فارمت‌های منطقه‌ای آسیای مرکزی؛ تقابل هژمونیک قدرت‌ها و تعامل کشورها

محمد‌غنی عمار، استاد دانشگاه و پژوهش‌گر مسایل آسیای مرکزی

مقدمه:

کشورها و قدرت‌های مختلف جهانی و منطقه‌ای از سال‌های بدین‌سو برای نیل به اهداف سیاست خارجی‌شان به دنبال ایجاد مکانیزم‌ها و ابزارهای متنوع دوجانبه، سه‌جانبه و چند‌جانبه در کانتکست آسیای میانه هستند. در فرآیند این کش‌و‌قوس‌های دیپلماتیک، شکل‌گیری قالب‌های گوناگونی از گفت‌وگوهای آسیای مرکزی علاوه بر کشورهای مختلف جهان و منطقه از برآیندهای موفق و خیره‌کننده‌ی این تلاش‌ها بوده و منتج به تولید واژه جدید (C5+1 Formats) در ترمینالوژی مطالعات منطقه‌ای شده است. این فارمت‌ها از منظر ماهوی رنگ و بوی سیاسی، اقتصادی، فرهنگی و امنیتی دارد و از لحاظ شکلی به عنوان مکانیزم‌های اجرایی و اِعلامی سیاست خارجی قدرت‌های بزرگ ایفای ماموریت می‌کند. علی‌رغم آن‌که روایت‌ها و منافع قدرت‌های بزرگ (موسسان اصلی فارمت‌ها) از این ساختارها ناهمگون و متناقض است، اما منافع کشورهای عضو (آسیای مرکزی) به صورت نسبی همگون به نظر می‌رسد. نکته کلیدی دیگر، روند رو به صعود این تشکلات منطقه‌ای در چند سال اخیر است که احتمالاً آسیای مرکزی در سال‌های آینده شاهد ایجاد چنین ساختارهایی نیز خواهد بود. به طور نمونه ایجاد فارمت چین – آسیای میانه (China+ C5) به تاریخ ۱۶ جولای ۲۰۲۰ جدیدترین تشکل سیاسی در منطقه است.

من در این نوشته به دنبال واکاوی عمیق‌تر متن‌های متفاوت و حاشیه‌های داغ‌تر این دیالوگ‌ها در محور نکات عمده: الف) سیر کرونالوژیک فارمت‌ها با نگاه توصیفی؛ ب) چرایی شکل‌گیری و تعدد این تشکلات در آسیای میانه؛ ج) توضیح و تحلیل فارمت‌های کلیدی در آسیای مرکزی؛ د) حضور افغانستان در ‌گفت‌وگوهای متذکره؛ و) فرصت‌ها و چالش‌های فارمت‌های مذکور برای قدرت‌های بزرگ و کشورهای عضو منطقه هستم.

الف) سیر کرونالوژیک فارمت‌ها با نگاه توصیفی

هیچ معیار علمی برای تقسیم‌بندی واضح این ترتیبات منطقه وجود ندارد؛ اما با توجه به تعدد این فارمت‌ها و برای ساده‌سازی و مفهوم‌بندی بهتر می‌توان دو معیار عمده (۱٫ معیار کشوری و ۲٫ میعار هژمونیک) را در نظر گرفت. من در ابتدا بر اساس معیار «کشوری» به توضیح مختصر این تشکل‌های می‌پردازم و بعداً بر مبنای معیار دومی، تحلیل هژمونیک بیرون خواهم داد.

۱- فارمت امریکا و آسیای میانه (C5+1):

