ساختمان‌های کانکریتی شهر قدیم هرات را بلعیده است

محمدحسین نیک‌خواه

شهر قدیم هرات در دل خود هزاران خانه‌ی قدیمی را جای ‌داده که با معماری خاص و کاشی‌ و خشت‌های قدیمی مزین شده است. بیش‌تر ساختمان‌های قدیمی در ناحیه‌های دوم، هفتم و چهاردهم شهر موقعیت دارند.

طی سال‌های اخیر ساختمان‌های کانکریتی اطراف ساختمان‌های قدیمی و چشم‌نواز را محاصره نموده و هر روز تعدادشان زیاد و زیادتر می‌شود. با قدم زدن در کوچه‌های قدیمی هرات خانه‌های خشتی کم‌تر به چشم می‌خورَد و جای آن‌ها را ساختمان‌های نوساخت پر کرده است.

هرات‌شناسان و فعالان میراث فرهنگی باور دارند حکومت و مردم در این زمینه مقصر هستند و برای حفظ و مرمت ساختمان‌های قدیمی کار چشم‌گیری انجام نشده است. شهر هرات زمانی «نگین» خراسان زمین بود و سلسله‌های شاهی، وکیلان و وزیران در آن زیست داشتند که خانه‌های‌شان با ظرافت و دقت خاصی احداث شده بود و تاکنون نشانه‌های آن باقی مانده است.

محمدصدیق میر، هرات‌‌شناس و عضو «انجمن حامیان میراث فرهنگی هرات» است و طی سال‌های اخیر برای نگهداری آبدات تاریخی کوشیده و با دوربین شخصی‌اش از ساختمان‌های قدیمی و بناهای تاریخی عکس‌برداری کرده است.

او نگران افزایش ساختمان‌های کانکریتی در بخش‌های گوناگون هرات است و عقیده دارد وضعیت کنونی شهر قدیم اصلاً خوب نیست. چندین عکس که با تلفن همراهش از ساخت‌وسازهای غیرقانونی و خودسر، نزدیک بناهای قدیمی ثبت کرده بود را برایم نشان داد.

به باور وی مالکان ساختمان‌های قدیمی، حکومت و مؤسسات توسعه‌ای خارجی در افزایش ساختمان‌های سمنتی و تخریب خانه‌های قدیمی مقصر هستند و کانکریت شدن کوچه‌های قدیمی چهره‌ی شهر قدیم هرات را دگرگون کرده است.

محمدصدیق میر، رویدادی را روایت می‌کند که چندی پیش هیأتی متشکل از چندین نهاد محلی با حضور شخص شهردار هرات بخشی از ساختمانی که در ساحه‌ای باستانی احداث شده بود را تخریب کرد، اما مالک آن دوباره ‌روند ساخت را آغاز و اعلام کرد زور حکومت به او نمی‌رسد و کسی نمی‌تواند مانع کارش شود.

به کوچه‌های چند محله‌ی قدیمی در شهر کهنه‌ی هرات راهی شدم تا با ساکنان بومی آن صحبت کنم، افرادی که از ساخت‌وساز بناهای کانکریتی دل‌خوشی ندارند و چشم‌شان به دیدن سازه‌های بی‌روح و خسته‌کننده‌ی سمنتی عادت نکرده است.

به سوی محله‌ی «خواجه عبدالله مصری» در بازار «خوش» که بر اساس برخی روایت‌ها زادگاه احمدشاه ابدالی، «احمدشاه بابا» نخستین پادشاه افغانستان است، برای تماشای خانه‌های قدیمی و چشم‌نوازش راهی شدم.

در نگاه اول چند ساختمان سه منزله که متصل یک‌دیگر بنا شده بود خودنمایی کرد، اندکی جلو رفتم و در میان ده‎‌ها ساختمان چند دکان و دو تا سه ساختمان قدیمی به چشم خورد که از سیمای‌شان معلوم بود در حال تخریب شدن است.

به انتهای کوچه رسیدم و دوباره به سمت «بازارخوش» راهم را تغییر دادم، با گذشتن از بازار قدیمی مس‌گرها که صدای تَق‌تَق چکش‌شان از دور به گوش می‌رسد به قلب شهر قدیم هرات یعنی منطقه‌ی چهارسو رسیدم که ده‌ها بنای باستانی از جمله حوض تاریخی و باشکوه چهارسو در آن موقعیت دارد.

