شاخصه‌های فرهنگ سیاسی شهروندان هرات

داوود عرفان

فرهنگ سیاسی به عنوان زیرمجموعه‌ی فرهنگ عمومی یک جامعه، در مطالعات علوم اجتماعی از جایگاه ویژه‌ای برخودار است. با توجه به این که سیاست‌گزاران عمومی کشورها با فهم حداقل نسبی فرهنگ سیاسی جوامع‌شان، به تدوین پالیسی‌های عمومی مبادرت می‌ورزند؛ توجه به این بخش از مطالعات علوم اجتماعی در دستور کار بسیاری از پژوهشگران علوم اجتماعی قرار گرفته است.

تازه‌ترین پژوهش انستیتوت مطالعات استراتژیک افغانستان با عنوان بررسی شاخصه‌های فرهنگ سیاسی شهروندان هرات، در این ولایت رونمایی و توسط دکتر محمدعارف فصیحی دولت‌شاهی و محمد فقیری، استادان دانشگاه‌های هرات نقد و بررسی شد.

این پژوهش توسط داوود عرفان، استاد دانشگاه و دانشجوی دوره‌ی دکترای علوم سیاسی و عرفان ارزاز، مسئول دفتر هرات انستیتوت مطالعات استراتژیک افغانستان انجام شده است. پژوهش در صدد تشخیص دو مسئله‌ی کلی است. نخست این‌که: مردم هرات از چه نوع فرهنگ سیاسی‌ای برخودار اند و دوم این‌که: مولفه‌های تأثیرگذار بر فرهنگ سیاسی هرات چیست؟ این پژوهش، با پرسش از ۳۶۴ نفر متشکل از استادان دانشگاه، دانشجویان، فعالین جامعه‌ی مدنی، کارمندان دولت، کارمندان سازمان‌های خصوصی، افراد دارای شغل آزاد و مردم عادی، با توجه به متغیرهای  جمعیت‌شناختی چون سن، قومیت، جنس، تحصیلات، شغل، مذهب و زبان صورت گرفته است. در این پژوهش پنج متغیر دین، نقش قومیت در سیاست‌ورزی، دموکراسی، نگرش ملی، نگرش بین‌المللی و نگرش اقتصادی مد نظر بوده که در دوازده شاخص تحلیل شده است. پژوهش مذکور، علاوه بر خلاصه‌ی گزارش، در پنج فصل و  ۱۵۵ صفحه منتشر شده است.

فصل اول پژوهش با مباحثی چون مقدمه، اهمیت و ضرورت پژوهش، پیشینه‌ی پژوهش و پیشینه‌ی فرهنگ سیاسی هرات تکوین یافته است. پیشینه‌ی پژوهش در سه بخش نخستین تأملات، پژوهش‌های منظم و مطالعات فرهنگ سیاسی در افغانستان بررسی شده است. نویسندگان پژوهش در بخش پیشینه‌ی فرهنگ سیاسی هرات، به واکاوی فرهنگ سیاسی هرات در دوره‌های طاهریان، غوریان، آل کرت و تیموریان پرداخته‌اند. فرهنگ سیاسی طاهریان با شاخصه‌هایی چون تلاش برای بازگشت به هویت خراسانی، توجه ویژه به زبان فارسی، جشن‌های کهنی چون نوروز و تسامح و تساهل مذهبی معرفی شده است. نویسندگان به این باور اند که فرهنگ سیاسی زمان غوریان بیشتر متأثر از دین و هنر آن دوره و موقعیت جغرافیایی فرمان‌روایی این سلسله بین فرهنگ‌های متفاوتی از غور، هرات، بامیان و هند، بیشتر به سمت تساهل و تسامح مذهبی تمایل داشته است. در این پژوهش فرهنگ سیاسی دوره‌ی آل کرت با سیاست فرهنگی مبتنی بر آبادانی و توجه ویژه به مسایل فرهنگی، سیاستی فرهنگی خوانده شده است که در صدد حفظ یکپارچگی مردمان این خطه بوده است. پژوهش‌گران عقیده دارند که دوره‌ی تیموریان- به عنوان درخشان‌ترین دوره‌ی تاریخی هرات- فرهنگ سیاسی مدارای درون‌دینی را دنبال می‌کرد و احترام به مشایخ و علمای دین را در کنار توجه به فرهنگ و هنر و معماری در نظر داشت.