ابتکار امریکا – آسیای میانه به تاریخ ۲۷ سپتامبر ۲۰۱۵م در حاشیه مجمع عمومی سازمان ملل متحد میان جان کری و وزرای امور خارجه پنج جمهوریت آسیای مرکزی مطرح شد و اولین نشست آن در نوامبر ۲۰۱۵ با اشتراک وزرای امور خارجه امریکا و آسیای میانه در شهر سمرقند  اوزبیکستان تدویر یافت. فارمت متذکره در وهله سوم از روابط امریکا و آسیای میانه (هم‌پیمانان استراتژیک پسا ۲۰۱۶م) وارد فاز جدید و به عنوان مهم‌ترین و عمده‌ترین مکانیزم اجرایی سیاست خارجی امریکا در قبال آسیای مرکزی قرار گرفت. طوری که تشکل C5+1 به عنوان اصلی‌ترین چارچوب تطبیقی استراتژی جدید امریکا برای آسیای میانه که در ۵ فبروری ۲۰۲۰ اعلام گردید، قرار گرفته است (عمار، ۱۳۹۸). فارمت یادشده دارای گروپ‌های کاری امنیتی، اقتصادی و محیط زیستی است و سالانه در سطح وزیران امور خارجه تشکیل جلسه می‌دهد. از مطالعه اعلامیه‌های مشترک اجلاس وزرای این ساختار می‌شود استنتاج کرد که مبارزه با تروریسم، قاچاق مواد مخدر، قاچاق اسلحه و انسان، همکاری در عرصه‌های حقوق بشری، فرهنگی، تجارت، ترانسپورت، ترانزیت، انرژی و تقویت همکاری‌های استراتژیک، از کلیدی‌ترین اهداف اِعلامی گفت‌وگوی مذکور است. تا اکنون شش نشست در سطح وزیران خارجه کشورهای عضو (نخست‌– ۳ نوامبر ۲۰۱۵ در شهر تاشکند؛ دوم‌– در ۱۸ اپریل ۲۰۱۶ در واشنگتن؛ سوم‌– ۸ دسامبر ۲۰۱۶ در حاشیه اجلاس سازمان امنیت و همکاری اروپا در شهر هامبورک آلمان؛ چهارم‌- ۲۲ سپتامبر ۲۰۱۷ در نیویارک؛ پنجم‌– سال ۲۰۲۰ در شهر تاشکند و اجلاس ششم در جون ۲۰۲۰ از طریق ویدیو کنفرانس) برگزار شده است (Remarks of John Kerry,2015, Joint Statement, 2020).

۲- تشکل هند – آسیای میانه با اشتراک افغانستان(India – Central Asia with participation of Afghanistan):

فارمت هند – آسیای مرکزی با اشتراک افغانستان در ۱۳ جون ۲۰۱۹ به ابتکار مشترک دهلی – تاشکند در شهر تاریخی سمرقند اوزبیکستان در سطح وزیران امور خارجه کشورهای عضو به شمول صلاح‌الدین ربانی، وزیر امور خارجه اسبق افغانستان، به هدف توسعه همکاری‌ها در سطح منطقه‌ای، تجارت، تطبیق پروژه‌های مشترک اقتصادی، سرمایه‌گذاری، تکنولوژی، فرهنگی و دیپلوماسی مسیر – دو  به میان آمد (بیانیه ربانی، ۱۳۹۷ و Joint Statement, 2019). هند یکی از کشورهای علاقه‌مند برای حضور در منطقه آسیای میانه جهت دسترسی به مأمول‌های سیاسی، اقتصادی و امنیتی است (عمار، ۱۳۹۷). هرچند در مورد ایجاد این ساختار شک و تردید‌هایی نیز از سوی متخصصان وابسته به مسکو و چین مطرح شده و به عنوان یک فارمت متمایل به امریکا به باد انتقاد گرفته شده است (سایت کا – ایرنیوز، ۱۳۹۸)؛ اما از طرف دیگر نشان‌دهنده حضور جسورتر هند در منطقه آسیای مرکزی، جایی که چین، روسیه و امریکا از قبل حضور پررنگ دارند، است. دهلی جدید میزبان دومین نشست این گفت‌وگوها در جریان سال ۲۰۲۰ خواهد بود. هرچند این تشکل هنوز نوپا است، ولی مسیر آینده آن را زمان مشخص خواهد ساخت.

۳- گفت‌وگوی آسیا مرکزی و جاپان (Central Asia + Japan Dialogue):

