دیپلماسی واکسین کرونا

عبدالله رسولی، کارشناس روابط بین‌الملل

با پیدایش ویروس کرونا و گسترش آن در سطح جهان، تقاضا به واکسین این ویروس کشنده افزایش یافت. این موضوع سبب شد تا کشورهای قدرتمند جهان برای تولید واکسین کرونا تلاش کنند.

در گذشته، کشورهای قدرتمند جهان در زمینه‌های اقتصادی، سیاسی، نظامی و تکنولوژیکی با هم رقابت داشته‌اند؛ اما به نظر می‌رسد که تولید و توزیع واکسین کرونا که یکی از کالاهای صحی کمیاب در سطح جهانی شمرده می‌شود، نیز به دامنه رقابت این کشورها افزوده و به ابزار دیپلماسی و گسترش حوزه نفوذ قدرت‌های جهانی مبدل شده است.

ایالات متحده امریکا، چین، هند، روسیه و امارات متحده عربی که از تولیدکننده‌گان مهم این واکسین در سطح جهانی شناخته می‌شوند، بیش‌تر توزیع این واکسین را به کشورهایی که هم‌سو و متحدشان هستند، متمرکز کرده است و از واکسین کووید-۱۹ به حیث ابزار دیپلماسی و گسترش حوزه قدرت و نفوذ خود استفاده کرده‌اند/می‌کنند.

امریکا

امریکا که در زمینه سیاست، اقتصاد، تکنولوژی و نظامی حرف اول را در جهان می‌زند، هم‌چنان در زمینه تولید واکسین کرونا و توزیع آن در سطح جهانی، کشور پیشتاز محسوب می‌شود. واکسین‌های فایزر و مدرنای امریکا از جمله مهم‌ترین واکسین‌های این کشور به شمار می‌رود. بنا بر گزارش‌ها، واکسین فایزر با ۹۱ کشور معادل ۴۴ درصد و مدرنا با ۴۶ کشور معادل ۲۲ درصد، بعد از واکسین آکسفورد/آسترازنکا بیش‌ترین استفاده در جهان را دارد.

جو بایدن، رییس جمهور امریکا در نشست اخیر گروه هفت که در لندن برگزار شده بود، اعلام کرد که کشورش در نظر دارد تا ۵۰۰ میلیون دوز واکسین کرونا را در سال‌های ۲۰۲۱ و ۲۰۲۲ برای کشورهای فقیر اهدا کند. این کشور در برنامه کوواکس (Covax) یا تسهیلات دست‌رسی جهانی به توزیع کرونا که زیر نظر سازمان صحی جهان فعالیت دارد، نیز مبلغ ۲ میلیارد دالر کمک کرده است. امریکا قبلاً نیز اعلام کرده بود که ۲۵ میلیون دوز واکسین کرونا برای کشورهای آفریقایی و آسیایی مانند پاکستان، افغانستان، سریلانکا، فلسطین، بنگلادش، تایلند، اندونیزیا، ویتنام، فیلیپین، مالیزیا، مالدیف و نیپال کمک می‌کند. کمک‌های امریکا به این کشورها در واقع بخشی از تلاش واشنگتن برای افزایش حضورش در منطقه جنوب و شرق آسیا است. در گذشته ایالات متحده از طریق ابزارهای اقتصادی، سیاسی، دیپلماتیک و نظامی در تلاش حضور در این منطقه بود؛ اما حالا با تغییر فضای بین‌المللی و افزایش تقاضای جهانی به واکسین کرونا، این کشور در تلاش است تا از طریق واکسین کرونا حضور سیاسی خود را در منطقه حفظ کند.

