نظری بر ابتکار یک کمربند-یک جاده به عنوان برنامه‌ی اقتصادی قرن بیست و یک – بخش دوم و پایانی

جاده‌ی ابریشم در قالب طرح یک کمربند- یک جاده، منطقه‌ای با جمعیت سه میلیارد نفر و اقتصاد ۲۳ هزار میلیارد دالری را در بر می‌گیرد. طول این جاده، یازده هزار کیلومتر است و ۶۵ کشور در مسیر آن قرار دارند. مسیر خشکه‌ی یک کمربند- یک جاده از سه مسیر می‌گذرد:

۱.  مسیر شمالی از چین شروع شده و از قزاقستان، جنوب روسیه، اوکراین و بلاروس می‌گذرد و با گذشتن از پولند در نهایت به آلمان می‌رسد؛

۲. مسیر میانی از چین شروع شده از قرغیزستان، تاجیکستان، اوزبیکستان و ترکمنستان عبور کرده و از ایران و ترکیه به اروپا می‌رسد؛

۳. مسیر جنوبی از چین، افغانستان، پاکستان، ایران، شبه‌جزیره‌ی عرب، مصر و در نهایت به شمال افریقا و اروپا می‌رسد.

در واقع کمربند جاده‌ی ابریشم چهار منطقه‌ی آسیای مرکزی، غربی، جنوبی و شبه‌جزیره‌ی عرب را به هم وصل می‌کند. (CCWE,May20,2014)

بر اساس این ابتکار، پنج اولویت برای همکاری مشخص است: ۱. ارتقای هماهنگی سیاست‌ها؛ ۲. تسهیل اتصالات؛ ۳. تجارت روان؛ ۴.  ادغام مالی؛ ۵. پیوندهای مردم با مردم.

شاهین یوسفزاده، استاد دانشگاه کابل

بر اساس این اولویت‌ها، زمینه‌های همکاری در حوزه‌ی پیوندهای اقتصادی و حمل و نقل بیشتر فراهم می‌شود. (شفایی،۲۰۱۵) اما اهداف استراتیژیک چین از طرح یک جاده- یک کمربند چه است و کدام موارد را در بر می‌گیرد؟

به طور کلی چین در طرح یک کمربند یک جاده اهداف ذیل را جستجو می‌کند:

  1. تعمیق هم‌گرایی اقتصادی منطقه‌ای و تضمین جریان انرژی؛
  2. پیش‌برد پروژه‌های توسعه‌ای برای فایق‌آمدن بر مشکلات ایالت سنکیانگ؛
  3. ایجاد زمینه برای ثبات و یک‌پارچه‌گی بیشتر در منطقه از طریق محصور کردن همسایه‌گان غربی چین؛
  4. با ساخت مسیر یک کمربند- یک جاده چین می‌تواند به یک مسیر ترانزیتی به اروپا و افریقا دست یابد.

باید خاطرنشان کرد که چین در تطبیق طرح یک جاده- یک کمربند خیلی عمل‌گراست و هیچ‌گونه برنامه‌ی سیاسی و ایدیولوژیکی در داخل این سرمایه‌گذاری نداشته و در هیچ‌گونه پروژه‌ی مورد مناقشه‌ای شرکت ندارد. از طرف دیگر، داشتن سومین اقتصاد دنیا و ایفای نقش رهبری در سازمان شانگهای، بازده‌های بالقوه‌ی قابل توجه چین برای تغییر پویایی در منطقه هستند. ( نورزاد، ۲۰۱۸)

با وجود وسعت این پروژه‌ی بزرگ اقتصادی افغانستان در کجای این طرح بزرگ اقتصادی قرار دارد؟