جاپان از نیمه دوم دهه ۱۹۹۰ به هدف مشارکت اقتصادی در آسیای مرکزی به دنبال سناریوهای مختلف همکاری برآمد و روابط مستقلانه با پنج جمهوریت برخاسته از خاکسترهای کمونیسم و به دور از محوریت توکیو- مسکو ایجاد کرد. خانم یوریکو کاواگوچی، وزیر امور خارجه پیشین جاپان، در همکاری با وزیر امور خارجه اسبق قزاقستان (رییس جمهوری فعلی – توگایوف) شالوده طرح گفت‌وگوی آسیای مرکزی و جاپان را در سال ۲۰۰۴م گذاشت و نخستین نشست آن را، آستانه میزبانی کرد. گفت‌وگوهای سیاسی، همکاری‌های منطقه‌ای، تقویت فرصت‌های شغلی، همکاری‌های فرهنگی و مبادلات انسانی به عنوان پارامترهای عمده این فارمت عنوان می‌گردد. مبارزه با تروریسم، مبارزه با مواد مخدر، ماین‌پاکی، کاهش فقر، همکاری صحی، محیط زیست، مدیریت آب، تجارت و سرمایه‌گذاری به عنوان عرصه‌های همکاری ترسیم شده است. تا اکنون بیش‌تر از ۴۰ نشست در قالب این گفت‌وگو در سطح وزیران خارجه، مقام‌های ارشد و گروپ‌های تخنیکی برگزار شده است (خبرگزاری تسنیم، ۱۳۹۸). امروز روایت جاپان در آسیای میانه این است که توکیو نقش کاتالیزور را در منطقه دارد و طرح مذکور علیه هیچ کشوری نیست. تا اکنون هفت جلسه این تشکل در سطح وزیران امور خارجه (۱٫ آگست ۲۰۰۴ در شهر آستانه؛ ۲٫ دوم جون ۲۰۰۶ در شهر توکیو؛ ۳٫ آگست ۲۰۱۰ در تاشکند؛ ۴٫ جولای ۲۰۱۴ در بیشکیک؛ ۵٫ تاریخ دقیق پنجمین نشست معلوم نیست؛ ۶٫ می ۲۰۱۷ در عشق‌آباد؛ ۷٫ در ۱۸ می ۲۰۱۹ در شهر دوشنبه) تدویر یافته است. قرار است توکیو در سال ۲۰۲۰ میزبان هشتمین نشست باشد ( mofa.go.jp, 2020).

۴- گفت‌وگوی اتحادیه اروپا با آسیای میانه (High-level Political & Security Dialogue):

اتحادیه اروپا هم در سال‌های اخیر به عنوان یک بازی‌گر دخیل در تحولات آسیای میانه است. این اتحادیه در سال ۲۰۰۷م استراتژی «مشارکت جدید» را برای آسیای مرکزی طرح و در ماه می ۲۰۱۹ استراتژی جدیدی را برای آسیای مرکزی تحت عنوان «فرصت‌های تازه برای مشارکت قوی‌تر» اعلام کرد. پالیسی نوین تاکید بر اهمیت چیوپولیتیکی آسیای مرکزی به عنوان «پل اتصال آسیا – اروپا»، اهمیت انرژی، مارکیت بالقوه با جمعیت ۷۰ میلیونی و منافع امنیتی دارد و «مشارکت در مقاومت، شگوفایی و کار مشترک» به عنوان اولویت‌های اصلی استراتژی مذکور مخابره گردیده است ( EU new Strategy, 2019). اتحادیه اروپا به هدف راه‌اندازی و مدیریت گفت‌وگوهای منظم با منطقه و محقق شدن اهداف پالیسی‌هایش، مکانیزم «دیالوگ سیاسی-‌امنیتی مقامات ارشد» را در سطح معینان وزارت‌های امور خارجه در سال ۲۰۱۳م با کشورهای آسیای میانه ایجاد کرد. تا اکنون شش نشست این گفت‌وگوها (نخست- ۲۰۱۳ در شهر بروکسل؛ دوم- مارچ ۲۰۱۵ در شهر دوشنبه؛ سوم – ماه می ۲۰۱۶ شهر بروکسل؛ چهارم- جون ۲۰۱۷ بیشکیک؛ پنجم- جولای ۲۰۱۸ در عشق‌آباد؛ و جلسه ششم در ۲۸ می ۲۰۱۹ در بروکسل) برگزار شده و شهر تاشکند در سال ۲۰۲۰م میزبان هفتمین دور این نشست‌ها است (mfa.gov.af, 2019 & Joint Communiqué, ۲۰۱۹).