امریکا به تایوان که یکی از مناطق مورد منازعه جدی این کشور با چین است، نیز ۲٫۵ میلیون دوز واکسین به تاریخ ۲۰ جون ۲۰۲۱ کمک کرد. علی‌رغم این‌که میزان افراد مبتلا به ویروس کرونا در این کشور پایین گزارش شده؛ اما ایالات متحده به این منطقه مورد منازعه کمک‌های صحی فراهم کرده است. تایوان منطقه خودمختاری است که پکن آن را بخشی از قلمرو سرزمین اصلی چین می‌داند، در حالی که کشورهای غربی، به ویژه امریکا با وجود این‌که با تایوان روابط دیپلماتیک ندارند؛ اما کمک‌های صحی و تسلیحاتی زیادی را برای این منطقه خودمختار فراهم کرده‌اند. دریای جنوب چین همواره کانون تنش میان واشنگتن و پکن بوده است. امریکا می‌خواهد از طریق حضور در این منطقه و کمک به کشورهای اطراف چین، به ویژه تایوان، یک نقطه بازدارنده‌گی در مقابل پکن پیدا کند و از بلندپروازی‌های چین جلوگیری کند.

هم‌چنان امریکا اعلام کرده است که ۳ میلیون دوز واکسین «جانسون و جانسون» به افغانستان کمک می‌کند. این در حالی است که قبلاً چین، یکی از رقبای ایالات متحده، به افغانستان ۷۰۰ هزار دوز واکسین کرونا کمک کرده بود. میزان این کمک‌ها نشان می‌دهد که دو کشور امریکا و چین در اهدای کمک واکسین هم به شدت در رقابت قرار دارند و می‌خواهند از طریق آن حضور سیاسی و دیپلماتیک خود را در افغانستان گسترش دهند.

چین

چین با وجودی که منشا ویروس کرونا بود؛ اما از نخستین کشورهای جهان است که از گسترش این ویروس جلوگیری به عمل آورد و بازارهایش را دوباره برای فعالیت‌های اقتصادی بازگشایی کرد. طبق گزارش‌های ارایه‌شده توسط وزارت خارجه چین، این کشور سه واکسین سینوفارم، سینوواک و کان‌سینو را برای عرضه به بازار جهانی در اختیار دارد. طبق گزارش منتشرشده توسط نشریه گلوبال تایمز، تاکنون چین به ۵۳ کشور واکسین اهدا کرده و صادرات رسمی به ۲۲ کشور را در دستور کار خود قرار داده است. این کشور به یکی از بزرگ‌ترین صادرکننده‌گان واکسین کرونا در جهان مبدل شده است. عراق، لبنان، سیرالئون، فیلیپین، مکزیک، افغانستان و پاکستان از جمله کشورهایی هستند که چین به آن‌ها واکسین کووید-۱۹ اهدا کرده است. هم‌چنان برازیل، شیلی، اندونیزیا، مالیزیا، تایلند، فیلیپین، ترکیه، اوکراین، کامبوج، مجارستان، اردن، صربستان، امارات متحده عربی، مصر، مراکش، پاکستان، پرو و سنگال از جمله کشورهایی هستند که پکن با آن‌ها قرارداد فروش واکسین چینی را امضا کرده است.

کشورهای آسیای جنوبی مانند سریلانکا، نیپال و بنگلادش، از جمله کشورهایی هستند که در کانون رقابت چین و هند قرار دارند. چین در سریلانکا سرمایه‌گذاری زیادی کرده است. مثلاً اجاره بندر هامبانتوتای سریلانکا از سوی چین به مدت ۹۹ سال به ارزش بیش از یک میلیارد دالر، مهم‌ترین سرمایه‌گذاری چین در این کشور محسوب می‌شود. به باور تحلیل‌گران، افزایش سرمایه‌گذاری چین در سریلانکا از یک‌سو و صادرات واکسین به این کشور از جانب دیگر، نفوذ سیاسی پکن را بیش‌تر از پیش وسعت خواهد داد.

واکسین‌های ساخت چین در مقایسه با سایر واکسین‌های ساخته‌شده در جهان، دارای دو مزیت مهم است. اول، واکسین چینی نسبت به سایر واکسین‌ها ارزان‌تر است و دوم، واکسین‌های چینی در هوای گرم نیز قابل انتقال است و این برای کشورهایی که زیرساخت‌های سردکننده ندارند، فوق‌العاده اهمیت دارد.

بنابراین، با توجه به مزیتی که واکسین‌های چینی دارد، بسیاری از کشورها به این واکسین‌ها علاقه‌مندی نشان می‌دهند. این امر در دیپلماسی و گسترش حوزه سیاسی چین در آسیا، آفریقا و آمریکای لاتین کمک شایانی خواهد کرد.