در این طرح بزرگ که قرار است، مسیر تجارت بین‌المللی را تغییر داده، هم‌گرایی اقتصادی را برای کشورهای پیرامون به ارمغان آورد، بدیل خوبی برای رفع تنش‌های موجود برای حرکت هرچه بیشتر به سوی هم‌گرایی و رفع موانع برای رشد اقتصاد بین‌المللی باشد، افغانستان چرا به عنوان یک نقطه‌ی حساس استراتیژیک به حاشیه رانده شده است؟ آیا تنش‌ها و رقابت‌ها میان چین و امریکا بر چگونه‌گی این موضوع تأثیر داشته است؟ آیا موقعیت نمی‌توانست به عنوان مسیر جنوبی این طرح بزرگ به سوی اقیانوس باشد؟

در ابتدا گفته شد که این پروژه‌ی بزرگ در همسایه‌گی افغانستان اجرا می‌شود، اما افغانستان متأسفانه از آن بی‌بهره مانده است. اگر به چرایی این مسئله بپردازیم متوجه می‌شویم که اراده وجود داشته، چنان که قبلاً تذکر یافت، چین هیچ‌گاه خواستار مداخله در پروژه‌های مورد مناقشه نیست و در سرمایه‌گذاری خود خیلی محتاط است و افغانستان می‌تواند راه جدیدی به اقیانوس هند از طریق ایران باشد. این کار بر شکوفایی هرچه بیشتر این پروژه‌ی بزرگ اقتصادی و کسب منافع بیشتر میان شرکای آن تأثیرگذار است. خط آهن چابهار- سرخس جنوب‌شرق ایران را از بندر چابهار (تنها بندر اقیانوسی ایران) به سرخس در شمال شرق در مرز ترکمنستان، آسیای مرکزی را به آب‌های اقیانوس هند متصل می‌کند. در میانه‌ی این راه آهن خواف- هرات، افغانستان را از نزدیک‌ترین فاصله‌ی ریلی به اقیانوس هند وصل می‌کند. هندوستان با وجود مخالفت این پروژه و با پیشکش‌کردن طرح مائوسام (که این طرح می‌تواند طرح جاده‌ی ابریشم جدید به رهبری چین را به چالش بکشد و منظر هند امکان بازتأسیس پیوندها با شرکای تجاری و باستانی ایجاد «جهان اقیانوس هند» با محوریت هندوستان را تأمین کند، می‌باشد) و به عنوان شریک تجاری افغانستان و خود افغانستان بر روی این پروژه فعال و علاقه‌مند به احداث این کریدور هستند که می‌تواند به عنوان مسیر جنوبی جاده‌ی ابریشم به دریا نیز باشد. این در حقیقت روح اصلی مقاله‌ی حاضر است؛ خوشبختانه سیاست تمام طرف‌های شریک و علاقه‌مندی مانند افغانستان و هندوستان گسترش همکاری‌های اقتصادی را پایه و اساس همکاری و تفاهم سیاسی برای امنیت منطقه دانسته و آن را در جهت کاهش تنش‌های موجود منطقه‌ای مهم و اثرگذار می‌داند. (نورزاد،۲۰۱۸)

اما بحث اساسی این است که چین تا چه حدی در اجرای این ابتکار مصمم است و طرح مزبور تا چه میزان قابلیت عملیاتی شدن دارد؟  اگر به سرمایه‌گذاری‌های هنگفت مالی چین برای اجرای این طرح نظر شود، میزان قاطعیت چین در اجرای این طرح به خوبی نمایان می‌شود؛ زیرا تا اکنون این کشور ۶۲ میلیارد دالر را در سه بانک صادرات- واردات چین، توسعه و کشاورزی چین و بانک توسعه‌ی چین تزریق کرده است که قاعدتاً این سیاست‌گذاری‌های کلان و اقدامات عملی می‌تواند نشانه‌ای دال بر جدیت چین در اجرای ابتکار جاده‌ی ابریشم جدید باشد. (شفایی، ۲۰۱۵) اما موفقیت این پروژه به همکاری سایر کشورها (روسیه، دولت‌های آسیای مرکزی، امریکا، اتحادیه‌ی اروپا) بسته‌گی دارد. در قدم نخست به نظر نمی‌رسد که امریکا بتواند یا بخواهد با این پروژه مخالفت جدی نشان دهد؛ چون اجرای چنین طرحی منافع کلان اقتصادی سه قاره را در بر دارد و یک جمیعت سه میلیارد نفری در آن شریک اند. اتحادیه‌ی اروپا هم منافع قابل توجهی در این ابتکار دارد و به سه دلیل تجارت و سرمایه‌گذاری، صلح و امنیت و تبادلات مردم با مردم این طرح برای اروپا حایز اهمیت است. روسیه برای مهار تهدیدهای برخاسته از تروریسم و رشد اقتصادی کشورهای آسیای مرکزی به عنوان یگانه حامی آن‌ها، از اجرای این طرح حمایت خواهد کرد.

