یک‌ساله‌گی توافق صلح امریکا با طالبان؛ حال افغانستان خوب نشد

حسیب بهش

یک‌‌ سال پس از توافق صلح امریکا و طالبان، اوضاع افغانستان هنوز نابه‌سامان است. در جریان یک سال پس از امضای این توافق‌نامه که به کاهش چشم‌گیر نیروهای امریکایی و رهایی پنج هزار زندانی  طالبان منجر شد، خشونت‌ها افزایش یافته است و افغانستان هم‌چنان مرگ‌بارترین کشور برای غیرنظامیان به شمار می‌آید. پس از یک سال، امریکا روند بازنگری توافق‌نامه صلح با طالبان را آغاز کرده است تا سطح پای‌بندی طالبان به تعهدات این توافق‌نامه را ارزیابی کند؛ زیرا امریکا می‌گوید که طالبان به برخی از تعهدات‌شان عمل نکرده‌اند. شبکه تحلیل‌گران افغانستان اما اندازه‌گیری موارد شامل در توافق‌نامه، به ویژه بررسی درگیری‌های طالبان که از آن در توافق‌نامه نام برده نشده را دشوار می‌خواند. به گفته تحلیل‌گران در این نهاد، برخی از مواد توافق‌نامه دوحه، از جمله رهایی زندانیان طالبان با نتایج مذاکرات بین‌الافغانی و روند صلح مرتبط نبوده است و مقام‌های امریکایی تنها بحث آن کشور و متحدانش را مد نظر گرفته‌اند. آنان معتقدند که دولت بایدن در بازنگری توافق‌نامه دوحه با «گزینه‌های بد» مواجه است؛ زیرا با خروج نیروهای خارجی، دولت افغانستان در برابر طالبان ضعیف می‌شود و در صورت تاخیر در خروج این نیروها، احتمال دارد که جنگ‌جویان طالبان خشونت‌ها را افزایش دهند. برخی دیگر از تحلیل‌گران اما معتقدند که نبود میانجی سبب مشکلات در تطبیق توافق‌نامه شده است؛ زیرا هیچ طرفی وجود ندارد که سلامت و ملامت را مشخص کند.

توافق‌نامه صلح امریکا و طالبان زیر نام «توافق‌نامه برای آوردن صلح به افغانستان» یک ساله شد. طالبان پس از یک آتش‌بس سه روزه در عید فطر ۱۳۹۷، از امریکا خواستند که وارد گفت‌وگوی مستقیم با این گروه شود. این خواست در بیست‌وسوم جوزای همان سال مطرح شد که استقبال امریکا را به دنبال داشت. دو طرف گفت‌وگوهای مستقیم صلح را در هفدهم سرطان ۱۳۹۷ آغاز کردند و در دهم حوت سال گذشته، توانستند به توافق صلح دست یابند. این گفت‌وگوها در نُه دور ادامه یافت و سرانجام دو طرف روی برخی از موضوعات توافق کردند. اکنون که یک سال از امضای این توافق‌نامه می‌گذرد، دولت جدید امریکا به بازنگری توافق‌نامه دوحه روی آورده است؛ زیرا اداره بایدن معتقد است که طالبان برخی از مواد توافق‌نامه را عملی نکرده‌اند.

روند صلح امریکا-طالبان چگونه پیش ‌رفت و به چه انجامید؟

پس از درخواست طالبان برای مذاکره مستقیم در جوزای ۱۳۹۷، یک هیأت امریکایی در سرطان همان سال با اعضای دفتر سیاسی طالبان در قطر دیدار کرد. تنها دو ماه پس از این دیدار، دونالد ترمپ، رییس جمهور پیشین امریکا، زلمی خلیل‌زاد را به عنوان فرستاده ویژه وزارت امور خارجه امریکا برای صلح افغانستان گماشت. هدف از گمارش خلیل‌زاد، تسهیل روند صلح بین‌الافغانی خوانده شد. هرچند امریکا خواستار حضور دولت افغانستان در این مذاکرات شد، اما طالبان با آن مخالفت کردند. سرانجام ملا عبدالغنی برادر نیز از زندان پاکستان آزاد شد و به دفتر سیاسی طالبان در قطر پیوست. طرف‌ها در ادامه روی بیش‌تر موارد در سنبله سال ۱۳۹۸ به توافق رسیدند، اما کشته شدن یک سرباز امریکایی در کابل سبب شد که رییس جمهور پیشین امریکا روند صلح با طالبان را متوقف کند.