۵- تشکل‌های چین و آسیای میانه (BRI, SCO & China + C5 Format):

چین به عنوان یک غول اقتصادی، با نگاه هژمونیک و اهداف اقتصادی، سیاسی و امنیتی با استفاده از ابزارهای مختلف به شمول حضور فرهنگی در آسیای مرکزی قدم می‌زند. تحلیل روابط چین – آسیای میانه در حوصله این نوشته نیست و می‌شود در یک فرصت دیگر بحث کرد، اما چین سه مکانیزم عمده منطقه‌ای در تعاملش با کشورهای آسیای میانه دارد. نخست: سازمان همکاری‌های شانگهای که طرح اولیه  SCO در سال ۱۹۹۶ با عضویت کشورهای چین، روسیه، تاجیکستان، قرغیزستان و قزاقستان ریخته شد و در سال ۲۰۰۱م اوزبیکستان نیز به عضویت سازمان درآمد. این سازمان بیش‌تر چهره و حضور نظامی و امنیتی چین با کشورهای آسیای میانه را به نمایش می‌گذارد. مکانیزم دوم: طرح بزرگ اقتصادی «یک کمربند یک راه» چین است که در سال ۲۰۱۳ ایجاد شد. در این طرح نقش آسیای میانه به عنوان پل وصل چین با اروپا بسیار برجسته است و چین تقریباً تمامی سیاست‌های اقتصادی آسیای میانه خویش را در زیر چتر همین طرح اعمال می‌کند. چنان‌چه اکنون حدود ۲۶۱ پروژه در چارچوب طرح BRI در کشورهای آسیای میانه در عرصه‌های تجارت، توسعه خطوط آهن، ارتباطات، انرژی و تماس مردم با مردم دیزاین شده و در حال اجرا است (OSCE – Academy, 2019). مکانیزم سوم: ایجاد جدیدترین فارمت منطقه‌ا‌ی (China+C5) چین و آسیای میانه است که در سطح وزیران امور خارجه کشورهای عضو در ۱۶ جولای ۲۰۲۰ از طریق ویدیو کنفرانس (به دلیل شیوع ویروس کرونا) تدویر یافت. در اعلامیه مشترک نشست مذکور روی ایجاد صلح، ثبات و شگوفایی در منطقه، مبارزه با ویروس کرونا و هم‌آهنگی‌های بیش‌تر در عرصه طرح BRI، سرمایه‌گذاری و ترانسپورت تاکید شده است (Joint Statement, 2020). ساختار جدید نشان‌دهنده نقش دیپلوماسی فعال‌تر چین با توجه به حضور قدرت‌های دیگر و فارمت‌های ضد چینی در آسیای مرکزی است.

۶- فارمت‌های روسیه و آسیای میانه (CIS, EEU,CSTO):

روسیه کشوری است که هنوز هم ادعای «حوزه نفوذ» را در آسیای میانه دارد و به لحاظ سیاسی، فرهنگی و امنیتی چند گام جلوتر از قدرت‌های دیگر قرار گرفته است. مسکو کهن‌ترین و با‌تجربه‌ترین سیاست‌مدار آسیای مرکزی است. تا اکنون سه راهکار اساسی منطقه‌ای را به دلایل جیواکونومیک، هژمونیک، جیوپولیتیک و جیوکلچر در حوزه آسیای مرکزی و اورآسیا ایجاد کرده است. نخست: سازمان کشورهای مستقل مشترک‌المنافع (CIS) است که در سال ۱۹۹۱ به عنوان یک پلتفورم منطقه‌ای برای همکاری در زمینه مسایل سیاسی، اقتصادی و نظامی خلق شد و در آن ۹ کشور عضویت داشته‌اند که از آن جمله کشورهای اوزبیکستان، قزاقستان، قرغیزستان و تاجیکستان به عنوان اعضای اصلی و ترکمنستان به عنوان عضو همکار حضور دارد. دوم: اتحادیه اقتصادی اورآسیا (EEU) است که در سال ۲۰۱۵ به میان آمد و کشورهای روسیه، بیلاروس، ارمنستان، قزاقستان و قرغیزستان اعضای آن هستند و تلاش‌ها به شدت از سوی مسکو برای عضویت اوزبیکستان و کشورهای دیگر منطقه نیز جریان دارد. سوم: سازمان همکاری امنیت جمعی (CSTO) است که یک ساختار نظامی بوده و در سال ۱۹۹۲ به میان آمد. اکنون کشورهای ارمنستان، بیلاروس، روسیه، قرغیزستان، قزاقستان و تاجیکستان اعضای آن هستند و قبلاً اوزبیکستان نیز در این فارمت حضور داشت. احتمال دارد در آینده گفت‌وگوهای دوام‌دار وزیر امور خارجه روسیه با همتاهای منطقه‌ای‌اش باعث شکل‌گیری فارمت جدید (Russia+ C5) نیز شود.

