قلمرو وسیع چلش پول پاکستان در افغانستان؛ چرا افغانی جای روپیه را نگرفته است؟

خلیل اسیر

پول رایج در دادوستدهای روزانه مردم در ولایات شرقی و جنوبی کشور هنوز هم روپیه پاکستان (کلدار) است. گستره گردش این پول از قندهار در جنوب تا کنر در شرق کشور را شامل می‌شود. میزان استفاده مردم از این ارز در نُه ولایت جنوبی و شرقی کشور متفاوت است. در بعضی از ولایات روپیه پاکستان تنها واحد پولی است که تمام دادوستدهای مردم با آن انجام می‌شود. در بعضی دیگر از این ولایات، پول افغانی با روپیه پاکستانی در یک سطح در گردش است. اما هستند ولایاتی که در آن میزان استفاده مردم از پول افغانی در مقایسه با روپیه پاکستان بیش‌تر است.

فوزیه عضو شورای ولایتی زابل می‌گوید که پول رایج در این ولایت روپیه پاکستان است. به گفته او، بعضی از مردم در روستاهای دورافتاده و ناامن زابل شاید پول افغانی را نمی‌شناسند. او افزود که تمام معاملات در بازارهای زابل – چه خرد چه بزرگ – با واحد پولی پاکستان انجام می‌شود.

این عضو شورای ولایتی زابل تصریح کرد که دلیل تسلط روپیه پاکستان بر بازارهای این ولایت آن است که بیش‌تر کالاهای مورد نیاز در زابل از طریق ولسوالی مرزی شمالی از پاکستان تأمین می‌شود. گمرک این ولسوالی قبلاً به دست طالبان بود. به گفته فوزیه، این کالاها از بازارهای مبداء با واحد پولی پاکستان خریداری می‌شود و تاجران نیز پس از انتقال به بازار مصرف ترجیح می‌دهند که آن را در بدل روپیه پاکستان معامله کنند. از این رو، مردم چاره‌ای جز استفاده از واحد پولی پاکستان ندارند.

اسدالله دولت‌زی، سخنگوی والی لغمان در شرق کشور، نیز می‌گوید که بیش‌تر مردم در «زون مشرقی» در دادوستدهای روزانه‌ی‌شان از روپیه پاکستان استفاده می‌کنند. به گفته او، در لغمان که همسایه ننگرهار است، روپیه پاکستان بیش‌تر از پول افغانی چلش دارد. دولت‌زی نیز واردات کالا از پاکستان را علت اصلی گردش واحد پولی آن کشور در لغمان خواند. او تأکید کرد که با زور ممکن نیست پول افغانی را جایگزین روپیه پاکستان کرد بلکه باید برای این جایگزینی کار فرهنگی انجام شود؛ طوری که مردم به استفاده از واحد پول ملی‌شان افتخار کنند.

ننگرهار از دیگر ولایات مرزی افغانستان با پاکستان است که در بازارهای آن روپیه پاکستان نسبت به پول افغانی چلش بیش‌تر دارد. طبق معلومات عطاءالله خوگیانی، سخنگوی والی ننگرهار، بیش‌ترین دادوستد این ولایت با پاکستان انجام می‌شود و از همین رو روپیه پاکستان نیز در بازارهای آن رواج بیش‌تر دارد. او افزود که اخیراً به دلیل پایین آمدن ارزش روپیه در برابر افغانی، تمایل مردم به استفاده از این ارز کم‌تر شده است.

حمیدالله نوروزی، عضو شورای ولایتی غزنی، نیز تأیید می‌کند که روپیه پاکستان در بازارهای این ولایت مورد استفاده قرار می‌گیرد. به گفته او، روپیه پاکستان در ولسوالی‌های جنوبی غزنی بیش‌تر در گردش است، اما در ولسوالی‌های ناهور، مالستان و جاغوری این ولایت کم‌تر مورد استفاده قرار می‌گیرد. نوروزی افزود که در این ولسوالی عمدتاً در معاملات بزرگ‌تر از روپیه پاکستان استفاده می‌شود. طبق معلومات این عضو شورای ولایتی غزنی، معاش ماموران دولتی در این ولایت افغانی است، اما این ماموران پس از دریافت معاش، آن را به واحد پولی پاکستان بدل می‌کنند.

بر اساس معلومات بانک مرکزی (د افغانستان بانک)، در سراسر افغانستان سه واحد پولی خارجی در دادوستدها استفاده می‌شود که شامل روپیه پاکستان، تومان ایرانی و دالر امریکایی می‌شود. ایمل هاشور، سخنگوی بانک مرکزی، به روزنامه ۸صبح گفت که روپیه پاکستان بیش‌تر در ولایات مرزی کشور از شرق تا جنوب به شمول کنر، ننگرهار، لغمان، پکتیکا، قندهار، زابل و غزنی استفاده می‌شود. به گفته او، استفاده از این واحد پولی در ولایات پکتیا و خوست نسبتاً کم شده و اکنون بازار به نفع پول افغانی تغییر کرده است. هاشور هم‌چنان گفت که در ولایات فراه و نیمروز و بخش‌هایی از غور تومان ایرانی مورد استفاده مردم است. در بازارها و شهرهای بزرگ کشور نیز دالر امریکایی مورد استفاده قرار می‌گیرد.