فصل دوم پژوهش مباحث نظری را در بردارد. در بخش اول این فصل، تعریف و توضیح مفاهیمی چون فرهنگ، فرهنگ سیاسی، جامعه‌پذیری، ارتباطات آمده و در بخش دوم، چارچوب مفهومی پژوهش بر اساس الگوی فرهنگ سیاسی آلموند و وربا بررسی شده است.  در چارچوب مفهومی انواع فرهنگ‌های سیاسی محدود، تبعی و مشارکتی و فرهنگ‌های سیاسی تلفیقی آن توضیح داده شده است.

فصل سوم پژوهش، روش‌شناسی پژوهش را توضیح داده است. در این فصل، نخست به مفاهیم پایه‌ای پژوهش روشنی انداخته شده است. مفاهیم پایه‌ای، متغیرها و شاخص‌های پژوهش اند که عبارت اند از:  نگرش دینی با شاخص‌های نهاد دینی، نگرش قبیله‌ای، ذهنیت قبیله‌ای، نهاد قبیله‌ای، نگرش دموکراتیک با شاخص‌های مشارکت سیاسی، کارآیی سیاسی، اعتماد سیاسی، آگاهی سیاسی، ارزیابی عملکرد سیاسی، نگرش اقتصادی، نگرش ملی و نگرش بین‌المللی.

فصل چهارم پژوهش به یافته‌های پژوهش اختصاص یافته است. این فصل شامل دو بخش یافته‌های توصیفی و استنباطی است. در بخش یافته‌های توصیفی نخست، متغیرهای جمعیت‌شناختی توصیف شده و سپس به توصیف شاخص‌های پژوهش عطف توجه شده است. در بخش یافته‌های استنباطی، رابطه‌ی متغیرهای جمعیت‌شناختی با هر شاخص، به صورت مفصل، تحلیل شده است.

فصل پنجم پژوهش، تحلیلی بر وضعیت فرهنگ سیاسی هرات نام گرفته که شامل دو بخش تحلیل جامعه‌ شناختانه و تحلیل فرهنگ سیاسی هرات است. در تحلیل جامعه ‌شناختانه‌ی پژوهش، جامعه‌ی هرات، با تحلیل سه متغیر قوم، زبان و مذهب، جامعه‌ای متکثر تشخیص داده شده و تحلیل داده‌های سه متغیر درآمد، تحصیلات و شغل نشان داده است که هرات دارای جامعه‌ای با مشخصات طبقه‌ی متوسط است. هم-چنان، تحلیل داده‌های شاخص‌های پژوهش نشان داده است که جامعه-ی هرات، دارای شش شکاف اجتماعی است. این شکاف‌ها عبارت اند از: شکاف نسلی، شکاف قومی، شکاف جنسیتی، شکاف سنت و مدرنیته، شکاف مذهبی و شکاف طبقاتی. در بخش دوم این فصل، فرهنگ سیاسی حاکم بر هرات، بر اساس الگوهای آلموند و وربا، فرهنگ محدود- مشارکتی تشخیص داده شده است و مولفه‌های فرهنگ سیاسی هرات با توجه به تحلیل داده‌های پژوهش با شاخصه‌هایی چون ناامیدی، تناقض، مصلحت، محافظه‌کاری و ترس از انتقاد، عطش مشارکت سیاسی، فاصله‌ی جامعه‌ی مدنی با افکار عمومی، تفاوت فکر لیسانس‌ها با سایر درجه‌های تحصیلی، احساس تبعیض و وجود نسلی معترض بیان شده است.