۷- فورم همکاری کوریای جنوبی و آسیای میانه (Rok- Central Asia Cooperation Forum):

کوریای جنوبی نیز یکی از شرکای مهم اقتصادی آسیای مرکزی است. طوری که در سال ۲۰۱۹م رییس جمهور کوریا در یک سفر شش‌روزه از ترکمنستان، اوزبیکستان و قزاقستان دیدار کرد و در این سفر روی ۲۵ پروژه مهم و مشترک کوریا با سه کشور مذکور صحبت داشت. در سفرش چندین قرارداد را به ارزش ۱۲ میلیارد دالر با تاشکند امضاء کرد و حجم تجارت کوریا با قزاقستان را در سال ۲۰۱۸ بیش‌تر از ۴ میلیارد دالر عنوان کرد. اکنون حدود ۲۰۰ هزار شهروند کوریایی تنها در اوزبیکستان زنده‌گی دارند ( Catherine Putz, 2019). سیول نیز در سال ۲۰۰۷م فورم همکاری کوریای جنوبی و آسیای مرکزی (Rok – Central Asia Cooperation Forum) را ایجاد کرد. تا اکنون دوازده نشست این ساختار در سطح وزیران خارجه و معینان وزارت‌های خارجه کشورهای عضو تدویر یافته است (در اکتوبر ۲۰۱۹ شهر نورسطان میزبان دوازدهمین نشست بود؛ به همین شکل در سال‌های ۲۰۱۸، ۲۰۱۶، ۲۰۱۵، ۲۰۱۴ و ۲۰۱۲ سیول میزبان نشست‌ها بوده، در ۲۰۱۳ بیشکیک و در ۲۰۱۱ تاشکند مهمان‌دار ساختار مذکور بوده است). معمولاً در جلسات فورم متذکره از کارشناسان و سرمایه‌گذاران منطقه‌ای و کشورهای عضو نیز دعوت به عمل می‌آید ) Press Releases of mofa.go.kr, 2019&2018).

۸- فارمت ایتالیا و آسیای میانه (Italy + Central Asia Format):

نخستین دور گفت‌وگوهای کشورهای آسیای مرکزی با ایتالیا در ۱۳ دسامبر ۲۰۱۹ در سطح وزیران امور خارجه کشورهای عضو در شهر رم ایتالیا برگزار شد. نشست مذکور به دنبال ایجاد و تقویت همکاری‌ها در سطح منطقه‌ای و بین‌المللی است. این فارمت تازه است و تا هنوز معلومات زیادی پیرامون جزییات و آینده آن در دست نیست؛ اما ترکیب و آغاز این روند به عنوان یک فارمت جدید منطقه‌ای در آسیای میانه به حساب می‌رود (mfa.gov.tm, 2019).

۹- نشست مشورتی سران کشورهای آسیای میانه (Consultative meeting of the heads of central Asia States):

اتفاق بسیار بزرگ در سطح آسیای میانه که زنگ ایجاد «هم‌گرایی منطقه‌ای آسیای مرکزی» را نواخته و در نهادهای تحقیقاتی سیاست طنین‌انداز است، برگزاری نخستین نشست مشورتی سران کشورهای آسیای مرکزی به تاریخ ۱۵ مارچ ۲۰۱۸ در شهر نورسطان قزاقستان است. این فارمت درون‌منطقه‌ای به ابتکار نظربایوف، رییس جمهور سابق قزاقستان و میرضایوف، رییس جمهور اوزبیکستان به هدف تقویت همکاری‌های درون‌منطقه‌ای، پاسخ به چالش‌های جدید، تقویت امنیت، بحث محیط زیست، همکاری‌های اقتصادی، فرهنگی، تکنولوژیکی و بین‌المللی خلق شد. دومین جلسه سران را تاشکند در نوامبر ۲۰۱۹م میزبانی کرد که با صدور اعلامیه ۱۲ ماده‌ای پایان یافت و قرار است بیشکیک مهمان‌دار سومین نشست سران در سال ۲۰۲۰م باشد (un.int.Uzbekistan, 2019). احتمال ایجاد ساختارهای اجرایی دیگر در چارچوب این فارمت هم‌چون نشست وزیران خارجه در آینده نیز قابل تصور است. امیدهای زیادی در دره‌های آسیای مرکزی در محور این تشکل سیاسی برای یک منطقه فعال‌تر و همکار‌تر همهمه دارد و احتمالاً به موفقیت نسبی بینجامد.