با این حال طالبان پس از این حمله در کابل، تصریح کردند که امریکا هنوز فرصت مذاکره را در اختیار دارد. دفتر سیاسی طالبان در جریان روزهای پس از توقف مذاکرات با امریکا، هیأت‌هایی را به روسیه، چین و ایران فرستادند و در آن پیرامون روند صلح بحث کردند. دو طرف اما پس از یک وقفه سه ماهه، دوباره در هفتم قوس با توافق روی آتش‌بس یک هفته‌ای به میز مذاکره بازگشتند. سرانجام توافق‌نامه صلح میان امریکا و طالبان در دهم حوت سال گذشته در دوحه امضا شد. توافق‌نامه صلح امریکا و طالبان چهار بخش را در بر می‌گرفت. تضمین مکانیسم اجرایی استفاده نشدن از خاک افغانستان علیه امریکا و متحدانش، تضمین مکانیسم‌های اجرایی و اعلام جدول زمانی خروج نیروهای امریکایی از افغانستان، آغاز مذاکرات صلح بین‌الافغانی و توافق روی آتش‌بس یک‌جا با توافق در مورد نقشه راه سیاسی آینده افغانستان، چهار بخش توافق‌نامه را تشکیل می‌داد. در توافق‌نامه صلح، این چهار بخش با یک‌دیگر «مرتبط» خوانده شده است.

بدین ترتیب امریکا و طالبان در آغاز کار روی دو بخش تمرکز کردند. در بحث خروج نیروها، امریکا تعهد کرد که در گام اول، شمار نیروهایش در افغانستان را تا ۱۳۵ روز پس از امضای توافق‌نامه از ۱۳ هزار نفر به هشت هزار و ۶۰۰ نفر کاهش می‌دهد. در بخش دوم توافق‌نامه نیز امریکا گفت که همه نیروهای این کشور و متحدانش به شمول کارمندان غیرنظامی و غیردیپلماتیک، پیمان‌کاران امنیتی خصوصی، مربیان، مشاوران و کارمندان خدمات حمایتی تا اول می سال ۲۰۲۰ از پایگاه‌های باقی‌مانده افغانستان خارج می‌شوند. رهایی پنج هزار زندانی طالب در بدل یک هزار زندانی نیروهای امنیتی، آغاز مذاکرات در بیستم حوت، رهایی زندانیان باقی‌مانده گروه طالبان تنها سه ماه پس از آغاز مذاکرات، بازنگری فهرست تحریم‌های این کشور، آغاز تعامل دیپلماتیک برای خروج سران طالبان از فهرست سیاه سازمان ملل متحد تا اواخر ماه می ۲۰۲۱ و مداخله نکردن امریکا و متحدانش در امور افغانستان از دیگر تعهدات این کشور در توافق‌نامه بود.

طالبان نیز تعهد کردند که به جنگ‌جویان گروه‌های تروریستی در صفوفش اجازه فعالیت نمی‌دهند و با این گروه‌ها که خطر را متوجه منافع امریکا می‌سازند، همکاری نخواهند کرد. برخورد قانونی با مهاجرانی که خواستار برگشت به افغانستان هستند، دیگر مورد از تعهدات طالبان در توافق‌نامه است. هرچند از خشونت‌ها به گونه واضح در توافق‌نامه صلح با امریکا یاد نشده، اما طالبان در آن زمان تعهد کرده بودند که خشونت‌ها را کاهش می‌دهند و از حملات بر بزرگ‌شهرها و تصرف مناطق خودداری می‌کنند.

یک سال پس از توافق؛ امریکا به اجرای تعهد طالبان مشکوک است

روند تطبیق مواد توافق‌نامه پس از امضای آن در بیستم حوت آغاز شد و اداره ترمپ دستور خروج نیروهای امریکایی از افغانستان را صادر کرد. شمار سربازان امریکایی در افغانستان اکنون که تنها دو ماه به خروج کامل آن زمان مانده است،‌ به دو هزار و ۵۰۰ نفر می‌رسد. هرچند امریکا توافق کرده بود که زمینه آغاز مذاکرات صلح بین‌الافغانی را در بیستم حوت فراهم می‌کند، اما این روند شش ماه زمان برد. حکومت در آن زمان تصریح کرد که با توجه به حضور نداشتن در توافق‌نامه دوحه، نمی‌تواند ریسک رهایی پنج هزار زندانی طالبان را بپذیرد. با وجود انکار حکومت، روند رهایی زندانیان طالبان در میانه‌های حمل سال جای کلید خورد و همه زندانیان این گروه تا ماه سنبله آزاد شدند. در این میان حکومت برای رهایی ۴۰۰ زندانی «خطرناک» طالبان لویه‌جرگه مشورتی را فراخواند و سرانجام توافق شد که این زندانیان نیز آزاد شوند.

