خطای هم‌دسته‌سازی

در قریه ما زن سال‌خورده‌ای به نام آچُل بود. باری، او هنگام تلاوت قرآن شریف، تصویر آیت‌الله خمینی را در مهتاب مشاهده کرده بود. اکثراً مردم قریه مجبور بودند چشم‌دید‌های او را تأیید کنند؛ در غیر آن، به بی‌نمازی متهم می‌شدند. مانند آچُل قریه‌ی ما، انسان‌های زیادی شکل‌های گوناگونی در ابرها، انبوه درختان، چرم شتر و حتا سوخته‌گی نان مشاهده می‌کنند. در سال ۱۹۹۴زنی به نام «دایان دویسار» در امریکا عکس مریم مقدس را در نان دید. ۱۰ سال بعد، آن قرص نان به قیمت ۲۸ هزار دالر در فروشگاه انترنیتی «ای‌بی» فروخته شد.

ولی دیدن چنین شکل‌ها همیشه این گونه سودآور نیست. چند سال پیش یکی از همکارانم راه آسان سرمایه‌دار شدن را – به نظر خودش – دریافت کرده بود. او و دوستانش به تجربه دریافته بودند که بالا و پایین رفتن قیمت طلا در بازار‌های کابل را می‌توانند از طریق نوسان نرخ دالر در یکی از ویب‌سایت‌های معتبر پیش‌بینی کنند. طبق یافته‌ی آن‌ها هر وقتی که ارزش دالر در آن ویب‌سایت نوسان می‌کرد، حدود سه روز بعد آن ارزش طلا به همان تناسب در بازار کابل تغییر می‌کرد. پس از مدتی خبر رسید که یکی از آن‌ها پول زیادی را در این راه از دست داده است.

جنبه‌ی مشترک تمام این مثال‌ها تمایل افراد برای دیدن طرح، الگو و معنا در نقاط بی‌ربط است. چنین خطای معرفتی را در ادبیات روان‌شناختی خطای هم‌دسته‌سازی یا Clustering Illusion  می‌نامند. خطای هم‌دسته‌سازی یعنی این که افراد روی‌داد‌ها، اطلاعات، و نقاط بی‌ربط و تصادفی را با هم ربط داده از آن یک مطلب معنادار بسازند.

یک علت خطای هم‌دسته‌سازی، علاقه‌ی مغز بشر برای درک منطقی اتفاقات محیطی است. برای مغز ما پذیرفتن ماهیت تصادفی اتفاقات آسان نیست. نمونه‌ی مشهور چنین خطا در جریان جنگ جهانی دوم اتفاق افتاد. زمانی که لندن توسط ارتش آلمان بمباران می‌شد، مسوولان نظامی بریتانیا در پی آن افتادند تا الگوی نقاط بمباران شده را مطالعه کنند و از آن طریق تلفات جانی و مالی را کاهش دهند. الگوهای به دست آمده تئوری‌هایی در مورد انگیزه انتخاب هدف نازی‌ها ایجاد کرد. برخی حتا فکر می‌کردند که در میان ساکنان لندن کسانی رگ و نژاد آلمانی دارند و به همین علت عساکر نازی مناطق آن‌ها را هدف قرار نمی‌دهند. ولی سال‌های بعد مطالعات دقیق‌تر آماری نشان داد که اصابت بمب‌های نازی‌ها غیرپلان شده و تصادفی بودند.

علت دیگر خطای هم‌دسته‌سازی این است که با ایجاد چنین الگو‌ها ما یک پدیده را آسان‌تر مطالعه کرده می‌توانیم. ستاره‌شناسان سابق به همین دلیل موقعیت ستاره‌گان را در قالب بره، گاو، خرچنگ، شیر… (حمل، ثور، سرطان، اسد…) می‌دیدند و ترسیم می‌کردند.

اگر شما گاهی الگوی خاصی را در روندی دیدید و بر اساس آن خواستید پول شایان و یا زمان عمده‌ای را سرمایه‌گذاری کنید، یک بار علت و معلول آن الگو را بررسی دقیق کنید. شاید جلو خساره مالی‌تان را گرفته باشید. و هم‌چنان اگر گاهی صورت معشوق‌تان را در انعکاس مهتاب در آب چاه دیدید، تبسم کنید و بگویید چاهِ عشق، بیژن‌های زیادی را چنین در بند ساخته است. رستمِ خرد، سلام!

 

 

جاوید نادر

[email protected]

نوشته های مشابه

دکمه بازگشت به بالا
بستن