ب) چرایی شکل‌گیری و تعدد این تشکلات در آسیای میانه

چند دلیل عمده در خصوص روند رو به افزایش این تشکلات منطقه‌ای و فلسفه وجودی آن‌ها مطمع نظر است.

نخست: اهمیت جیوپولیتیکی آسیای مرکزی در متن سیاست خارجی قدرت‌های جهانی و منطقه‌ای به ویژه در چند سال اخیر است و در آینده احتمال هزینه شدن بیش‌ترین انرژی قدرت‌های جهانی در همین کانون جغرافیایی متصور است.

دوم: تضاد و تقابل منافع متعارض قدرت‌های بزرگ هم‌چون چین، روسیه و امریکا در منطقه آسیای مرکزی است و این خود باعث ایجاد فارمت‌های متضاد شده است.

سوم: روایت چندجانبه‌گرایی در سیاست خارجی کشورهای آسیای میانه در قبال کشورهای منطقه و فرامنطقه است و گرایش یک‌جانبه‌گرایی برای این کشورها در محور یک تشکل یا فارمت، به معنای محکوم شدن به شکست آن‌ها خواهد بود.

چهارم: نظم و نسق و تحقق پالیسی‌های کشورهای جهانی در آسیای میانه، نیازمند گفت‌وگوهای مستمر و چندجانبه دیپلوماتیک در کنار گفت‌وگوهای دوجانبه و سه‌جانبه است و این یک تجربه موفق برای کشورها به حساب می‌رود.

ج) توضیح و تحلیل فارمت‌های کلیدی در آسیای مرکزی

در یک تحلیل ریالیستیکی، فارمت‌های امریکا، اتحادیه اروپا، چین، روسیه، جاپان و کوریای جنوبی به عنوان قوی‌ترین تشکل بیرون‌منطقه‌ای در آسیای مرکزی است؛ اما بر‌اساس معیار «هژمونیک»، تمامی ساختارهای متذکره به فارمت‌های امریکایی‌محور، چین‌محور و روس‌محور دسته‌بندی می‌شود. امریکا در کنار رهبری ساختار C5+1، فارمت‌های اتحادیه اروپا، جاپان، کوریا، ایتالیا و هند را بر‌اساس محاسبه ریالیست‌ها در راستای منافع هژمونیک خویش در آسیای میانه و در تقابل با مکانیزم‌های چین و روسیه حساب و کتاب می‌کند. کشورهای مذکور به شمول اتحادیه اروپا که به عنوان متحدان استراتژیک امریکا به شمار می‌روند، عامدانه و یا غیرعامدانه در این فرآیند، هم‌سو با امریکا قرار گرفته‌اند. بیجینگ و مسکو در کنار داشتن رقابت و منافع متفاوت با یک‌دیگر در منطقه، توان تحمل حضور واشنگتن در منطقه را ندارند و به همین دلیل در مورد فارمت‌های متحدان امریکا هم‌چون هند، جاپان، کوریا و اتحادیه اروپا شک دارند و آن‌ها را در تبانی با واشنگتن محاسبه می‌کنند.