هند

هند یکی از کشورهای بزرگ تولیدکننده واکسین در جهان به شمار می‌رود. این کشور با تکیه بر کارخانه بزرگ «سیروم هند»، به کشورهای آسیای جنوبی مانند بنگلادش، سریلانکا و نیپال واکسین اهدا کرده است. با توجه به نفوذ رو به گسترش چین در منطقه آسیای جنوبی، از جمله سریلانکا و نیپال، بسیاری از کارشناسان، واکسین کووید-۱۹ را بهترین گزینه برای هند برای گسترش حوزه نفوذ سیاسی‌اش در این منطقه می‌دانند.

روسیه

روسیه نخستین کشوری است که واکسین کووید-۱۹ موسوم به «Sputnik V» را تولید کرده است. مقامات این کشور بارها تولید واکسین کووید-۱۹ را برای نخستین‌بار در این کشور، نشانه‌ای از اقتدار روسیه در مسائل علمی جهانی دانسته‌اند.

صندوق «سرمایه‌گذاری مستقیم روسیه» که مدیریت توزیع اسپوتنیک وی را برعهده دارد، در روز ۲۰ فبروری فهرستی متشکل از ۳۱ کشور منتشر کرد که این واکسین را سفارش داده بودند. در روزهای بعد از آن، سوریه و قرقیزستان هم به این فهرست اضافه شدند. بیش از یک سوم این کشورها یا رابطه نزدیک با مسکو دارند و یا با غرب در تنش هستند. از میان آن‌ها، ۶ کشور (بلاروس، ارمنستان، قزاقستان، ترکمنستان و اوزبیکستان) عضو اتحاد جماهیر شوروی و ۳ کشور (مجارستان، مغولستان و نیکاراگوئه) عضو بلوک شرق بوده‌اند. علاوه بر آن، سه کشور دیگر (صربستان، بوسنی و هرزگوین و مونته نگرو)، کشورهای هستند که پس از فروپاشی جمهوری سوسیالستی فدرال یوگسلاوی استقلال‌شان را به دست آوردند.

بیش‌تر کشورهایی که به اسپوتنیک وی مجوز داده‌اند، در حال حاضر پیوندهای قوی سیاسی و ایدئولوژیکی با روسیه دارند.

امارات متحده عربی

امارات متحده عربی در یک قرارداد با شرکت سینوفارم چین، تولید واکسین کووید-۱۹ چینی سینوفارم را به نام عربی در این کشور آغاز کرده است. این کشور با پشتوانه نفت خود به کشورهایی که با آن‌ها روابط تجاری و استراتژیک دارد، واکسین کرونا اهدا کرده است. مثلاً سیشل در اقیانوس هند، مصر، نوار غزه  و مالیزیا. داکتران در مصر بعدها علیه این تصمیم امارات متحده عربی موضع گرفتند. آن‌ها گفتند که به این کشور و واکسین چینی اعتماد ندارند. مالیزیا یکی از شرکای تجاری امارات متحده عربی، هم گفت که کمک ۵۰۰ هزار دوز واکسین کرونای اهدایی امارات را قبول نمی‌کند؛ چون نتایج تحقیقات چینی‌ها به صورت مستقل توسط مالیزیا تأیید نشده است. به هر حال، این کشور ثروتمند عربی هم در تلاش است تا از واکسین کرونا برای گسترش حوزه نفوذ سیاسی خود استفاده کند.

سخن اخیر این‌که، رقابت کشورهای قدرتمند جهان در گذشته بیش‌تر جنبه اقتصادی، سیاسی، نظامی و تکنولوژیکی داشت؛ اما با گسترش ویروس کرونا و افزایش تقاضا به واکسین کووید-۱۹ در سطح جهانی، به نظر می‌رسد که حالا رقابت کشورها بر سر میزان تولید و توزیع واکسین متمرکز شده است تا از این طریق دامنه نفوذ سیاسی و دیپلماتیک خود را بیش‌تر از رقیبان‌شان گسترش دهند.

دکمه بازگشت به بالا