 

بانک مرکزی چه می‌کند؟

براساس معلومات بانک مرکزی، دولت اجازه ندارد از زور برای وادار کردن مردم در جهت استفاده از پول افغانی کار بگیرد. ایمل هاشور گفت که مطابق ماده ۴۵ قانون بانک مرکزی، دادوستد بین دو طرف به صورت داوطلبانه انجام می‌شود؛ یعنی فروشنده و خریدار مختار هستند که معامله‌ی‌شان را با هر واحد پولی که توافق کردند، انجام بدهند. اما در عین زمان، مطابق همین قانون، پرداخت‌های دولت به مردم و مردم به دولت باید با پول افغانی انجام شود.

ایمل هاشور می‌گوید که در حال حاضر تمامی معاش کارمندان دولتی با پول افغانی اجرا می‌شود. هم‌چنان پولی که مردم به دولت پرداخت می‌کنند افغانی است. پرداخت‌های حجاج برای انجام سفر حج نیز که در گذشته دالر امریکایی بود، امسال افغانی شده است.

سخنگوی بانک مرکزی از سوی دیگر گفت که این بانک تلاش دارد از طریق تبلیغات و آگاهی‌دهی میزان استفاده مردم از پول افغانی را بالا ببرد. به گفته ایمل هاشور، این تلاش‌ها در همکاری با دانشگاه‌ها، مکتب‌ها، نهادهای مدنی و رسانه‌ها در جریان است و امید می‌رود که قلمرو استفاده از پول افغانی گسترش بیش‌تر پیدا کند.

بانک مرکزی می‌گوید که تلاش‌ها برای ترویج بیش‌تر پول افغانی تا کنون روند مثبت و امیدوارکننده را طی کرده است. طبق معلومات هاشور، در افغانستان در سال ۱۳۸۱ که اصلاحات پولی آغاز شد، ۱۸ میلیارد افغانی موجود بود اما حالا این رقم به ۲۳۲ میلیارد و ۱۳۸ میلیون افغانی رسیده است. به گفته او، در زمانی که این اصلاحات آغاز شد، استفاده از روپیه پاکستان عمومیت داشت، اما حالا پول افغانی جایش را در بازارها پیدا کرده است. او این روند جایگزینی را حرکتی مثبت و امیدوارکننده توصیف کرد.

 

پی‌آمدهای استفاده از پول بیگانه

سخنگوی بانک ملی می‌گوید که استفاده از پول‌های بیگانه در کشور پیامدهای منفی بسیاری دارد که فقر، شکل‌گیری یک سیستم نامعتبر مالی و افت اقتدار ملی از پی‌آمدهای عمده آن است. ایمل هاشور به روزنامه ۸صبح گفت: «هر اقتصاد ملی از خود یک زبان دارد و آن پول ملی است. شما وقتی می‌خواهید اقتصاد یک مملکت را مورد ارزیابی قرار دهید، باید ابتدا پولش را ارزیابی کنید. اگر پولش ثابت بود، اقتصادش نیز ثابت است. و اگر نه، اقتصاد ثابت نخواهد داشت.» او هم‌چنان افزود: «برای پول افغانی وقتی تقاضا وجود نداشته باشد، تورم پولی به میان می‌آید. تورم پولی به نوبت خود باعث کاهش قدرت خرید مردم به ویژه قشر فقیر جامعه و افرادی می‌شود که درآمد ثابت دارند. در نهایت این وضعیت روی قیمت‌ها اثر منفی گذاشته و به گسترش فقر دامن می‌زند.»

از دیگر پی‌آمدهای استفاده از پول‌های خارجی، آسیب‌پذیری «اقتصاد سالم و مشروع ملی» است. هاشور در توضیح این مسأله گفت که بانک مرکزی در حال حاضر در برابر روپیه و تومان هیچ مسوولیتی برعهده نمی‌گیرد و تنها در برابر پول افغانی مسوول است. به گفته او، هر گاه دولت در برابر پول‌های بیگانه مسوول نباشد و از آن نظارت هم نکند، بدیهی است که مسوولیت پیامد هر گونه اتفاق در برابر این پول‌ها را برعهده نمی‌گیرد و این باعث وارد آمدن آسیب به تمام جریان دادوستد مالی در کشور خواهد شد. هاشور افزود که به همین دلیل، در نظام بانکی افغانستان جایی برای حساب‌های روپیه و تومان نیست و این پول‌های بیگانه نمی‌تواند وارد سیستم مالی کشور شود. در این حالت، استفاده مردم از روپیه و تومان باعث ایجاد «سیستم غیر مالی» در کنار سیستم مالی می‌شود که توسط دولت ایجاد شده و در چارچوب قانون فعالیت می‌کند.

 سخنگوی بانک مرکزی هم‌چنان می‌گوید که پول افغانی نماد اقتدار افغانستان است؛ بنا بر این پول‌های بیگانه می‌تواند به این اقتدار آسیب بزند.

بانک مرکزی می‌گوید که علت استفاده مردم از تومان در بخش‌های غربی و روپیه در بخش‌های شرقی و جنوبی کشور، میزان بلند واردات کالا از کشورهای ایران و پاکستان است. هم‌چنان به دلیل آن‌که بخش بیش‌تر نیروی کار این ولایات در این دو کشور زنده‌گی می‌کنند، درآمد آن‌ها نیز به تومان و روپیه است و وقتی این پول‌ها وارد افغانستان می‌شود، بدون تبدیل به افغانی، مصرف می‌شود. سخنگوی این بانک تأکید کرد که یگانه راه جلوگیری از استفاده پول‌های بیگانه این است که میزان تولیدات داخلی افزایش یابد و بخشی از امتعه مصرفی مردم از داخل کشور تأمین شود.

Comments are closed.