرات، بلخ و سمنگان را قرنطین کند و در کابل وسایط عامه شهری را هرچه عاجل توقف بدهد؛ به خاطری که خطر گسترش ویروس کرونا در افغانستان روز به روز بلند می‌رود. بعضی مردم ممکن در هراس از دست دادن کاروبار‌شان باشند؛ چون اکثر مردم به کارهای غیر‌رسمی یا روز‌مزد مصروف‌اند. لذا دولت باید شبکه ایمنی را با همکاری بانک‌های انکشافی چون بانک جهانی و بانک آسیایی ایجاد کند و مواد خوراکی و سایر ضروریات اساسی را به مردم توزیع نماید. اگر در توان و امکانات دولت باشد، پول نقد را نیز می‌تواند به مردم کمک کند. هر چند این کار غیر‌عملی به نظر میرسد، اما اجرای آن دولت را کمک می‌کند تا کشور را از مرگ‌ومیر گسترده نجات دهد.
  •  حمایت دولت از سکتور خصوصی: از آن‌جایی که مشاغل کوچک و بزرگ داخلی ممکن از ویروس کرونا متأثر شوند، دولت باید آن‌ها را در چوکات معافیت مالیاتی یا سبسایدی مساعدت کند. با شدت یافتن گسترش ویروس کرونا، سرمایه‌گذاران ممکن کشور را از ترس شیوع مرض ترک گویند که یک ضربه بزرگ به چرخه اقتصاد تلقی خواهد شد. برای این‌که در زنجیره‌ی تأمین غذا و سایر ضروریات اولیه شهروندان کدام اخلال واقع نگردد، تعرفه‌های گمرکی به ویژه آن عده تعرفه‌هایی که بر مواد خوراکه یا مواد خام خوراکه وضع گردیده، کاهش یابد یا به صفر برسد.
  •  مقابله با اختلال در بازارهای مالی: بانک مرکزی افغانستان چون نسبت به بانک‌های کشورهای پیش‌رفته به دوره‌های خطر‌پذیری حساس ا‌ست، باید برای واکنش به جنبش‌های بی‌نظم بازار مالی آماده باشد. برای احیای ثبات مالی و تقویت رشد، ممکن است نیاز به کاهش میزان بهره و تزریق نقدینهگی داشته باشد. قابل یاد‌آوری است که با واگیری جهانی کرونا، موضوع انتقال این ویروس از طریق سکه و پول کاغذی نیز مورد توجه قرار گرفته است. افغانستان یکی از کشورهایی است که هنوز پول فزیکی ابزار رایج برای مراودات مالی است. سازمان صحی جهان در وب‌سایت خود اعلام کرده که هنوز تحقیق مشخصی در رابطه با میزان انتقال‌پذیری ویروس از طریق بانک‌نوت‌ها و سکه‌ها انجام نداده است، ولی به صورت عمومی ویروس کرونا می‌تواند تا چند روز روی سطح بانک‌نوت زنده بماند. این سازمان به شکل جدی توصیه می‌کند که افراد حتی‌الامکان از ابزارهای انتقال الکترونیک پول استفاده کنند و اگر در تماس با بانک‌نوت‌ها و سکه‌ها قرار گرفتند، دست‌های خود را به ‌صورت کامل بشویند.
  •  ایجاد قرنطینه اجباری: برای جلوگیری از شیوع سریع ویروس کرونا دولت باید به نقاطی که بیش‌تر در معرض ویرس کرونا قرار دارند، امر ایجاد قرنطینه اجباری صادر کند، قسمی که چین، ایتالیا و سایر کشور‌های صنعتی وضع کرده‌اند. این امر در هموار کردن منحنی ابتلا به ویروس کرونا کمک کرده و سرعت موارد ابتلا را حد‌اقل آهسته می‌کند.
  •  مسوولیت‌های شهروندان: در سراسر جهان مقامات صحی مردم را ترغیب می‌کنند که از اجتماعات عمومی خودداری کنند؛ یعنی بیش‌تر اوقات در خانه بمانند و فاصله لازم خود را از دیگران حفظ کنند. اگر افراد کم‌تر جابه‌جا شوند و کم‌تر با یک‌دیگر تعامل داشته باشند‌، ویروس فرصت‌های کم‌تری برای شیوع پیدا می‌کند. برخی از مردم هم‌چنان بیرون خواهند رفت، زیرا شاید آن‌ها به دلیل کار یا تعهدات دیگر نتوانند در خانه بمانند یا شاید به ساده‌گی از رعایت هشدارهای صحت عامه امتناع ورزند. نه تنها احتمال بیش‌تری وجود دارد که این افراد مریض شوند‌، بلکه این احتمال نیز وجود دارد که ویروس بیش‌تر گسترش یابد. پس در این مبارزه‌، دشمن نا‌معلوم است و ما من‌حیث یک ملت و یک دولت زمانی می‌توانیم بر آن پیروز شویم که هر شخص من‌حیث یک فرد مسوول جامعه در همکاری با وزارت صحت عامه عمل کند. در جنگ و مبارزه با ویروس کرونا، بسیج همه‌گانی نیاز است. از علما، دانشمندان، تاجران، محصلان، رسانه‌ها، جامعه مدنی و حکومت همکاری همه‌جانبه به کار است.

من دور از وطن به مردم عزیز خود خطاب می‌کنم که یک بار به کشور‌های بزرگی که دارای اقتصاد، تکنولوژی، امکانات و ظرفیت‌های قابل ملاحظه با کادر‌های ورزیده صحی‌اند نگاه کنید و ببینید که کرونا با آن‌ها چی می‌کند. در ایتالیا، ایران، اسپانیا‌، فرانسه و حالا امریکا روزانه ده‌ها نفر از اثر ابتلا به کرونا جان می‌دهند و روزانه صد‌ها نفر به این ویروس تباه‌کننده مبتلا می‌شوند. بناً نیاز است به خاطر خود، فرزندان و فامیل‌تان و به خاطر اقتصاد کشور فقیرمان، با ویروس کرونا با شعار «کرونا را شکست خواهیم داد» وارد عمل شده و مبارزه کنید.


محمدحنیف صوفیزاده، رییس اسبق انکشاف سکتور خصوصی وزارت زراعت بود. او فعلا ًکارمند مرکز مطالعات افغانستان در دانشگاه اوماهای نبراسکا در ایالات متحده امریکا است.

 


 

نوشته های مشابه

دکمه بازگشت به بالا
بستن