د) حضور افغانستان در گفت‌وگوهای منطقه‌ای

موضوع حضور و عضویت افغانستان در فارمت‌های منطقه‌ای آسیای میانه همواره با پیچیده‌گی‌هایی همراه بوده است. افغانستان در فارمت هند – آسیای میانه حضور دارد و صلاح‌الدین ربانی، وزیر خارجه پیشین افغانستان، در نخستین جلسه آن فارمت در شهر سمرقند اشتراک داشت. در فارمت جاپان و آسیای مرکزی از افغانستان در سال‌های ۲۰۰۶ و ۲۰۱۹ به عنوان مهمان دعوت شده و افغانستان نخستین کشوری است که تا هنوز در تشکل متذکره دعوت شده و جاپان نیز به عضویت افغانستان در آن فارمت نظر موافق دارد. از سوی دیگر در تمامی جلسات گفت‌وگوهای اتحادیه اروپا – آسیای میانه از افغانستان به عنوان مهمان خاص دعوت به عمل آمده و افغانستان در سطح معین وزارت خارجه در آن اشتراک داشته است. بحث‌ها روی اشتراک افغانستان در مکانیزم‌های کوریای جنوبی، امریکا و سازمان همکاری شانگهای نیز مطرح بوده و گاهی از افغانستان دعوت‌هایی نیز صورت گرفته است. در فارمت‌های روس‌محور، نشست مشورتی سران منطقه‌‌ی آسیای مرکزی و فارمت‌های (China+ C5 و BRI) چین، از افغانستان نه دعوت شده و نه هم علاقه‌ای وجود دارد. از دید من برای فعلاً  بر‌اساس اصل چندجانبه‌گرایی در سیاست خارجی، پوتانسیل دستگاه دیپلوماسی، تعدد فارمت‌ها و با توجه به جایگاه جیوپولیتیکی‌اش، نگاه متحدان استراتژیک کشور و دینامیک منطقه‌ای، اشتراک و عضویتش در فارمت‌های امریکا، اتحادیه اروپا، جاپان، کوریا، هند و نشست مشورتی سران کشورهای آسیای میانه می‌تواند برای افغانستان از لحاظ سیاسی، امنیتی، اقتصادی و همکاری‌های منطقه‌ای خیلی معنادار و پُربار باشد. با مطالعه متون اعلامیه‌های نشست‌های مذکور، به وضوح می‌تواند از نقش کلیدی افغانستان و کرسی خالی کابل در ساختارهای مذکور سخن گفت و ابراز تاسف کرد.

و) فرصت‌ها و چالش‌های فارمت‌های مذکور برای قدرت‌های بزرگ و کشورهای عضو منطقه:

نخست‌- مذاکره برای حضور در منطقه است. پلتفورم‌های متذکره برای قدرت‌های بزرگ همانند امریکا، روسیه و چین بهترین تربیون و میزه مذاکره برای گسترش نفوذ و تقویت حضور سیاسی، اقتصادی و امنیتی‌شان در آسیای مرکزی است.

دوم تلاش هر‌یک از مدعیان هژمونی جهانی برای جذب کشورها منطقه در مدار سیاست خارجی است. روسیه بارها امریکا را متهم به بیرون کشاندن روسیه از وادی کشورهای آسیای مرکزی کرده و فارمت امریکایی را ابزار سیاست خارجی غرب در برابر مسکو تلقی کرده است.

سوم‌– جلب کمک‌های اقتصادی و سرمایه‌گذاری خارجی در منطقه؛ در جلسات متعدد فارمت‌ها، کشورهای بزرگ تعهدات مالی چندین میلیون دالری را به کشورها آسیای مرکزی داده‌اند؛ مانند تعهد دو میلیون دالر اخیر امریکا در جلسه فبروری ۲۰۲۰ در تاشکند که یک میلیون آن برای پروژه‌های افغانستان و اوزبیکستان تخصیص داده شده است. قرارداد ده‌ساله جاپان با منطقه و در چهارچوب آن پروژه‌های مشترک اقتصادی، پروژه‌های مشترک و سرمایه‌گذاری‌های چین و روسیه در منطقه از موارد عمده آن به حساب می‌رود.

چهارم‌– گفت‌وگو‌های متذکره فرصت‌های خوب سیاسی، امنیتی و فرهنگی را برای کشورهای منطقه به بار آورده است. اعطای بورسیه‌های تحصیلی برای جوانان آسیای مرکزی، راه‌اندازی برنامه‌های آموزشی، استیج سیاسی برای اظهار نظر سیاسی و مبارزه مشترک با فاکتورهای امنیت‌زدای منطقه‌ای به شمول ایجاد ضمانت امنیتی از فرصت‌های عمده به شمار می‌رود.

پنجم‌ تقویت همکاری‌های منطقه‌ای؛ گفت‌وگوهای اعضای کشورهای منطقه دور یک میز مذاکره و با میزبانی یکی از قدرت‌ها به افزایش تعامل درون‌منطقه‌ای و هم‌گرایی منطقه‌ای خیلی کمک‌کننده است. فارمت سران کشورهای آسیای مرکزی به عنوان یک نمونه بارز آن به حساب می‌رود.