در نتیجه‌گیری پژوهش، نویسندگان، فرهنگ سیاسی هرات را پیوستگی سیاست و فرهنگ معرفی کرده‌اند. به این‌معنا که ذهنیت حاکم بر فرهنگ سیاسی هرات، سیاستی فرهنگی را می‌طلبد که در شاخص‌هایی چون کارآیی سیاسی، اعتماد سیاسی و عملکرد سیاسی هرات نمود یافته است. داده‌های پژوهش نشان می‌دهد که فرهنگ سیاسی هرات، با وجود چالش‌های فراوانی که پیش‌رو دارد، به خشونت معتقد نیست. این فرهنگ گلایه‌مندانه و در نقش منتقد مدنی به مناسبات خود و کشور می‌نگرد. در تلاش به سوی رفاه و بهروزی است. ذهن تجارت پیشه‌ی مردم هرات با نگرش بین‌المللی، از هرات و مردمانش، شهری مستعد برای توسعه و پیشرفت نشان می‌دهد.

فرهنگ سیاسی هرات در حالی که خود را متعهد به نظام سیاسی و دولت می‌پندارد، اما خویشتن را در آینه‌ی این نظام، ناقص می‌بیند و خواستار نقش واقعی خویش است. این‌که دولت تا چه اندازه‌ای در پدید آمدن چنین ذهنیتی نقش داشته است را به سبب بی‌طرفی پژوهشی مسکوت می‌گذاریم، اما بخش عمده‌ای از پاسخ‌دهندگان، به‌طور ضمنی،  نظام فعلی را عامل شکاف‌های متعدد اجتماعی و تبعات آن بر فرهنگ سیاسی کنونی می‌دانند.

برنامه‌ها و سیاست‌های پیشنهادی در سه بخش نظری، اصلاحی و کاربردی تقسیم شده است. در بخش نظری، پیشنهاد شده است که فرهنگ سیاسی هرات و افغانستان به هدف کمک به غنامندی مراکز تحقیقی و آکادمیک در دستور کار پژوهشگران قرار گیرد. پژوهشگران باور دارند که  داده‌های این پژوهش می‌تواند پژوهش‌های دیگری را نیز در پی داشته باشد تا عوامل و علت‌های نارسایی‌های فرهنگ سیاسی هرات مورد واکاوی دقیق‌تر قرار گیرد. در بخش اصلاحی، پژوهشگران عقیده دارند که برخی از نارسایی‌های فرهنگ سیاسی هرات چون نومیدی، اعتماد کم مردم به دولت و تبعیض با یک سلسله اصلاحات در رویکردهای تقنینی، قضایی و اجرایی دولت قابل اصلاح است. دولت می-تواند با نگاهی واقع بینانه‌تر به هرات، زمینه‌های رشد چنین عناصری را متوقف یا حداقل کم کند. پژوهشگران در بخش پیشنهادهای کاربردی اظهار داشته‌اند که نتایج این پژوهش می‌تواند به دولت، احزاب سیاسی، جامعه‌ی مدنی، مراکز پژوهشی و پژوهشگران مستقل در درک وضعیت اجتماعی هرات کمک کند. پژوهش می‌تواند به عنوان بخشی از دروس دانشگاهی در رشته‌های جامعه‌شناسی و حقوق و علوم سیاسی مورد توجه قرار گیرد. دانشگاه‌ها با توجه به نتایج تحقیق می‌توانند در برنامه-ریزی‌های درسی، فرهنگ سیاسی هرات را مد نظر قرار داده و از آن‌جا که بسیاری از پرسش‌ شوندگان دانشجو بوده‌اند، استفاده از داده‌های این پژوهش می‌تواند در بهبود وضعیت آموزشی دانشگاه‌ها مفید واقع شود. دولت با توجه به فرهنگ سیاسی حاکم بر هرات قادر خواهد بود که  برنامه‌ریزی‌های سیاسی، اقتصادی، فرهنگی و اجتماعی خویش را سامان بخشد. نتایج پژوهش در درک بهتر فرهنگ سیاسی هرات برای احزاب سیاسی و گروه‌های اجتماعی و  آینده‌ی فعالیت‌های سیاسی آنان مثمر خواهد بود.

نوشته های مشابه

دکمه بازگشت به بالا
بستن