مذاکرات صلح بین‌الافغانی نیز در بیست‌ودوم سنبله سال جاری گشایش یافت. با این حال، برخی از موارد در توافق‌نامه هم‌چنان عملی نشد و سبب شد که دولت جدید امریکا به بازنگری آن روی آورد. افزایش خشونت‌ از طالبان در کشور، ادامه روابط این گروه با گروه‌های تروریستی و تردید در مورد مذاکرات معنادار صلح از مواردی عنوان شده که توافق‌نامه دوحه را به بازنگری سوق داده است. طالبان هرچند بارها از تعهدشان به مواد توافق‌نامه صلح سخن گفتند، اما امریکا، سازمان‌های حقوق بشری، دولت افغانستان و شهروندان افغان به ادامه خشونت‌ها معترض‌اند. از سوی دیگر، تعلل در مذاکرات بین‌الافغانی نیز نگرانی‌ها از آینده توافق‌ صلح امریکا با طالبان را بیش‌تر ساخته است. این مذاکرات که در بیست‌وسوم سنبله آغاز شد، با کُندی دنبال شد و حتا برای یک‌ونیم ماه متوقف بود.

در تازه‌ترین مورد، دفتر هیأت معاونت سازمان ملل متحد در کابل یا «یوناما» گزارش خود در مورد خشونت‌ها در سال ۲۰۲۰ را نشر کرد. در این گزارش آمده است که دست‌کم سه هزار و ۳۵ غیرنظامی کشته و پنج هزار و ۷۸۵ غیرنظامی در جریان یک سال اخیر زخمی شده‌اند. مبتنی بر آمار یوناما، طالبان در ۴۵ درصد از تلفات غیرنظامیان نقش داشته‌اند و افزون بر آن، خشونت‌ها را پس از آغاز مذاکرات صلح بین‌الافغانی افزایش داده‌اند. حکومت اما معتقد است که طالبان زمینه را برای سایر گروه‌های تروریستی فراهم کرده و در واقع مقصر همه تلفات غیرنظامیان هستند. مقام‌های افغان پیش‌تر گفته بودند که توافق‌نامه دوحه نیازمند بازنگری است؛ زیرا امریکا در جریان این توافق به طالبان امتیازات چشم‌گیری داده و سبب افزایش اعتماد به نفس این گروه شده است.

اقدام «عجولانه» امریکا؛ تحلیل‌گران: اندازه‌گیری سطح درگیری‌های طالبان دشوار است

شبکه تحلیل‌گران افغانستان می‌گوید که تشخیص موارد عملی شده و عملی نشده در توافق‌نامه دوحه دشوار است. توماس روتینگ، تحلیل‌گر آلمانی این شبکه گفته است که یک سال پس از توافق دوحه، مذاکرات صلح بین‌الافغانی به شکلی متوقف شده، خشونت‌ افزایش یافته و اعتماد کم‌تر شده است. به گفته روتینگ، اداره بایدن در جریان بازنگری توافق‌نامه دوحه با «گزینه‌های بد» روبه‌رو است؛ زیرا به باور این تحلیل‌گر، خروج نیروهای امریکا به تضعیف دولت افغانستان می‌انجامد و سرانجام خطر سقوط شهرها به دست طالبان را قوت می‌بخشد. او معتقد است که در صورت به تاخیر افتادن خروج نیروهای امریکایی برای زمان محدود یا «مبتنی بر شرایط» بدون تعیین زمان دقیق آن، احتمال دارد که طالبان آن را لغو توافق‌نامه دوحه بدانند و با پایان گفت‌وگوهای بین‌الافغانی، خشونت‌ها را افزایش دهند. او هم‌چنان گزینه تمدید احتمالی زمان تطبیق توافق‌نامه از سوی امریکا را نیز پیش‌بینی می‌کند، اما در مورد پاسخ طالبان به این خواست تردید دارد.

توماس روتینگ می‌گوید که برخی از اقدامات در توافق‌نامه دوحه طوری گنجانیده شده که با نتایج مذاکرات بین‌الافغانی مرتبط نبوده است. او این توافق‌نامه را بخشی از سیاست خارجی «امریکای اول» می‌داند که به دلیل عجله مقام‌های امریکایی، امتیازاتی به طالبان واگذار شده است. به گونه نمونه، او از اجبار برای رهایی زندانیان طالب یاد می‌کند که پیش از آغاز مذاکرات بین‌الافغانی آزاد شدند. این تحلیل‌گر معتقد است که طالبان با داشتن فرصت در توافق‌نامه دوحه برای حمله آزادانه بر نیروهای افغان، از نگاه نظامی پرتحرک عمل می‌کنند. او می‌گوید که هرچند اداره بایدن به تعهد طالبان در راستای کاهش خشونت‌ها مشکوک است،‌ اما این موضوع به گونه صریح در توافق‌نامه گنجانیده نشده است و بنا بر این، بررسی سطح درگیری‌های کنونی طالبان «دشوار» است.