نتیجه‌گیری

در کل چین افزون بر اهداف و منافع اقتصادی ابعاد مختلف اجرای این طرح را مد نظر گرفته است. تضمین ثبات داخلی چین، تداوم توسعه‌ی اقتصادی چین، تقویت امنیت انرژی. گرچه دولت چین تلاش می‌کند این پروژه را صرفاً یک طرح اقتصادی معرفی کند، اما اجرای چنین طرحی، نفوذ راهبردی چین را به خصوص در آسیای مرکزی افزایش می‌دهد. از این که مدل اقتصادی چین بزرگترین حربه‌ی نفوذ نرم کشور محسوب می‌شود، این خود می‌تواند به طور قطعی به ارتقای جایگاه چین در منطقه کمک کند. در ضمن، اجرای این طرح به چین کمک می‌کند که به عنوان قدرت بزرگتر عرض وجود کند و مسئولیت‌های بیشتر بین‌المللی را به عهده گیرد، ولی به هر حال، پیامدهای ژئوپولتیکی و نگرانی‌هایی برای جاپان، روسیه و هند ایجاد می‌کند و این کشورها ممکن در اجرای آن ممانعت‌هایی به وجود بیاورند، اما چنان که در بالا ذکر شد، میزان چالش در تناسب میزان فرصت به مراتب اندک است و خوش‌بینی‌هایی را در این خصوص به وجود آورده است. چین در حال رشد به مراتب مصمم‌تر از گذشته بوده و اجرای این طرح را بدون اندک تعلل به انجام خواهد رساند.

 

 

منابع:

– آریانفر، عزیز، جایگاه ناپیدای افغانستان در جاده‌ی ابریشم جدید، بخش دوم، سایت ایراس؛

– امیر احمدیان، بهرام، ابتکار جاده‌ی ابریشم جدید چین (اهداف، منافع، چالش ها)، فصل‌نامه‌ی مطالعات روابط بین‌الملل، سال نهم، شماره ۳۶، زمستان ۱۳۹۵؛

– بوزان، باری، ویور، چهارچوبی تازه برای تحلیل امنیت، ترجمه‌ی علی رضا طیب، تهران پژوهشکده‌ی مطالعات راهبردی؛

– چن، دنگدنگ، به سوی قدرت بزرگ دیپلماتیک چین، نشریه‌ی پالیسی، نوامبر ۲۰۱۴؛

– شفایی، مسعود موسوی، نسل پنجم رهبران چین و ابتکار کمربند اقتصادی جاده‌ی ابریشم، فصل‌نامه‌ی پژوهش‌های روابط بین‌الملل، دوره‌ی نخست، شماره‌ی هفدهم، ص ۲۰۱-۲۲۲، ۲۰۱۵؛

– نورزاد، عبدالناصر، جاده‌ی ابریشم جدید؛ دورنمای این طرح بلند مدت اقتصادی چین به مثابه‌ی ثبات کلی منطقه و جهان، کابل، ۲۰۱۸.

دیدگاه are closed.