برای دیدن چند کوچه‌ی قدیمی دیگر به منطقه‌ی «درب عراق» راهی شدم که در آن چندین بنای قدیمی از جمله کنیسه‌، حمام، خانه و برخی دیگر از یادگارهای یهودیان ساکان هرات که مردم بومی به آن‌ها «موسایی» می‌گفتند یادگار مانده است.

در کوچه‌ی «مرغ‌فروشی» که برخی آن را به نام «موسایی‌ها» هم یاد می‌کنند، تنها چند دکان با درب‌های چوبی و چند خانه‌ی قدیمی و رنگ‌و‌رو رفته که بر دیوارهایش زخم‌های دوران جنگ خودنمایی می‌کرد جا خوش کرده بود. در کوچه‌های مجاور هم تفاوت زیادی حس نمی‌شد، خانه‌های سمنتی که از زمین سر برآورده و سایه‌شان روی ساختمان‌های خشتی قدیمی افتاده بود.

از کوچه‌های قدیمی بیرون شدم تا با ساکنان بومی در مورد وضعیت شهر قدیم صحبت کنم. در یک دکان کبوتر فروشی نسبتاً قدیمی روی دو تخت گِلی که با دو تکه فرش سرخ‌رنگ و کوچک پوشانده شده بود، دو پیرمرد غرق قصه بودند.

نزدیک‌شان رفتم و به گرمی از من استقبال کردند، ارباب ظاهر، مالک دکان از سال ۱۳۷۱ خورشیدی سرگرم خریدوفروش کبوتر است و زمانی را به یاد دارد که از خانه‌های کانکریتی در شهر قدیم خبری نبود.

او از ساخت خانه‌های کانکریتی راضی نیست و باور دارد زمان جنگ که مردم به کشورهای همسایه مهاجر شدند، سبک معماری این کشورها را با خود به هرات آوردند و حالا کسی حاضر نیست در خانه‌های گِلی زنده‌گی کند.

عبدالقاسم، یکی دیگر از ساکنان بومی شهر قدیم هرات از خانه‌هایی برایم قصه کرد که زمستان گرم و تابستان سردی داشت و نمای خشتی و کاشی‌های فیروزه‌ای آن چشم‌ها را نوازش می‌داد. با حسرت گفت به گمانش ۹۰ درصد ساختمان‌های قدیمی در شهر کهنه‌ی هرات از بین رفته و ۱۰ درصد باقی مانده هم اوضاع خوبی ندارد و خطر تخریب تهدیدشان می‌کند.

در جریان صحبت‌ عبدالقاسم، ارباب ظاهر، به دکان‌های مقابلش اشاره کرد و گفت: «ساختمان‌های امروزی چنان بی‌رنگ است که اصلاً دل آدم نمی‌شود طرف آن نگاه کند، یاد خانه‌های قدیمی بخیر که چقدر زیبا بود.»

با این دو مرد خداحافظی و دوباره به بازار قدیمی چهارسو آمدم تا از ساختمان‌های قدیمی و بافت کهنه‌ی شهر عکس‌برداری کردم، هم‌زمان تصویری که از گذشته‌ی شهر قدیم در ذهنم بود و وضعیتی که اکنون دارد از مقابل چشمانم می‌گذشت.

از دید «انجمن حامیان میراث فرهنگی هرات» نهادهای دولتی طی سال‌های اخیر نتوانسته‌اند اقدام موثری برای نجات ساختمان‌های تاریخی در شهر قدیم هرات انجام دهند و رسیده‌گی به بناهای باستانی بودجه زیادی می‌طلبد.

در حالی که نگرانی‌ها از تخریب بافت قدیمی هرات در پی ساخت بناهای سمنتی به قوت خود باقی است، نگرانی مهم دیگر بارش باران و جاری شدن سیلاب می‌باشد که هر سال ساختمان‌های تاریخی را ویران می‌کند.

بارش باران فصلی در اواخر زمستان سال روان و بهار سال پیش رو از حالا زنگ خطر را به صدا درآورده است و فعالان میراث فرهنگی از حکومت توقع دارند جلو از بین رفتن ساختمان‌های تاریخی را بگیرد.

نوشته های مشابه

دکمه بازگشت به بالا
بستن