ششم‌– رقابتی شدن و امنیتی ساختن منطقه یک چالش است؛ حضور مکانیزم‌های منازعه‌برانگیز و رقابت قدرت‌های بزرگ، منطقه آسیای مرکزی را به میدان رقابت غول‌های جهانی مبدل ساخته و ضریب امنیتی منطقه را افزایش خواهد داد.

هفتم‌– تعدد فارمت‌ها برای منطقه یک چالش دیگر است؛ به دلیل این‌که مدیریت کردن ساختارهای متضاد در راستای منافع منطقه کار نهایت سخت بوده و انرژی بیش‌تر دیپلماتیک می‌طلبد.

هشتم‌- وابسته‌گی منطقه به فارمت‌ها؛ تجربه نشان داده که چرخه سقوط و دوام ساختارهای متذکره در اختیار موسسان (قدرت‌های بزرگ) است و در صورت عدم علاقه کشور‌های قدرت‌مند یا اشتباه استراتژیک اعضای منطقه، احتمال توقف فعالیت آن تشکلات، قطعی است.

منابع و مآخذ:

خبرگزاری تسنیم، «چگونه‌گی روابط بین جاپان و آسیای مرکزی»:

https://www.tasnimnews.com/fa/news/1398/04/31

سایت کا-ایرنیوز، «مهره‌چینی جدید امریکا در آسیای مرکزی»:

http://www.ca-irnews.com/fa-ir/interview-fa/59445-

متن سخنرانی صلاح‌الدین ربانی در فارمت هند:

https://www.mfa.gov.af/fa/statements-and-speeches/statement-by-h-e-salahuddin-rabbani-minister-of-foreign-affairs-of-the-islamic-republic-of-afghanistan-at-the-first-india-central-asia-dialogue.html

محمد‌غنی عمار،«استراتژی جدید امریکا برای آسیای میانه؛ افغانستان در کانتکست جدید منطقه‌ای»:

https://8am.af/the-new-us-strategy-for-central-asia-afghanistan-in-the-new-regional-context/

محمد‌غنی عمار، «جایگاه جیوپولیتیک افغانستان در روابط هند و آسیای میانه»:

https://8am.af/the-geopolitical-position-of-afghanistan-in-indias-relations-with-central-asia/

Joint Statement on India + Central Asia plus Afghanistan:https://www.mea.gov.in/bilateral-documents.htm?dtl/30908/Joint_Statement_on_the_outcome_of_the_First_meeting_of_the_Foreign_Ministers_of_Dialogue_India__Central_Asia_with_participation_of_Afghanistan

Central Asia plus Japan Dialogue:https://www.mofa.go.jp/region/europe/dialogue/index.html

EU new Strategy for Central Asia: https://eeas.europa.eu/sites/eeas/files/joint_communication_-_the_eu_and_central_asia_-_new_opportunities_for_a_stronger_partnership.pdf

mfa.gov.af: https://www.mfa.gov.af/news/1044-deputy-foreign-minister-attends-eu-central-asia-afghanistan-high-level-political-and-security-dialogue.html

EU Press Release:https://eeas.europa.eu/delegations/afghanistan/63320/node/63320_it

Joint Statement on Central Asia Heads Consultative meeting: https://www.un.int/uzbekistan/news/joint-statement-consultative-meeting-heads-states-central-asia

Remarks of John Kerry at the Opening of the C5+1 Ministerial Meeting: https://2009-2017.state.gov/secretary/remarks/2015/11/249046.htm

Joint Statement of C5+1:https://uzdaily.uz/en/post/54537

BRI in central Asia: http://osce-academy.net/upload/file/20_BRI_in_CA.pdf

Joint Statement on China + C5 Format: https://yapresident.com/joint-statement-of-central-asia-china-foreign-ministers-meeting/?lang=en

Catherine Putz, “South Korean President Moon Travels across Central Asia”: https://thediplomat.com/2019/04/south-korean-president-moon-travels-across-central-asia/

Press Releases on South Korea + Central Asia Cooperation Forum:http://www.mofa.go.kr/eng/brd/m_5676/view.do?seq=320762&srchFr=&srchTo=&srchWord=&srchTp=&multi_itm_seq=0&itm_seq_1=0&itm_seq_2=0&company_cd=&company_nm=&page=2&titleNm

http://www.mofa.go.kr/eng/brd/m_5676/view.do?seq=320189

نوشته های مشابه

دکمه بازگشت به بالا
بستن