این در حالی است که به گفته توماس روتینگ، طالبان به کاهش عملیات‌‌شان تاکید دارند و امریکا نیز کاهش در حملات این گروه علیه نظامیان امریکایی را تصدیق می‌کند. روتینگ در تحلیلش از یک سال عمر توافق‌نامه دوحه، تصریح کرده است که هرچند تعهدات طالبان در راستای همکاری نکردن با القاعده در توافق‌نامه تصریح یافته، اما هیچ‌گونه مکانیسم نظارتی برای آن گنجانیده نشده است. او راستی‌آزمایی در مورد قطع روابط طالبان با القاعده را «چالش‌برانگیز» توصیف می‌کند؛ زیرا به باور این تحلیل‌گر، هیچ نشان عمومی از قطع روابط طالبان با القاعده دیده نشده است. از طرف دیگر به باور روتینگ،  برخی از گزارش‌هایی که پیرامون ارتباط این گروه با القاعده نشر می‌شود، نیز احتمال دارد غیر قابل اعتماد و بخشی از جنگ‌های اطلاعاتی باشد.

روتینگ در بخشی از تحلیلش به آزادی پنج هزار زندانی طالب می‌پردازد؛ اقدامی که به گفته او، تنها در آن تهدید علیه امریکا و متحدانش در نظر گرفته شده است. به گفته وی، گزارش‌هایی از ربوده شدن افراد زیادی وجود داشت، اما طالبان تنها برای آزادی یک هزار زندانی تعهد دادند. او هم‌چنان می‌گوید که طالبان اجازه داده‌اند شماری از زندانیان این گروه دوباره به میدان‌های جنگ بازگردند. بدین ترتیب روتینگ رهایی زندانیان طالبان را بخشی از اقداماتی می‌داند که امریکا در آن تنها بحث این کشور و متحدانش را مد نظر گرفته است. او می‌گوید که اگر نواقص توافق‌نامه تنها اشتباهات دیپلماتیک باشد، بدین معنا است که امریکا بیش‌تر از زمینه‌سازی برای روند صلح، بر اصل معامله با طالبان تمرکز کرده است.

برخی از تحلیل‌گران اما معتقدند که نبود یک میانجی سبب مشکلات در تطبیق توافق‌نامه دوحه شده است. سیداکبر آغا، از اعضای سابق گروه طالبان، روز شنبه، نهم حوت، به روزنامه ۸صبح گفت که با وجود رهایی زندانیان و آغاز مذاکرات بین‌الافغانی، برخی از اقدامات با کُندی انجام شد که به جای اعتمادسازی، فضای بی‌اعتمادی را حاکم کرد. او از تاخیر در رهایی زندانیان طالبان یاد کرد، اما افزود که دلیل اصلی در عملی نشدن برخی از مواد توافق‌نامه، نبود میانجی است. به گفته وی، خشونت‌ها از سوی همه طرف‌های درگیر در جنگ افزایش یافته و نیاز است که طرف‌ها برای آرامش مردم تلاش کنند. او می‌گوید که ضرورت بود در چنین مواقعی میانجی حضور می‌داشت تا با فهرست کردن تعهدات، مشخص می‌کرد که کدام طرف چه مواردی از توافق‌نامه صلح را نقض کرده است.

گفتنی است که با وجود امضای توافق‌نامه صلح دوحه، خشونت‌ها در کشور هم‌چنان ادامه یافته و حتا با آغاز مذاکرات صلح بین‌الافغانی شدت گرفته است. گروه طالبان پس از بیست‌وهشتم جدی، برای یک‌ونیم ماه از میز مذاکره فاصله گرفتند؛ زیرا این گروه معتقد است که براساس توافق‌نامه، باید زندانیان‌شان از زندان‌ها آزاد و سران‌شان از فهرست سیاه خارج شوند. هرچند هیأت این گروه در چهارم حوت مذاکرات را از سر گرفت، اما منابع در دوحه می‌گویند که این برگشت بیش‌تر نمادین بوده و طالبان هم‌چنان بر رهایی زندانیان‌شان تمرکز دارند. گفتنی است که پیش‌تر امریکا رهایی زندانیان باقی‌مانده طالبان را منوط به رضایت دولت افغانستان خوانده است. هیأت دولت نیز گفته است که تا زمان کامل نشدن توافق صلح، حتا یک زندانی طالب از زندان‌های حکومت آزاد نخواهد شد.

دکمه بازگشت به بالا
بستن